Ta 4 — Nuwuwu ƒe ɣeyiɣi
GSAM 77.1“Ekema megblɔ be, O, nye Aƒetɔ, nukae anye nu siawo ƒe nuwuwu? Eye wògblɔ be, Yi wò mɔ dzi, Daniel, elabena wotu nyawo eye woɖe nutrenu ɖe wo ŋu va se ɖe nuwuwu ƒe ɣeyiɣi la. ... Ame vɔ̃ɖiwo awɔ nu vɔ̃ɖi; eye ame vɔ̃ɖi aɖeke mase egɔme o; ke nunyalawo ase egɔme.”1
GSAM 77.1“Egblɔ nam be, Amegbetɔvi, se egɔme, elabena ŋutega la ku ɖe nuwuwu ƒe ɣeyiɣi ŋu.”2
GSAM 77.1“Ke wò la, O Daniel, tu nyawo, eye nàɖe nutrenu ɖe agbalẽ la ŋu va se ɖe nuwuwu ƒe ɣeyiɣi; ame geɖewo aƒu du ayi afi sia afi mɛ; eye sidzedze adzi ɖe edzi.”3
GSAM 77.1Nukae “nuwuwu ƒe ɣeyiɣi” fia le afisia? Mate ŋu anye nuwuwu ŋutɔ o, elabena ne nenemae la, Daniel ƒe nyagblɔɖi ƒe akpa si “woɖe nutrenu ɖe eŋu” la makpɔ vi aɖeke na ameƒomea o. Esi “nu siwo woɖe fia la nye mía tɔ,”4 ele be akpa sia nakpɔ vi le ɣeyiɣi aɖe me. Eyata nya “nuwuwu ƒe ɣeyiɣi” la aɖo asi ɣeyiɣi aɖe si do ŋgɔ teti na nuwuwu ŋutɔ, si me woase nu siwo wogblɔ na Daniel la gɔme.
GSAM 77Eƒe Nudzadzraɖo ƒe Ŋkeke
GSAM 77.2Ɖikeke mele eme o be eku ɖe ɣeyiɣi si nyagblɔɖila Nahum yɔ be “eƒe nudzadzraɖo ƒe ŋkeke” la ŋu. Le afisia la, nyagblɔɖila la nɔ Nineve ƒe tsɔtsrɔ̃ gbɔgblɔm kple “atama ƒe ɖiɖi, tasiaɖam ƒe afɔtiwo ƒe ɣliɖiɖi, sɔ siwo le ɖiɖim, kple tasiaɖam siwo le dzedzem.”5 Gbã la, wohe nyagblɔɖila la ƒe susu yi afɔku gã aɖe si ava xexeame katã dzi ŋu, esi “towo ʋuʋuna le eŋkume, eye togbɛwo luelue, eye anyigba fia dzo le eƒe ŋkume, ẽ, xexeame kple ame siwo katã le eme. Ame kae ate ŋu anɔ tsitre ɖe eƒe dɔmedzoe ŋu? Eye ame kae ate ŋu atsi agbe le eƒe dɔmedzoe sesẽ la me? Wokɔa eƒe dziku ɖi abe dzo ene, eye egba agakpewo. ... Atsrɔ̃ nuwo keŋkeŋ; xaxa magafɔ zi evelia o.”6
GSAM 78Tasiaɖamwo Kple Akakati Siwo Le Bibim
GSAM 78.1Nyagblɔɖila la gblɔ nu geɖe wu le nudzadzraɖo ƒe ŋkeke sia ŋu be: “Tasiaɖamwo anɔ kple akakati siwo le bibim le eƒe nudzadzraɖo ƒe ŋkeke, eye woaʋu sesewutiwo ŋutɔ. Tasiaɖamwo aƒu du vevie le ablɔwo dzi, woanɔ wo nɔewo dam le mɔ kekewo dzi; woanɔ abe akakatiwo ene, woaƒu du abe dziŋɔli ene. Axlẽ eƒe aʋawɔla kalẽtɔwo; woaɖaɖi le woƒe zɔzɔ me; woawɔ kabakaba ayi gli la gbɔ, eye woasɔ aʋawɔnu si atsɔ akpɔ wo ta la ɖo.”7
GSAM 78.2Aleke ŋutinya sia ɖɔ dzotɔkɛ si ƒua du abe dziŋɔli ene le míaƒe ɣeyiɣi me la ƒe nɔnɔme pɛpɛpɛ! Eme kpɔla nɔa mɔzɔlawo xlẽm eye wògbugbɔna xlẽ wo tso dzudzɔƒe ɖeka yi bubu, eye mɔzɔlawo ɖaɖina ne wole zɔzɔm le dzotɔkɛa ƒe zɔzɔ me. Eye wozãa sesewutiwo geɖe ŋutɔ hã tsɔ wɔa ati siwo wodana ɖe dzotɔkɛmɔa te, mɔdzi atiɖaɖa siwo léa mɔa ɖe dzi, xɔ siwo xea sno ƒe mɔ, kple bubuawo. Wogblɔna be mɔ ɖeka si to Sierra Nevada Towo dzi la ƒe sno xɔ siwo wotsɔ sesewutiwo tu la ƒe didime nye mail blaene vɔ adre. Eye nyagblɔɖila la gblɔ be esia anɔ “eƒe nudzadzraɖo ƒe ŋkeke” me.
