Ta 22 — Ɖoɖowɔwɔ
GSAM 343.1Esia ta megblẽ wò ɖe Kreta, be nàɖo nu siwo hiã la ɖe ɖoɖo nu, eye nàɖo hamemegãwo ɖe du sia du me, abe ale si mede se na wò ene.1
GSAM 343.2Le mawudɔla etɔ̃lia ƒe gbedeasia ƒe ŋgɔyiyi me, ƒe wuieve va yi (tso 1846 va ɖo 1858) hafi edze abe ɖe míaƒe amewo de dzesii be ehiã be kadodo aɖe si le ɖoɖo nu wu nyateƒea dzixɔxɔ kple Kristotɔwo ƒe lɔlɔ̃ ko nanɔ anyi. Esi Aƒetɔ la gblɔ nu tso nya sia ŋu na eƒe amewo to nyagblɔɖi ƒe nunana dzi hã la, edze abe ɖe wòhiã be nuteƒekpɔkpɔ vɔ̃ aɖewo nava hafi woanyɔ bliboe ade dzesii be ehiã be woaɖo takpekpewo kple hameawo, kpakple habɔbɔ siwo akpɔ dɔa ƒe ganyawo kple nunɔamesiwo gbɔ.
GSAM 343Tsitretsitsi ɖe ɖoɖowɔwɔ ŋu
GSAM 343.3Le Nuteƒekpɔkpɔwo kple Ŋutegawo ƒe Kpeɖeŋunya si woɖe ɖe go le 1854 me ƒe axa 12 lia ƒe anyiƒe nuŋlɔɖi aɖe me la, Hamemegã James White gblɔ be:
GSAM 343.4“Esi 1844 ƒe ɣeyiɣia va yi la, tɔtɔ gã aɖe nɔ anyi, eye ame akpa gãtɔ tsi tsitre ɖe ɖoɖowɔwɔ ɖe sia ɖe ŋu, elabena wobu be mesɔ kple ablɔɖe blibo si nyanyuia na o! Aƒenɔ White tsia tsitre ɖe fanatik ƒe nɔnɔme ɖe sia ɖe ŋu ɣesiaɣi, eye eɖe gbeƒã tso gɔmedzedzea me be ehiã be ɖoɖowɔwɔ aɖe nanɔ anyi be woaxe mɔ ɖe tɔtɔ nu eye woaɖɔe ɖo. Egbea la, ame ʋɛ aɖewo koe ate ŋu ase alesi wòhiã be wòanɔ te sesĩe ɣemaɣi, alé eƒe susu ɖe asi le ɖoɖomanɔmee si kaka ɖe afi sia afi la ŋkume la gɔme.”
GSAM 344.1Aƒenɔ White ƒe nuxlɔ̃ame kple nufiafia siwo va le ɣeyiɣi nyuitɔ me la do ɖekawɔwɔ si nɔ Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo dome la ɖe ŋgɔ ŋutɔ eye wòlée ɖe te.
GSAM 344George Storrs ƒe nya tso hame ƒe ɖoɖowɔwɔ ŋu
GSAM 344.2Nya si gbɔna, si George Storrs ŋlɔ le 1844 me, aɖe afima fiae nu si woɖe fia tso hame ƒe ɖoɖowɔwɔ ŋu na ame siwo ɖe wo ɖokui ɖa tso hameawo me le vava gbedeasi la ƒe ɖeɖe me:
GSAM 344.3“Kpɔ eŋu be màdi be yèawɔ hame bubu aɖe o. Hame ɖe sia ɖe si amegbetɔ aɖo to eya ŋutɔ ƒe nugɔmesese dzi la, ezua Babilon le gaƒoƒo si me woɖoe la me. Aƒetɔ la ŋutɔe ɖo eƒe hame ɖe lɔlɔ̃ ƒe kɔtɛ sesẽwo dzi. Kɔtɛ si sesẽ wu esia mate ŋu anɔ o; eye ne kɔtɛ siawo mate ŋu akpɔ ame siwo gblɔ be yewo nye Kristo yomedzelawo ŋu o la, ekema womegale eƒe yomedzelawo o, eye wogeɖena le ŋutilãa ŋu ɖokuitɔe.”2
GSAM 344ɖoɖo le Apostoloawo ƒe ɣeyiɣi me
GSAM 344.4Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo, abe si woɖo ŋgɔ gblɔ ene, ɖoɖowɔwɔ ƒomevi aɖeke si le se nu menɔ wo si o le ƒe geɖewo me, eye hame ƒe ɖoɖowɔwɔ gɔ̃ hã menɔ wo si o. Ame sia ame si kpɔa dzideƒo be yaxɔ nyateƒe la eye wòaɖo eyome le tsitretsitsi si nɔ anyi tso gotagome ɣemaɣi la ƒe nyanyiame te la, wobui be enye ame anukwaretɔ eye wòdze na Kristotɔwo ƒe lɔlɔ̃ kple kadodo. Ɣeyiɣi aɖe va ɖo le Apostoloawo ƒe ŋkekewo me esime wòhiã be “woaɖo nu siwo hiã la ɖe ɖoɖo nu.”3 Le A.D. 65 lɔƒo la, wona ŋusẽ Taito be “wòatsɔ hamemegãwo aɖo du sia du me” afi si xɔsetɔwo le, eye woɖo Timoteo hã nufiafia blibo aɖe tso nya sia ŋu.4
GSAM 344Hamemegã White ƒe nya tso hame ƒe ɖoɖowɔwɔ ŋu
GSAM 344.5Nya si gbɔna, si Hamemegã James White gblɔ tso ɖoɖowɔwɔ kple hehe ŋu, va ɖe go le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe tata si do go le Dzove 4, 1881 me:
GSAM 345.1“Woɖo ɖoɖowɔwɔ be wòana woawɔ nu ɖekae, eye wòakpɔ ameawo ta tso ameflulawo si me. Womeɖoe kpɔ be wòanye ƒoti si woatsɔ azi ame dzi be woaɖo to o, ke boŋ be wòakpɔ Mawu ƒe amewo ta. Kristo mezia eƒe amewo dzi kple ŋusẽ o; eyɔa wo. ‘Nye alẽwo sea nye gbe, eye menya wo, eye wodzea yonyeme.’ Míaƒe Ta Gbagbe la ɖoa ŋgɔ, eye eyɔa eƒe amewo be woadze eyome.