GSAM 78.3Nyagblɔɖila Yoel hã ƒo nu tso nuwuwu ƒe ɣeyiɣi sia ŋu esi wona gbeɖeɖe Aƒetɔ la ƒe dɔlawo be: “Miku kpẽ le Sion, eye miaɖe aʋaɣli le nye to kɔkɔe la dzi; anyigba la dzi nɔlawo katã naʋuʋu, elabena Aƒetɔ la ƒe ŋkeke le vava ge, elabena egogo.”8
GSAM 78.4Eye nyagblɔɖila Zefania gblɔ ake be: “Mifɔ ƒu mia ɖokuiwo, ẽ, mifɔ ƒu, O dukɔ si dzi womedi o; hafi gbeɖeɖea nava eme, hafi ŋkeke la nato abe lugbɔ ene, hafi Aƒetɔ la ƒe dɔmedzoe sesẽ la nava mia dzi, hafi Aƒetɔ la ƒe dɔmedzoe ƒe ŋkeke nava mia dzi. Midi Aƒetɔ la, mi anyigba dzi ame ɖokuibɔbɔlawo katã, siwo wɔa eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ dzɔdzɔe; midi dzɔdzɔenyenye, midi ɖokuibɔbɔ; ɖewohĩ woaɣla mi le Aƒetɔ la ƒe dɔmedzoe ƒe ŋkeke la me.”9
GSAM 79.1Be míanya nu si nya “nuwuwu ƒe ɣeyiɣi” la fia, kple ɣeyiɣi si wòdzea egɔme nyuie wu la, míadzro teƒe bubu si wozã nya ma le la me. Le Daniel ƒe ta wuiɖekɛlia me la, woɖe fia dziɖuɖu aɖe si tia amewo yome, si aɖu dzi va se ɖe nuwuwu ƒe ɣeyiɣi. Aƒetɔ la gblɔ le dziɖuɖu si tia amewo yome ma ŋu be: “Gɔmeselawo dometɔ aɖewo adze anyi, be woado wo akpɔ, woakɔ wo ŋu eye woana woaɣe, va se ɖe nuwuwu ƒe ɣeyiɣi; elabena ele ɣeyiɣi si woɖo ɖi na eya [nuwuwu ƒe ɣeyiɣi] la mɔ kpɔm.”10
GSAM 79Dzo Sue La ƒe Dɔ
GSAM 79.2Protestant Biblia gɔmeɖelawo dometɔ akpa gãtɔ lɔ̃ ɖe edzi be dziɖuɖu sia kple “dzo sue” si le Daniel ta adrelia me la tsi tre ɖe Roma hame si lé dunya dziɖuɖu ƒe ŋusẽ ɖe asi le ɣeyiɣi si “woɖo ɖi” la me. Ɣeyiɣi si woɖo ɖi ma nye “ɣeyiɣi ɖeka, ɣeyiɣiwo, kple afã.”11 Esia nye nyagblɔɖi ƒe ŋkeke 1260 — ƒe 1260 — siwo me dzo sue la ɖu dunya dzi, tso ƒe 538 va se ɖe 1798 le Kristo ƒe dzidzi megbe. Le ƒe mamlɛtɔ la me, le “ɣeyiɣi si woɖo ɖi” la me, woxɔ dunya dziɖuɖu ƒe ŋusẽ le dzo sue la si. Eyata le ɣeyiɣi ma me la, amewo megale “dzedzem anyi” le dziɖuɖu ma si abe ale si wònɔ tsã ene o. Ekema ƒe sia — 1798 — ɖo dzesi ɣeyiɣi si woyɔ le nyagblɔɖi sia me be “nuwuwu ƒe ɣeyiɣi” la ƒe gɔmedzedze.