GSAM 345.2“Ame ŋutɔ ƒe xɔse ŋɔŋlɔwo mate ŋu awɔ ɖekawɔwɔ o. Hame ƒe ŋusẽzazã mate ŋu azi hamea dzi aƒoe ƒu ɖe ŋutilã ɖeka me o. Kristo meɖo tame be woatrɔ amegbetɔwo ƒe susuwo ƒe nɔnɔme be woasɔ na dziƒo to amegbetɔ bubuwo ƒe susuwo ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi me o. ‘Kristo nye ame sia ame ƒe ta.’ Eƒe akpa enye be wòakplɔ wo, atrɔ woƒe nɔnɔme, eye wòatsɔ eya ŋutɔ ƒe nɔnɔme aɖo dzesi ɖe ŋutikɔkɔe mavɔ ƒe domenyilawo ŋu. Aleke kee ɖoɖowɔwɔ le vevie be wòakpɔ hamea ta eye wòana woawɔ nu ɖekae hã la, mele be wòava xɔ hehe la le Aƒetɔ la ƒe asi me o.
GSAM 345Ɖekawɔwɔ le nuwuwu eve dome
GSAM 345.3“Le nuwuwu eve siawo, hame ƒe ŋusẽzazã kple ɖokuisinɔnɔ si mele kɔkɔe o, dome la, míekpɔa ɖekawɔwɔ kple dɔwɔwɔ nyuie ƒe nuɣaɣla gã la le subɔsubɔdɔa kple Mawu ƒe hamea me. Apostolo Petro si tsitsi la ƒe gbeɖaɖa sesẽ ŋutɔ na hamemegã siwo nɔ eƒe ɣeyiɣi me ɖo míaƒe susu ɖe nya sia ŋu: ‘Hamemegã siwo le mia dome la, mele nu xlɔ̃m wo, nye si menye hamemegã hã, eye menye Kristo ƒe fukpekpewo ƒe ɖaseɖila, eye nye hã nye ame siakpɔ ŋutikɔkɔe si woaɖe fia la ƒe akpa: minyi Mawu ƒe alẽha si le mia dome la, eye mikpɔ eŋu, menye le dzizizi ta o, ke boŋ kple lɔlɔ̃nu faa; menye le viɖe ƒoɖi ta o, ke boŋ kple dzi faa; eye menye be mianɔ aƒetɔ ɖu ɖe Mawu ƒe domenyinu dzi o, ke boŋ mizu alẽha la ƒe kpɔɖeŋu. Ne Alẽha ƒe Aƒetɔ Gã la ava la, miaxɔ ŋutikɔkɔefiakuku si ƒe keklẽ maklo o. Nenema ke mi sɔhɛwo hã, miɖo mia ɖokui ɖe hamemegã la te. Ee, mia katã miɖo mia ɖokui ɖe mia nɔewo te, eye miɖɔ mia ɖokui kple bɔbɔe; elabena Mawu tsia tsitre ɖe dadalawo ŋu, ke enaa amenuveve ame siwo bɔbɔa wo ɖokui. Eya ta mibɔbɔ mia ɖokui ɖe Mawu ƒe asi ŋusẽtɔ la te, ale be wòaɖe mia ɖe dzi le ɣeyiɣi si sɔ ŋu.’5
GSAM 346Nubabla Yeye la ƒe ɖoɖowɔwɔ ƒe bɔbɔenyenye kple eƒe nɔnɔme
GSAM 346.1“Ame siwo ɖo hame ƒe ɖoɖowɔwɔ ƒe nɔnɔme si Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo xɔ la, wɔ dɔ be yewoatsɔ nyagbɔgblɔ kple nɔnɔme ƒe bɔbɔenyenye si le Nubabla Yeye la me ade eme alesi wòate ŋui. Ne nyanyui ƒe gbɔgbɔ le ameawo me ɖe edzi, eye nɔnɔme la bɔbɔ ŋutɔ la, ɖoɖoa naa ŋusẽ wu.”
GSAM 346.2“Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe la ɖoa dɔa ƒe akpa sia akpa katã ƒe kpɔkpɔ, eye nutome hameawo ƒe takpekpewo hã le eme. Nutome hameawo ƒe takpekpe la ɖoa dɔa ƒe akpa sia akpa katã ƒe kpɔkpɔ le nutomea me, eye nutomea me hameawo hã le eme. Eye hamea nye Kristotɔwo ƒe ha si wokpe ɖekae to nubabla bɔbɔe aɖe dzi be yewoalé Mawu ƒe sededewo kple Yesu ƒe xɔse me ɖe asi.
GSAM 346Hame ƒe dzikpɔlaawo nye subɔlawo
GSAM 346.3“Le teƒe hame la me la, dzikpɔlaawo nye hamea ƒe subɔlawo, menye aƒetɔ siwo aɖu eŋu kple ŋusẽ o. ‘Ame si nye gãtɔ le mia dome la, anye miaƒe subɔla.’6 Ele be dzikpɔla siawo aɖe dzigbɔɖi, ŋudzɔnɔnɔ, gbedodo, dɔmenyonyo, kple asibɔbɔ ƒe kpɔɖeŋu fia hamea me tɔwo, eye woaɖe lɔlɔ̃ si woɖe fia le míaƒe Aƒetɔ ƒe agbe kple nufiafia me la ƒe akpa gã aɖe fia na amesiwo wosubɔna la.”