GSAM 79.3Ƒe 1798 nye “ŋkeke akpe ɖeka alafa eve blaade” — ƒe 1260 — siwo me Aƒetɔ la ƒe “Ɖasefo Eveawo” (Nubabla Xoxoa kple Nubabla Yeyea) anɔ “nya gblɔm ɖi ... le akpanya awuwo me” la ƒe nuwuwu.12 Le yometiti ƒe viviti ɣeyiɣi la me, wobu Agbalẽ Kɔkɔeawo ɖo ɖe Helagbe kple Latingbe me, eye ame tsɛwo mese gbegbɔgblɔ siawo gɔme o. Agbalẽ Kɔkɔeawo ƒe tutuɖo ɖe megbe le mɔ sia nu la sɔ kple woƒe awudodo “le akpanya me.”
GSAM 80Wowu Ɖasefo Eveawo
GSAM 80.1“Ne wowu woƒe ɖaseɖiɖi nu [le akpanya awuwo ƒe nɔnɔme me] la, lã si doa go tso do si ƒe gɔme mele o me la awɔ aʋa kpli wo [Satana le amewo ʋãm, eye wòle dɔ wɔm to xexeame ƒe amewo dzi], eye aɖu wo dzi, eye wòawu wo. Eye woƒe ŋutilã kukuwo anɔ dua gã la ƒe ablɔ dzi; dua si woyɔna le gbɔgbɔ me be Sodom kple Egipte, afi si woklã míaƒe Aƒetɔ la hã ɖe ati ŋu [‘woklãna ɖe ati ŋu,’ le Denmarkgbe ƒe gɔmeɖeɖe kple Gɔmeɖeɖe Si Wotrɔ Ɖo me]. Eye ame siwo tso dukɔwo, ƒomewo, gbegbɔgblɔwo kple anyigbawo me la akpɔ woƒe ŋutilã kukuwo ŋkeke etɔ̃ kple afã, eye womana mɔ woaɖi woƒe ŋutilã kukuwo ɖe yɔdowo me o.”13
GSAM 80Vɔvɔ̃ ƒe Dziɖuɖu
GSAM 80.2Ɖasefo siawo ƒe wuɖeɖe va eme le “vɔvɔ̃ ƒe dziɖuɖu” la me le France, tso 1792 va se ɖe 1795 — ƒe etɔ̃ kple afã. Togbɔ be France ƒe Dutɔtrɔ Gã la yi edzi ƒe ade alo adre ɖe ene hã la, le ƒe etɔ̃ kple afã gbãtɔawo me la wovuvu vevie be yewoatsrɔ̃ Biblia, subɔsubɔ, kple ame siwo katã lé dzi ɖe ƒo be yewoaƒo nu aʋli Biblia alo subɔsubɔ ta. Esi France ƒe Dutɔtrɔ Gã la gblɔ be yele aʋa wɔm ɖe fiaɖuɖu kple nunɔlawo ƒe amebeble ŋu la, eva zu aʋa si ŋudɔ nye be woaɖe Mawu kple Biblia ɖa keŋkeŋ. Míexlẽ nu sia tso ɣeyiɣi si do ŋgɔ teti na Dutɔtrɔ Gã la ŋu be,
GSAM 80.2“Migaŋlɔ be gbeɖe o be hafi ƒe 1792 ƒe Dutɔtrɔ Gã la nava la, wogblɔ be ame siwo nɔ Mawu maxɔmaxɔ ƒe nya kakam le France la, ƒo ƒu ga tso wo ɖokuiwo dome eye wozã £900,000 [$4,500,000] le ƒe ɖeka me, ẽ, zi geɖe, tsɔ ƒle, ta eye mama agbalẽwo be yewoagbã amewo ƒe susu, eye yewoadzra wo ɖo ɖe nuwɔna dziŋɔwo ŋu.”14
GSAM 80Agbalẽŋlɔla Siwo Mexɔ Mawu Dzi Se O
GSAM 80.3“Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, kple ame bubu siwo nɔ abe wo ene la ƒe agbalẽŋɔŋlɔwo dzra mɔ ɖo ɖe Dutɔtrɔ Gã sia tɔgbi ŋu. Le agbalẽ siawo me, wodze agbagba be yewoakaka nusɔsrɔ̃ siwo agbã subɔsubɔ si ame kpɔna le dzɔdzɔme kple esi Mawu ɖe fia la siaa. Womegblɔ be nyaʋiʋi le Mawu ƒe ɖeɖefia ŋu ko o, ke woɖe eɖa keŋkeŋ; woɖe Mawu ɖa tso xexeame katã, eye woɖo nukpɔsusu ƒe nɔnɔme aɖe si womekpɔna o, si ŋkɔ woyɔ be Susudɔwɔwɔ ƒe Mawu Nyɔnu la ɖe eteƒe.”15
GSAM 81.1Le ƒe 1793 me la, amewo ƒe susu nɔ nenema be woƒo asikpe sesĩe na fefewɔlawo ɖe woƒe Mawu kple Biblia ŋudotukunya siwo gblẽa ŋkɔ ŋuti. Míetsɔ esia na kpɔɖeŋu be:
GSAM 81.1“Fefewɔla Monert, le Ame Kɔkɔe Roche ƒe hamexɔ me [Paris], wɔ Mawu ŋu bubumanɔamesi ƒe nu vevie wu. Egblɔ be, ‘Mawu, ne èle agbe la, bia hlɔ̃ ɖe wò ŋkɔ si wogblẽ la ta! Meɖe kpe na wò. Èɖo ɖe ɖoɖoe. Mète ŋu ɖo wò dziɖegbe ɖa o. Ame kae agaxɔe ase le esia megbe be èli?’”16
GSAM 81Mawu Ŋkɔgblẽdɔ Le Lyons, France
GSAM 81.2Ale si ame siwo wu Ɖasefowo “gbugbɔ klã Mawu ƒe Vi la ɖe ati ŋu, eye wodo ŋukpe eŋu le dutoƒo” (Hebritɔwo 6:6) la adze le azã si Fouché ɖu le Lyons, tsɔ de bubu Chalier, Lyons ƒe dziɖula si wowu la, ƒe nuwɔnawo me. Hafi Fouché naɖo Lyons la, eɖe gbe be
GSAM 81.2“woatsrɔ̃ subɔsubɔ ƒe dzesiwo katã; eye woaŋlɔ ɖe hamexɔwo ƒe ameɖiƒewo ƒe agboawo tame be, Ku nye mavɔmavɔ ƒe alɔ̃dɔdɔ.... Wotsɔ Chalier ƒe ta kple akɔta ƒe legba to ablɔwo dzi, eye amewula kple gbolo geɖe ŋutɔ dze eyome. Le wo megbe la, tedzi aɖe va, si tsɔ nyanyui la, atitsoga la, kple Aƒetɔ la ƒe fiẽnuɖuɖu ƒe nuɖuɖuɖagbaawo. Wokɔ nu siawo de dzo me enumake, eye wozi tedzi la dzi be wòano wein si wokɔ ŋuti la tso Aƒetɔ la ƒe fiẽnuɖuɖu ƒe kplu me.”17
GSAM 81.3Woɖɔ Susudɔwɔwɔ ƒe Azã aɖe si woɖu le Paris ƒe nɔnɔme ale:
GSAM 81.3“Wozɔ ɖe wo nɔewo yome yi dukɔ ƒe takpekpe la gbɔ, eye ameha siwo ƒe nɔnɔme gblẽ la ... wɔ subɔsubɔ ƒe kɔnuwo ŋudotukunya le mɔ si dzi woɖua fewu geɖe wu le nu. ... Ŋutsu siwo do nunɔlawo ƒe awu ɣiwo kple aɖawu didiwo la va nɔ haleluya ham eye wole Carmagnole ɣem, va ɖo takpekpea ƒe gbeti ŋu. Woɖo abolo kɔkɔe la, aɖaka siwo me wobunɛ ɖo la, kple sika kple klosalo legbawo ɖi le afi ma. Woƒo nu siwo nye fewuɖuɖu.... Ame dɔdɔwo tso Ame Kɔkɔe Denis gbɔ do ɣli be, ‘O mi, O mi, subɔsubɔ ƒe dzonɔameme ƒe dɔwɔnuwo, ame kɔkɔe yayra siwo ƒomevi vovovowo li, miva zu dukɔlɔ̃lawo azɔ, mifɔ ɖe tsitre katã, eye miasubɔ dukɔa to yiyi ɖe gadedeƒe be woalue mi.’”18
GSAM 82Mawu Ƒe Nya Do Go Tso Ɣaɣla Me