GSAM 346Ðaseɖiɖi gbãtɔ tso ɖoɖo ŋu
GSAM 346.4Le Nuteƒekpɔkpɔwo kple Ŋutegawo ƒe Kpeɖeŋunya si woɖe ɖe go le 1854 me la, wona nufiafia tɔxɛ aɖewo tso nyanyuia ƒe ɖoɖo ŋu. Le axa wuiatɔ̃lia me míexlẽ nya si gbɔna:
GSAM 346.5“Ele be hame la asi ɖe Mawu ƒe nya ŋu, eye wòatsi tsitre ɖe nyanyui ƒe ɖoɖo dzi, si woŋe aɖaba ƒu eye woɖe asi le eŋu. Esia nye nu vevi ŋutɔ be hamea nava xɔse ƒe ɖekawɔwɔ me.”
GSAM 347ɖoɖo hiã le nuwuwu ƒe ŋgɔ
GSAM 347.1Le ɖaseɖiɖi si woɖe le Dzome 23, 1860 me la, míexlẽ be:
GSAM 347.1“Esi míele ɖe ɣeyiɣi ƒe nuwuwu ŋu la, Satan ɖiɖi ɖe anyi kple ŋusẽ gã, elabena enya be eƒe ɣeyiɣi susɔ vie. Ame susɔeawo dzi koŋ wòatsɔ eƒe ŋusẽ awɔ dɔ ɖo. Satan awɔ aʋa kpli wo, eye wòadi be yeama wo eye yeakaka wo, ale be woagbɔdzɔ eye woaɖu wo dzi. Mawu ƒe amewo nazu ame siwo sena nu ŋu, eye woadze ɖe woƒe dɔwo me ɖeka. Ele be woanye susu ɖeka, nyametsotso ɖeka; ekema woƒe agbagbadzedzewo makaka o, ke boŋ woakpe ɖe fifia ƒe nyateƒe ƒe dɔa ƒe tutuɖo ŋu sesĩe. Ele be woaɖo ɖoɖo, eye ele be ɖekawɔwɔ anɔ ɖoɖo la ta, ne menye nenema o la, Satan akpɔ mɔnu ɖe wo dzi.”7
GSAM 347Ele be woasrɔ̃ mawudɔlawo ƒe ɖoɖo
GSAM 347.2Le Ðaseɖiɖi Nɔmba 14, si woɖe ɖe go le 1868 me, míexlẽ be: “Alesi míesrɔ̃a mawudɔlawo ƒe ha la ƒe ɖekawɔwɔ kple ɖoɖo pɛpɛpɛ geɖe la, nenema kee dɔ si mawudɔla siawo wɔna ɖe mía ta la adze edzi geɖe. Ne mímekpɔ eƒe hiãhiã be míawɔ nu kple ɖekawɔwɔ o, eye míewɔ nu le ɖoɖo manɔmee, mímexɔa hehe o, eye ɖoɖowɔwɔ mele mía si o la, mawudɔlawo siwo ɖo ɖoɖo blibo ɖe wo ŋu eye woaʋua nu kple ɖoɖo la, mate ŋu awɔ dɔ na mía ŋu sɔŋ o. Wotrɔa megbe le nuxaxa me, elabena womena ŋusẽ wo be woayra tɔtɔ, susumanɔsitɔtɔ, kple ɖoɖomanɔmee o.
GSAM 347Mawu nye Mawu si le ɖoɖo ŋu ziã
GSAM 347.3“Mawu trɔ tso Mawu si le ɖoɖo ŋu a? Ao; enye ame ɖeka le ɣeyiɣi sia me abe le tsã ƒe ɣeyiɣi me ene. Paulo gblɔ be, ‘Mawu menye tɔtɔ ƒe wɔla o, ke boŋ ŋutifafa ƒe wɔla.’ Etsɔa nya sia ŋu ŋutɔ fifia abe tsã ene. Eye edi be míasrɔ̃ ɖoɖo kple ɖoɖowɔwɔ ƒe nufiafia tso ɖoɖo blibo si woɖo le Mose ƒe ɣeyiɣi me hena Israelviwo ƒe nyonyo.”8
GSAM 348Kristo ƒe gbedodo ɖe ɖoɖo ta
GSAM 348.1Le ɖaseɖiɖi si woŋlɔ le 1882 me la, míekpɔ susu ɖeka si woɖe fia le nya siawo me,
GSAM 348.1“Be ɖekawɔwɔ kple lɔlɔ̃ nanɔ eƒe nusrɔ̃lawo dome la, esia nye nya si dzi míaƒe Ɖela ƒe gbedodo mamlɛ na wo le eƒe atitsogamekuku ŋgɔ dzi ɖo.... ‘Menye wo ɖokuiwo ta koe mele gbedodo na o, ke boŋ ame siwo hã axɔ dzi ɖe ŋunye to woƒe nya dzi; be wo katã nanye ɖeka; abe wò, Fofo, le nye me, eye nye hã mele wò me ene, be woawo hã nanɔ mía me ɖeka, ale be xexeame naxɔe ase be wòeɖo nye ɖa.’”9
GSAM 348Ame ɖekaɖeka ƒe ɖokuisinɔnɔ ƒe afɔku
GSAM 348.2Le 1885 me la, woɖe ɖaseɖiɖi sia:
GSAM 348.2“Nya ɖeka le afima si ele be woakpɔ eŋu, eye esia nye ame ɖekaɖeka ƒe ɖokuisinɔnɔ. Abe aʋawɔla siwo le Kristo ƒe aʋakɔ me ene la, ele be ɖekawɔwɔ anɔ dɔa ƒe akpa vovovowo me.”10
GSAM 348Satan kpɔa dzidzɔ ɖe ɖoɖo gbãgbã ŋu
GSAM 348.3Le ɖaseɖiɖi tɔxɛ aɖe si woɖe ɖe go le 1895 me la, míexlẽ be:
GSAM 348.3“O, aleke Satan adzɔ dzidzɔ be yeava aƒã ɖe ame siawo dome eye wòaɖe dɔa ƒe ɖoɖo ɖa le ɣeyiɣi si hame ƒe ɖoɖowɔwɔ blibo hiã ŋutɔ, eye anye ŋusẽ gãtɔ si axe mɔ ɖe aglãdzedze alakpatɔwo nu, eye wòaƒo nya siwo Mawu ƒe nya meɖo ŋu o la ɖa. Míedi be míalé kawo ɖe asi sɔsɔe, ale be ɖoɖo kple ɖoɖowɔwɔ ƒe nɔnɔme la megbã o.”