GSAM 82.1“Le ŋkeke etɔ̃ kple afã megbe la, agbe ƒe Gbɔgbɔ tso Mawu gbɔ ge ɖe wo me” (Ɖasefowo), eye wo “yi dziƒo le alilikpo me.”19 Mawu ƒe ɣeyiɣi ɖo be eƒe nya nado go tso ɣaɣla me eye woagatsɔe aɖo xexeame ƒe ŋkume. Ɣeyiɣia ɖo (1798) be woawɔ mawunyakakadɔ le xexeame katã. Le 1804 me la, woɖo Britain ƒe Biblia Habɔbɔ anyi. Biblia habɔbɔ bubu bla geɖe kplɔ esia ɖo, eye fifia woɖe Biblia gɔme ɖe xexeame ƒe gbegbɔgblɔ veviwo katã me. Ale Agbalẽ Kɔkɔeawo, Ɖasefo Eveawo, ƒe dzedze le dutoƒo, afi si ame sia ame ate ŋu akpɔ wo eye wòaxlẽ wo la, sɔ kple woƒe yiyi dziƒo le alilikpo me.
GSAM 82.2Le France ƒe Dutɔtrɔ Gã la ƒe ɣeyiɣi me, Voltaire gblɔ be le ƒe alafa ɖeka megbe amewo magazã Biblia o. Le ƒe alafa ɖekɛlia tso ŋkeke ma dzi la, womama Biblia geɖe wu le France ɖeka koe wu esiwo katã wonya be woli esi Voltaire gblɔ nya sia le dadanuƒoƒo si me naneke mele o me. Eye wogblɔ be fifia wole aƒe si me teti wògblɔ nya sia le la zãm abe Biblia dzraɖoƒe ene.
GSAM 82Wokpɔ Rosetta Kpe La
GSAM 82.3Nu eve li siwo ku ɖe ƒe 1798 kple Francetɔwo ŋu, siwo ŋu ele be míade ŋugble le: Gbã la, le ƒe ma me la, France ƒe aʋakɔ si Aʋafia Berthier nɔ kplɔm la gba papa la ƒe dziɖuɖu le Roma, eye esia na nyagblɔɖi si ku ɖe nudzɔdzɔ sia ŋu la va eme (woawo ŋutɔ menya o), le agbalẽ si ŋu teti wowɔ aʋa ɖo la me. Evelia, le ƒe ma ke me, le Ame Kɔkɔe Julien ƒe aʋakɔƒe, le Nil Tɔsisi ƒe Rosetta alɔ nu, esi France ƒe aʋakɔ le anyi ɖem la, wokpɔ Rosetta kpe si ŋkɔ ɖi la, si woda ɖi fifia le Britain ƒe Xoxonudzraɖoƒe. Nuŋɔŋlɔ le kpe sia dzi le nɔnɔme etɔ̃ me: nɔnɔmetataŋɔŋlɔ, si nye nuŋɔŋlɔ si nunɔlawo zãna; ame tsɛwo ƒe nuŋɔŋlɔ; kple Helagbe. Esiae nye safui si ʋu ame tsɛwo ƒe nuŋɔŋlɔ kple nɔnɔmetataŋɔŋlɔ siwo gɔme womesena va se ɖe ɣeyiɣi ma o la. Fifia, abe ale si ame bubu aɖe gblɔ ene la, “dɔwɔnu si wotsɔ gbãa anyigba sesẽ la kple sofi, siwo le nuŋɔŋlɔ siawo ɖem tso anyigba me le ame tsɛwo ƒe ŋɔŋlɔdzesiwo me la, le kpeɖodzi geɖe wu nam le blema Biblia ƒe nuŋlɔɖiwo ƒe nyateƒenyenye ŋu wu esi tso teƒe bubu aɖeke si mele Agbalẽ Kɔkɔeawo ŋutɔ me o.” Eyata ame siwo ŋutɔ bu be yewoatsrɔ̃ Biblia la, togbɔ be womenyae o hã la, wozã wo be woana nyagblɔɖi nava eme to papa la ƒe dziɖuɖu ƒe ŋusẽ xɔxɔ le esi le ƒe 1260 la ƒe nuwuwu. Wogakpɔ safui si ʋu nuŋɔŋlɔ siwo ɖo kpe Agbalẽ Kɔkɔeawo ƒe nyateƒenyenye dzi, esiwo wodze agbagba vevie be yewoatsrɔ̃ la.