GSAM 348Mawunyagblɔlawo ƒe ŋkɔɖeɖe
GSAM 348.4Nya gbãtɔ siwo wòhiã be woaɖo ɖoɖo le míaƒe amewo dome, le ɖaseɖiɖi siwo woɖo ŋgɔ gblɔ ƒe ɖekawɔwɔ me, nye mɔ aɖe si woaɖe ame siwo gblɔa gbedeasia la ƒe dzesi afia. Tso 1850 va 1861 me la, ɖoɖoa si woɖo nye be woatsɔ mawunyagblɔla siwo ɖe woƒe nunana fia, eye ameawo kpɔe ɖa be Aƒetɔ la kpɔ wo ŋu nyuie, eye woɖo woƒe dɔ kple dɔa katã ɖe ɖekawɔwɔ me, ƒe agbalẽvi aɖe na wo, si ɖe wo ɖa na Aƒetɔ la ƒe amewo ƒe kadodo le afi sia afi, eye wògblɔ ko be woda asi ɖe wo dzi le nyanyui ƒe mawunyagblɔla ƒe dɔa me. Woŋlɔ ɣeyiɣi eye woɖo dzesi ɖe agbalẽvi siawo ŋu kple mawunyagblɔla gã eve ƒe asi, ame siwo míaƒe amewo nya be wonye dɔa me kplɔlawo.
GSAM 349Mawunyagblɔlawo ƒe kpekpeɖeŋu
GSAM 349.1Le 1858-59 ƒe vuvɔŋɔli me la, woɖe nufiafia be Biblia la ƒo mawunyagblɔlawo ƒe kpekpeɖeŋu ƒe ɖoɖo blibo nu, eye ne míaƒe amewo srɔ̃ nya sia tso Ŋɔŋlɔ ƒe afɔɖeɖe nu la, yewoakpɔ ɖoɖoa. Eya ta woɖo Biblia ƒe suku aɖe le Battle Creek, eye Hamemegã J. N. Andrews nɔ eŋgɔ. Esi woɖo ŋku ɖe Ŋɔŋlɔwo ŋu kple gbedodo eye wosrɔ̃ wo nyuie vɔ la, woɖo nuŋlɔɖi aɖe eye woɖee ɖe go le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe tata si do go le Dzodze 3, 1859 me, eye wòɖe ɖoɖo si dzi nu ewolia ƒe nɔnɔme le. Woɖo nya aɖe tso nya sia ŋu na ame geɖe siwo ƒo ƒu ɖe takpekpe gã aɖe me le Battle Creek, Michigan, le Masa 6, 1859, eye ameawo katã tsɔ asi ɖeka ɖe eŋu.
GSAM 349Wokafu ɖoɖo si woɖo la
GSAM 349.2Le Ðaseɖiɖi Nɔmba 6, 1861 me la, Aƒetɔ la gblɔ nya siawo to Aƒenɔ White dzi tso ɖoɖo si Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo xɔ la ŋu:
GSAM 349.2“Mègaha nu le Mawu si to wò nu ewoliawo kple wò vɔsanuwo ƒe nana gbegbe me o. Esia nye kɔkɔe ƒe dɔ gbãtɔ be nàtsɔ akpa si sɔ na Mawu. Mègana ame aɖeke natsɔ eƒe biabiawo de eme ana nàha nu le Mawu si o. Mègana wò viwo nafi wò vɔsanuwo le Mawu ƒe vɔsamlekpui dzi hena wo ŋutɔwo ƒe nyonyo o.
GSAM 349Nu ewolia ƒe ɖoɖo si wɔa nɔnɔme
GSAM 349.3“Mekpɔ be nu ewolia ƒe ɖoɖo sia awɔ nɔnɔme, eye ana ame nakpɔ dzi me nɔnɔme ƒe nyateƒe. Ne woɖe nu sia fia ameawo le eƒe nyateƒe me, eye woɖe asi le wo ŋu be woawo ŋutɔ natso nya me la, woakpɔ nunya kple ɖoɖo le nu ewolia ƒe ɖoɖo me.”
GSAM 349.4Ale woɖo ga ŋuti ɖoɖo aɖe anyi le Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo dome, be woatsɔe akpe ɖe mawunyagblɔlawo ƒe dɔ ŋu, eye fifia míaƒe ameawo zãnɛ le xexeame katã.
GSAM 350.1Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le ɣleti 7 ƒe ŋkeke 21, 1859, le nufiafia si woɖo ɖe Ɖaseɖiɖiwo me tsã ta la, woɖe gbeƒã zi gbãtɔ be nutome ɖe sia ɖe nawɔ takpekpe ɖeka ƒe sia ƒe, afi ma woaɖo dɔa ƒe ɖoɖo dzɔdzɔe; ale woaƒo asa na tɔtɔ si bɔ ŋutɔ le mawunyagblɔlawo ƒe dɔwɔwɔ me, eye woaɖo ɖoɖo kple wɔnɔnɔ le míaƒe dɔ me. Nya sia tsɔ ŋku ɖe nutome hameawo ƒe takpekpe ƒe ɖoɖowɔwɔ ŋu ŋutɔ.
GSAM 350Hame ƒe nuwo dzikpɔ le asi
GSAM 350.2Esi gbedeasi la yi ŋgɔ, eye ameawo ƒe xexlẽme tsɔ dzi ɖe edzi la, nunɔamesiwo va dzi ɖe edzi, eye esia na wo bu be yewoaɖe hame ƒe nuwo ɖe asi le se nu. Le Hamemegã White ƒe nyati aɖe si woɖe ɖe go le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le ɣleti 2 ƒe ŋkeke 23, 1860 me la, míexlẽ nya siwo gbɔna:—
GSAM 350.3“Gake míele mɔ kpɔm be ɣeyiɣi la meganɔ didiƒe o, ne míaƒe ameawo ava nɔnɔme si dzi woate ŋu awɔ nugblẽfe-xexe ƒe nubabla ɖe hame ƒe nunɔamesiwo ŋu, eye woakpɔ woƒe subɔƒeawo dzi le mɔ si le nyuie nu; ale ame siwo wɔa domenyinumagbalẽwo, eye wodi be yewoaɖo nu, ate ŋu aɖe woƒe nuwo ƒe akpa aɖe na agbalẽtataƒe. Míeyɔ míaƒe mawunyagblɔlawo kple nɔviŋutsu siwo le ŋgɔ be woaɖo ŋku ɖe nya sia ŋu. Ne ame aɖe tsi tre ɖe míaƒe afɔɖeɖe ŋu la, woate ŋu aŋlɔ ɖoɖo si dzi mí, abe dukɔ ɖeka ene, awɔ dɔe?”
GSAM 350Seɖoɖo na hame ƒe ɖoɖowɔwɔ
GSAM 350.4Le ƒe ma ƒe dzomeɣi la, wodzro nya sia me le xɔlɔ̃wɔwɔ me le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me. Le míaƒe ameawo ƒe teƒenɔlawo ƒe takpekpe gã aɖe si va tso Michigan kple nutome bubuwo me, eye woƒo ƒu ɖe Battle Creek tso ɣleti 9 ƒe ŋkeke 28 va se ɣleti 10 ƒe ŋkeke 1 la, woɖo ŋku ɖe nya sia ŋu le nyateƒe me, eye wodzro se nu ɖoɖowɔwɔ si na woakpɔ ofis kple hame ƒe nu bubuwo dzi—subɔƒeawo, kple bubuwo—ŋu nya me blibo le ablɔɖe me. Woŋlɔ nya sia gãtɔ le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela, Akpa 16, No. 21, 22, kple 23 me, si woɖe ɖe go le ɣleti 10 ƒe ŋkeke 9, 16, kple 23, 1860.
GSAM 351.1Le takpekpe sia ƒe nyaɖoɖowo me ta la, woɖo kplɔ̃ɖoɖo le ameawo katã ƒe dzi ɖeka me be woaɖo agbalẽtata ƒe habɔbɔ ɖe se nu, eye be woaɖo kɔporasi sia kaba alesi woate ŋui la, takpekpe la tia kplɔ̃ɖoɖola atɔ̃.
GSAM 351Hame ƒe ŋkɔ
GSAM 351.2Takpekpe sia tsɔ ŋku ɖe ŋkɔ si dzi woaɖo míaƒe ameawo ŋu hã. Esia gake na ameawo ƒe susuwo va ɖe akpa eve: ame aɖewo di ŋkɔ ɖeka, bubuwo di ŋkɔ bubu. Esi woɖo “Mawu ƒe Hame” ƒe ŋkɔ ɖe ŋgɔ la, ame aɖewo tsi tre ɖe eŋu, elabena meɖe míaƒe xɔse ƒe nɔnɔme vovovowo dometɔ aɖeke fia o. Ke ŋkɔ “Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo” ɖe míaƒe xɔse fia, be Kristo ava va le kpuie me, eye wòɖe fia hã be míeléa ŋkeke adrelia Sabat la me ɖe asi. Ameawo ƒe dzi ɖeka le ŋkɔ mamlɛa ŋu eye esi woɖo kplɔ̃ɖoɖo la, ame ɖeka koe tsi tre ɖe eŋu; eye le megbe kpui aɖe me la, eɖe eƒe tsitretsitsi ɖa.
GSAM 351Woɖo ŋkɔ la ɖe dzi
GSAM 351.3Le Ɖaseɖiɖi No. 6 me míexlẽ:
GSAM 351.3“Ŋkɔ aɖeke si míate ŋu aɖo ɖe mía ŋu la menye nu si sɔ ŋu o, negbe si kɔ ɖe míaƒe xɔse ŋu, eye wòɖe míaƒe xɔse fia, eye wòɖe mía ɖa abe ame siwo le vovototo ene....