GSAM 83“Ànɔ Tsitre Le Wò Akpa Me”
GSAM 83.1Nukae mawudɔla la gblɔ na Daniel be ava eme le nuwuwu ƒe ɣeyiɣi? Tso esi wòse ame kɔkɔe la gblɔ be, “Va se ɖe ŋkeke 2300, ekema woakɔ nɔƒe kɔkɔe la ŋu,”20 la, dzimaɖi yɔ eƒe susu ta le nu si anye “nu siawo ƒe nuwuwu,” kple “ɣeyiɣi ka ƒe didime” wòaxɔ ŋu.21 Mlɔeba la, wona wòse egɔme be ɣeyiɣia ƒe sidzedze menye eƒe ŋkekeawo tɔ o. Wogblɔ nɛ be, “Ke wò la, yi wò mɔ dzi va se ɖe nuwuwu, elabena àdzudzɔ, eye nànɔ tsitre le wò akpa me le ŋkekeawo ƒe nuwuwu.”22
GSAM 83.2Ame aɖewo bu be nyawo ku ɖe xexeame ƒe nuwuwu mlɔeba ŋu, eye le ɣeyiɣi ma me la, Daniel kple Aƒetɔ la ƒe ame bubuawo axɔ woƒe fetu, eye wòanɔ tsitre le eƒe domenyinu ƒe akpa me. Wogblɔ na mí be Hebrigbe ƒe nya na domenyinu ƒe akpa, anyigba ƒe akpa, kple bubuawo nye gheh-vel. Menye nya ma wogɔme ɖe be akpa le ŋɔŋlɔ sia me o; nya si le afisia nye goh rahl. Hebrigbe ŋutinunyalawo gblɔ na mí be nya sia, goh rahl, dze zi blaadre vɔ ade le Nubabla Xoxoa me, eye eyae nye nya si wozã le nɔƒe kɔkɔe la ŋu kɔkɔ si nye kpɔɖeŋu gbɔgblɔ me, afi si woɖe akɔ be woanya gbɔ̃ eveawo dometɔ kae wowu. Esi nunɔlagã la tsɔ Aƒetɔ la ƒe gbɔ̃ la ƒe ʋu ge ɖe nɔƒe kɔkɔe la me be wòawɔ ŋukɔkɔdɔ la, Israel katã nɔ tsitre le egodo, nɔ wo ɖokuiwo bɔbɔm le vevesese me eye wole woƒe nu vɔ̃wo ʋuʋum, be yewoatsi anyi dzadzɛ, eye yewoaxɔ nunɔlagã la ƒe yayra esi wòado go tso nɔƒe kɔkɔe la me. Ale le ŋkeke ma dzi la, Israel nɔ tsitre le woƒe akpa me.
GSAM 84.1Ne nɔƒe kɔkɔe la ŋu kɔkɔ mamlɛtɔ la va le ŋkeke 2300 ƒe nuwuwu la, woava dzro Daniel ƒe nya, kple ame dzɔdzɔe kukuwo katã ƒe nyawo me le Mawu ŋkume. Ale Daniel nɔa tsitre le eƒe akpa me.