GSAM 351.4“Ŋkeke adrelia Mɔkpɔla ƒe ŋkɔ ɖe míaƒe xɔse ƒe nɔnɔme nyuitɔwo ɖe ŋgɔ, eye ana ame si le nya biam la naka ɖe nyateƒea dzi. Abe aŋutrɔ si tso Aƒetɔ ƒe daku me ene la, awɔ abi na Mawu ƒe se la dzidalawo, eye ana woatrɔ dzi me atrɔ ɖe Mawu ŋu eye woaxɔ míaƒe Aƒetɔ Yesu Kristo dzi ase.”
GSAM 351.4Ɖaseɖiɖi la ƒe ŋusẽe nye be eɖo nya sia ɖi ɖaa le xɔsetɔwo ƒe susu me.
GSAM 351Nunana nyateƒe ƒe dɔ
GSAM 351.5Ɖe menye esiae nye Mawu ƒe Gbɔgbɔ ƒe nunanawo ɖeɖefia ƒe dɔ tɔxɛ oa? Paulo gblɔ be woɖo wo ɖe hame me “be woawɔ ame kɔkɔeawo blibo, be woawɔ mawunyagblɔlawo ƒe dɔ, eye woatu Kristo ƒe ŋutilã; vaseɖe esime mí katã míava ɖo xɔse ƒe ɖekawɔwɔ me,” kple bubuwo.11 Esɔ ŋutɔ be ne xɔsetɔwo di kekeli le gbedodoɖa kple ɖokuibɔbɔ me vɔ la, Gbɔgbɔ nagblɔ be, “Afimae mɔ la le; nya siwo mietso la sɔ,” eye wòatu hame la “ɖe edzi” wu, abe aleke wòwɔ le nya sia me ene, le nya sia ƒe ŋutete kple nɔnɔme nyui siwo ava tso woƒe nudzɔdzɔwo me ƒe gblɔgblɔ me.
GSAM 352Hame ƒe ɖoɖowɔwɔ
GSAM 352.1Le nya si Hamemegã White gblɔ ɖe Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ŋkume le Battle Creek le ɣleti 4 me, 1861, eye woɖe eŋu ɖe Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le ɣleti 6 ƒe ŋkeke 11, 1861 la, eɖe hameawo ƒe ɖoɖowɔwɔ blibo ƒe susu ɖe ŋgɔ. Le yɔyɔ me, mawunyagblɔla asieke wɔ Biblia-suku aɖe be woaɖi kekeli ɖe nya sia ŋu, eye Takpekpe la bia wo be woaɖe nu siwo woɖi la ɖe go le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me. Esi woɖe Biblia ƒe ɖaseɖiɖi le hame ƒe ɖoɖo kple hame ƒe dɔwɔlawo ŋu ɖe ŋgɔ la, woɖo ŋku ɖe nutome vovovowo ƒe teƒenɔnɔ sɔsɔe le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe me, eye hameawo ƒe teƒenɔnɔ dzɔdzɔe kple sɔsɔe le nutome hameawo ƒe takpekpewo me. Le nyateƒe me, esiae nye zi gbãtɔ si woɖe susu ɖe ŋgɔ be woatia teƒenɔlawo ɖe se nu ayi takpekpe gãwo le xexlẽme ƒe ɖoɖo ɖeka si dzi woalɔ̃ ɖo la nu.
GSAM 352Woɖo Michigan nutome hameawo ƒe takpekpe
GSAM 352.2Le ɣleti 10 ƒe ŋkeke 6, 1861, woɖo Michigan nutome hameawo ƒe takpekpe ɖe ɖoɖo nu, esi woɖo amegã, ŋlɔla, kple dɔwɔƒe ƒe kplɔ̃ɖoɖola etɔ̃. Le takpekpe la ƒe kplɔ̃ɖoɖo me, woɖo ɖe mɔ be hameawo natsi tre ɖe ɖoɖo me, eye woaxɔ nya siwo gbɔna abe hame ƒe ŋugbedodo ene:—
GSAM 352.3“Mí, ame siwo de asi agbalẽ sia te, míetsɔ mía ɖokuiwo ƒu ɖeka abe hame ene, eye míetsɔ Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe ŋkɔ; míeɖe ŋugbe be míawɔ Mawu ƒe sewo kple Yesu Kristo ƒe xɔse dzi.”
GSAM 353Mawunyagblɔlawo ƒe agbalẽdzesiwo
GSAM 353.1Le takpekpe sia me la, woɖo ɖoɖo gbãtɔ be woana agbalẽdzesiwo na Ŋkeke adrelia Mɔkpɔlawo ƒe mawunyagblɔla siwo le nɔnɔme nyui me le nutome sia me, eye mawunyagblɔlawo natsɔ agbalẽ siwo nye ɖaseɖiɖi be woɖo asi ɖe wo dzi kple agbalẽdzesi si takpekpe la ƒe amegã kple ŋlɔla de asi te, eye woatrɔ agbalẽdzesi siawo ƒe ɣeyiɣi ƒe ƒe sia ƒe me.
GSAM 353.2Woɖo kplɔ̃ɖoɖo hã be woatia kplɔ̃ɖoɖola aɖewo be woaŋlɔ nufiafia aɖe si ana míaƒe ameawo nakpɔ mɔ si dzi woaɖo hamewo ɖe ɖoɖo me. Woɖe nufiafia sia ɖe go le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela me le ɣleti 10 ƒe ŋkeke 15, 1861.
GSAM 353Teƒenɔlawo ƒe agbalẽdzesiwo
GSAM 353.3Le ɣleti 9 me le 1862, Michigan nutome hameawo ƒe takpekpe wɔ eƒe takpekpe gbãtɔ le Monterey. Le afimae woɖe susu gbãtɔ ɖe ŋgɔ be woaxɔ hamewo ayi takpekpeawo me abe aleke woɖoa ameawo ayi hame me ene. Esi hame 17 ɖe nutome la me woɖo ɖe ɖoɖo me xoxo ta la, woɖo kplɔ̃ɖoɖo be woaxɔ wo ayi takpekpe la me; eye hame siawo ƒe ame siwo nɔ afi ma la, woxɔ wo abe teƒenɔlawo ene.
GSAM 353Mawunyagblɔlawo ƒe fetu
GSAM 353.4Le takpekpe sia hã me la, woɖo ɖoɖo be woana mawunyagblɔlawo ga home aɖe le kwasiɖa ɖe sia ɖe ta, ɖe dɔ si wowɔ ta. Mawunyagblɔlawo hã hiã be woaɖe ɣeyiɣi siwo wowɔ dɔ le takpekpe la me fia, kple ga siwo woxɔ kple ga siwo wozã; eye takpekpe si xɔ ɖaseɖiɖi sia ate ŋu aɖo akɔnta dzɔdzɔe.
GSAM 353Teƒenɔlawo ƒe agbalẽdzesiwo ɖe ŋgɔ zi gbãtɔ
GSAM 353.5Le ɣleti 5 ƒe ŋkeke 20, 1863, woɖo Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ɖe Battle Creek, Mich. Enye takpekpe gbãtɔ le habɔbɔ sia me si me teƒenɔlawo va kple agbalẽdzesi siwo tso woawo ŋutɔ ƒe nutomewo me. Teƒenɔnɔ la menɔ akpa si ŋu woɖo xexlẽme ɖo o. Nutome siwo tsi tre ɖe afima nye Michigan, Wisconsin, Iowa, Minnesota, New York, kple Ohio.
GSAM 354Xexeame kple nutome hameawo ƒe seŋlɔ̃wo
GSAM 354.1Le ɣleti 5 ƒe ŋkeke 21, Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ɖo seŋlɔ̃ ɖe ɖoɖo me, eye le ŋkeke ma ke me la, woɖo nutome hameawo ƒe seŋlɔ̃ ɖe ŋgɔ na nutome hameawo ƒe takpekpewo. Woɖo eɖe ɖoɖo me le Michigan nutome hameawo ƒe takpekpe ƒe takpekpe aɖe me. Seŋlɔ̃ siawo ɖo xexlẽme ƒe akpa ɖe teƒenɔlawo ƒe teƒenɔnɔ ŋu le nutome hameawo ƒe takpekpewo kple Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe me. Nutome seŋlɔ̃ si woɖo ɖe ŋgɔ le afima la le abe esi míaƒe nutome hameawo ƒe takpekpe 72 zãna fifia le xexeame katã ene.
GSAM 354.2Le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe ɣeyiɣi me le 1864 ƒe ɣeyiɣi si le vuvɔɣi kple dzomeɣi dome la me, woɖo mɔ ɖe ŋgɔ zi gbãtɔ na nutome hameawo ƒe takpekpe be woatia ame siwo menye mawunyagblɔlawo o, eye woƒe dɔ menɔ takpekpe la me le ƒe la me o, be woawɔ dɔ kple dɔwɔƒe ƒe kplɔ̃ɖoɖola le mawunyagblɔlawo ƒe akɔntawo dzodzro kple wo ɖoɖo me. Ale, afɔ ɖeka ɖeka, alesi nuhiahiã bia la, woɖo ɖoɖo ɖe Mawu ƒe dɔ me.
GSAM 354.3Ale míeɖo afɔɖeɖe siwo kplɔ mía yi dɔa ƒe ɖoɖowɔwɔ dzɔdzɔe me kpuiɖe. Wowɔ esia esi hame la su ʋɛ wu ale si wòle fifia.
GSAM 354.4Esi woɖo Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ɖe ɖoɖo me blibo le 1863 la, teƒenɔlawo ƒe xexlẽme mesɔ gbɔ abe teƒenɔla siwo vaa nutome hameawo ƒe takpekpe sue aɖewo ƒe sia ƒe fifia ene o.
GSAM 354Ɖoɖowɔwɔ ƒe taɖodzinu
GSAM 354.5Ɖoɖowɔwɔ ƒe taɖodzinu nye be woate ŋu aɖe habɔbɔ la ƒe nuwo ɖe asi le se nu, eye woakpɔ woƒe nuwo dzi le se nu; eye dɔwɔlawo le dɔa me nayi ŋgɔ le ɖekaɖekakpɔkpɔ me, tɔtɔ manɔmee, elabena woƒe mɔzɔzɔwo le nufiafia kple aɖaŋu me, eye megblẽa woƒe susu o. Gɔmeɖose siawo si woɖo ɖe míaƒe ɖoɖowɔwɔ me va se 1864 la, woɖe wo ɖe dɔa me esi dɔa tsɔ dzi ɖe edzi eye wòɖo nutome kple dukɔ bubuwo dzi.
GSAM 355Habɔbɔ gãwo ƒe wɔwɔ
GSAM 355.1Esi gbedeasi la yi ŋgɔ la, woɖo habɔbɔ gã siawo, eye wotiaa woƒe dzikpɔlawo le Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe takpekpe siwo woɖona ɖaa me:—
GSAM 355.2Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe Habɔbɔ—se nu ƒe habɔbɔ si me ame 21 le, si léa nunɔamesi ƒe agbalẽwo ɖe asi ɖe dɔwɔƒe vovovowo ƒe nunɔamesiwo ta le America kple dukɔ bubuwo me.
GSAM 355.3Dukɔ bubuwo ƒe Mawunyadɔ ƒe Dzikpɔha—si kpɔa mawunyadɔ dzi eye wòtsɔa eŋu ɖe teƒe siwo menye ɖoɖo me takpekpewo ƒe teƒewo o la ŋu.