GSAM 84Woɖe Nutrenu Ɖe Nyawo Ŋu Va Se Ɖe 1798
GSAM 84.2Le Daniel ƒe biabia be, “O nye Aƒetɔ, nukae anye nu siawo ƒe nuwuwu?”23 la ƒe ŋuɖoɖo me, wogblɔ nɛ be, “Wotu nyawo eye woɖe nutrenu ɖe wo ŋu va se ɖe nuwuwu ƒe ɣeyiɣi.”24 Nu si do dzimaɖi na Daniel ƒe susu alea la nye be “ɣekaɣi?” “ɣeyiɣi ka ƒe didime?” kple “nukae anye nuwuwua?” Esiawoe nye nya siwo tɔtɔ nyagblɔɖila la eye wodo dzimaɖi nɛ, eye nu siawo ko ŋue woatu eye woaɖe nutrenu ɖo va se ɖe “nuwuwu ƒe ɣeyiɣi,” ke menye Daniel ƒe agbalẽ bliboa, abe ale si ame aɖewo bui ene o. Hafi ƒe 1798 ƒe ɣeyiɣi sia nava la, kekeli nɔ nyagblɔɖi nusrɔ̃lawo si ku ɖe kwasiɖa blaadreawo ŋu, eye wose egɔme be wodze egɔme le ƒe 457 hafi Kristo ƒe dzidzi. Kristo ƒe dɔwɔwɔ le dutoƒo, eƒe ku, kple bubuawo va eme pɛpɛpɛ le woƒe kwasiɖa blaade vɔ asiekɛ kple blaadre xlẽxlẽ tso ɣeyiɣi ma dzi nu. Ɖela la ƒe dɔdasi ƒe emevava pɛpɛpɛ le mɔ si sɔ ɖe xexlẽ sia nu la na kpeɖodzi sesẽ wo be eyae nye Mesia vavã la, eye alea woɖo kwasiɖa blaadreawo ƒe gɔmedzedze ƒe ɣeyiɣi ɖi mɔ si womate ŋu atrɔ o nu. Esi womete ŋu kpɔe be kwasiɖa blaadreawo nye ŋkeke 2300 ƒe akpa gbãtɔ o la, ena nutrenu nɔ nya la ŋu va se ɖe ƒe 1798 megbe, abe ale si wogblɔe ɖi ene.
GSAM 84Safui si ʋua ŋkeke 2300 la me
GSAM 84.3Fifia mina míadzro nyateƒe siwo ku ɖe nya sia ŋu la me. Va se ɖe ƒe 1798 me la, nyagblɔɖiwo gɔmeɖelawo mexɔ kekeli aɖeke tso ɣeyiɣi si ŋkeke 2300 la awu enu le ŋu o. Wote ŋu sea dzesiwo, legba kple lã siwo le Daniel ƒe agbalẽa me la gɔme, gake womete ŋu agblɔ ɣeyiɣi si ŋkeke 2300 la awu enu le o, elabena womese ɣeyiɣi si ŋkekeawo dze egɔme le gɔme haɖe o. Be míakpɔ kpeɖodzi le nya sia ŋu la, míexlẽ le Zãtitina ƒe Ɣli, Mɔkpɔlawo ƒe nyadzɔdzɔgbalẽ si wota le ɣemaɣi le New York du me, le ƒe 1842 ƒe ɣleti 6 ƒe ŋkeke 15 dzi be: “Edzɔa dzi ŋutɔ be míakpɔ agbalẽŋlɔla vovovo siwo le wo ɖokui si, siwo tso ƒe 1798 me kpɔ nu si ame aɖeke mekpɔ do ŋgɔ o—be kwasiɖa 70 la nye safui si ʋua ŋkeke 2300 la me.”
GSAM 85Ame geɖewo kpɔ kekeli la
GSAM 85.1Abe ale si “wotre” nunya sia nu va se ɖe Aƒetɔ la ƒe ɣeyiɣi ɖoɖi na eƒe nuʋuʋu be eƒe amewo nase egɔme ene la, nenema ke esi “nuwuwu ƒe ɣeyiɣi” va ɖo la, ele be ame geɖewo “aƒu du ayi afii kple afimɛ” le Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo me, anɔ nu siawo dim. Ne míetsɔ Ŋɔŋlɔ ƒe nya sia ƒe gɔmeɖeɖe aɖewo sɔ kple wo nɔewo la, gɔmesese sia adze ƒã nyuie.