GSAM 355.4Xexeame ƒe Mawunyagbalẽviwo ƒe Habɔbɔ—eƒe dɔe nye be woama nuxlẽgbalẽwo, aŋlɔ agbalẽwo ɖo ɖe amewo, eye woadi mɔ be yewoatu mawunyadɔ yeyewo.
GSAM 355.5Mawusubɔsubɔ ƒe Ablɔɖe ƒe Habɔbɔ—eƒe dɔ tɔxɛe nye be wòakpe ɖe ame siwo woti yome le woƒe dzitsinya ta la ŋu, eye wòama agbalẽ siwo fia mawusubɔsubɔ ƒe ablɔɖe ƒe gɔmeɖosewo.
GSAM 355.6Xexeame ƒe Sabat-suku ƒe Habɔbɔ—eƒe taɖodzinu nye be woaɖo Sabat-suku ƒe dɔ ɖe ŋgɔ eye woana wòanya ŋgɔ le dɔwɔƒeawo katã.
GSAM 355.7Lãmesẽdɔwɔla kple Ameɖeɖe ƒe Habɔbɔ—eƒe dɔ kɔ ɖe dɔyɔlawo kple dɔnɔdzikpɔlawo ƒe hehe, lãmesẽ ƒe aƒewo dzikpɔkpɔ, tsyɔ̃eviwo kple ame tsitsiwo ƒe aƒewo, kple nu bubuwo ŋu.
GSAM 355Dɔwɔƒe si woɖo ɖe 1868 va se
GSAM 355.8Va se 1868 la, míaƒe dɔwɔƒe ƒe anyigba kɔ ɖe United States ƒe akpa si le Missouri Tɔ ƒe ɣedzeƒe eye wòle dziehe na ka si tso ɣedzeƒe yi ɣetoɖoƒe, si sɔ kple Missouri ƒe anyiehe liƒo la ŋu. Le ɣeyiɣi ma me, Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe kplɔ̃ɖoɖola ƒe xexlẽme nye etɔ̃ ko, eye takpekpe la ƒe amegã nye wo dometɔ ɖeka. Nutome hameawo ƒe takpekpe enyiawo nɔ Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe dzikpɔkpɔ te, eye eƒe anyigba ƒe dzikpɔƒe nɔ Battle Creek, Mich.
GSAM 356Nuka ta woɖo ɖoɖo yeye
GSAM 356.1Esi gbedeasi la ɖo dukɔ bubuwo me la, nu hiã be woaɖo dɔwɔƒe la katã ɖe ɖoɖo yeye me. Eya ta le 1897 me woɖo afɔɖeɖe aɖewo ɖe mɔ sia dzi; gake le ƒe ene siwo va yi me la, wowɔ ɖoɖo yeye ƒe dɔ la blibo wu, esi woɖo Europe Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ɖe ɖoɖo me, si me kplɔ̃ɖoɖola 14 le; eye Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe gbãtɔ, si ƒe dzikpɔƒe le Washington, D.C., kplɔ̃ɖoɖola 28 le, siwo tsɔa gbedeasi la ƒe dɔwɔƒe vovovowo katã ɖe ŋgɔ, eye woxɔ teƒe si ƒe habɔbɔ gãwo aɖewo nɔ, si woɖe ɖa.
GSAM 356Ɖoɖowɔwɔ ƒe nɔnɔme le ɣleti 1 ƒe ŋkeke 1, 1903 dzi
GSAM 356.2Nya siwo tso Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe ƒe Ƒeŋlɔ̃ 1904 me la tsɔa xexlẽdzesiwo siwo le vevie ɖe ŋgɔ va se ɣleti 1 ƒe ŋkeke 1, 1903:—
GSAM 356.3Le ɣeyiɣi ma me, míaƒe dɔ si woɖo ɖe ɖoɖo me kɔ ɖe Xexeame Hameawo ƒe Takpekpe eve, si me nutomewo ƒe takpekpe 14, nutome hameawo ƒe takpekpe 72, kple mawunyadɔ ƒe teƒe 42 le. Woɖe wo ɖe akpa siawo me: Nutome hameawo ƒe takpekpewo le North America—49; le North America ƒe go—23. Nutomewo ƒe takpekpewo le America—8; le dukɔ bubuwo—6. Mawunyadɔ ƒe teƒewo le America, si Alaska, Hawaii, kple New Foundland hã le eme—5; mawunyadɔ ƒe teƒewo le America ƒe go—37, eye woƒe nɔnɔme nye esi: 12 le Europe; 4 le Africa; 3 le Asia; 2 le South America; 2 le South Africa; eye bubuawo le Central America, Mexico, West Indies, kple Pacific Islands. Mawunyadɔ siawo kple mawunyagblɔla siwo dzi woɖo asi kple siwo xɔ dɔwɔmɔɖegbalẽ 67, kple hame 131 le kadodo me.
GSAM 356Ɖeka le vovototo me
GSAM 356.4Enye dzidzɔ ƒe nya be habɔbɔ vovovowo siawo le dukɔ kple nutome vovovowo me katã le ɖeka me le nyateƒe ƒe nya gã ɖeka kple ameawo ƒe xɔxɔ ƒe dɔ ƒe ŋgɔyiyi me. Menye ɖoɖowɔwɔ ƒe mɔnuwo ko ŋue míeka ɖo o, ke boŋ Mawu, ame si nye ɖoɖo ƒe Wɔla, ŋue míeka ɖo. Ne eƒe yayra le eƒe dɔwɔlawo ƒe dɔ ɖeka kple nɔnɔme ɖeka ŋu la, míate ŋu akpɔ ale si wòle nyuie kple vivi be “woawɔ nuwo katã nyuie eye le ɖoɖo nu.”