GSAM 85.2Dokta Adam Clarke gblɔ be: “Ame geɖewo adze agbagba adi egɔmesese; eye nunya adzi ɖe edzi—to mɔ sia dzi.”
GSAM 85.3Le Luther ƒe Biblia si le Dzamangbe me, si wogbugbɔ dzro me la, míexlẽ be: “Nenema ame geɖewo agato edzi, eye woakpɔ gɔmesese gã.”
GSAM 85.4Dzamangbe ƒe Biblia si tsɔa gɔmeɖeɖewo ɖoa wo nɔewo gbɔ la gblɔ be: “Ame geɖewo axlẽe to enu, eye nenema nunya adzi ɖe edzi.”
GSAM 85.5L. Van Ess ƒe Biblia le Dzamangbe me, si papa la hã lɔ̃ ɖe edzi na Katolikotɔ siwo xlẽa nu la, ɖe egɔme be: “Ame geɖewo adi eme tso egɔme yi enu, eye nunya la alolo.”
GSAM 85.6Swedengbe ƒe Biblia gblɔ be: “Ame geɖewo adi nu le eme, eye nunya ava lolo.”
GSAM 85.7Denmark kple Norway ƒe gbe me gɔmeɖeɖe si wogbugbɔ dzro me la gblɔ be: “Ame geɖewo atsɔ dzonɔameme adi nu, eye nunya asɔ gbɔ.”
GSAM 85.8Míexlẽ le Zãtitina ƒe Ɣli ƒe ƒe 1842 ƒe ɣleti 6 ƒe ŋkeke 15 ƒe tata me, tso nu si nu wotre do ŋgɔ na ƒe 1798 la me didi kple eŋuti nunya kpɔkpɔ ŋu be: “Menye nukunu be agbalẽŋlɔla geɖe siawo, siwo menya wo nɔewo o, va ɖo nukpɔsusu ɖeka dzi le ɣeyiɣi ɖeka la me oa?”
GSAM 86.1Míetsɔ ame alo ƒuƒoƒo vovovo 20 ƒe ŋkɔwo le afii; wokpɔ nyateƒe ku ɖe ŋkeke 2300 la ƒe nuwuwu ŋu, menye to nyadzɔdzɔ kple wo nɔewo me o, ke boŋ to Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo me didi veviedodo me, esi Mawu ƒe Gbɔgbɔ la kplɔ wo. Míetsɔ William Miller si tso New York nutome ɖo ŋkɔ siawo ŋgɔ; eyome A. J. Krupp, si tso Philadelphia, Pennsylvania; David McGregor, si tso Falmouth, Maine; Edward Irving, si tso England; Archibald Mason, si tso Scotland; W. E. Davis, si tso South Carolina; Joseph Wolff, si wɔ dɔ le Asia ƒe teƒe vovovowo; Alexander Campbell, le eƒe nyahehe kple Robert Owen me le ƒe 1829 me; Aʋakplɔla A. Landers, si tso Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, si tso Stuttgart, Dzamania; Lacunza, si tso Spain; Hentzepeter, si tso The Hague, Holland; Dokta Capadose, si tso Amsterdam, Holland; Rau, si tso Bavaria; Tartary ƒe nunɔlawo, le ƒe 1821 me; Biblia srɔ̃lawo le Yemen, le woƒe agbalẽ si woyɔna be “Seera” me; Hengstenberg, le Dzamania ƒe akpa bubu; Russiatɔwo le Caspia ƒu la to; Molokanertɔwo le Baltic ƒu la to, kple bubuawo.
GSAM 86.2Ale si nya sia va dze ƒã na nyagblɔɖi srɔ̃lawo tso ɣeyiɣi me yi ɣeyiɣi me, esi womenya wo nɔewo hã o la, nya siwo gbɔna aɖee afia:—
GSAM 86.3Le Zãtitina ƒe Ɣli ƒe ƒe 1842 ƒe ɣleti 6 ƒe ŋkeke 15 ƒe tata me la, nya siawo le: “Míexɔ agbalẽ aɖe fifia, si ƒe tanyae nye: ‘Nyati Eve tso Daniel ƒe Nyagblɔɖi ƒe Xexlẽme, Ŋkeke 2300, Ŋu, kple Kristotɔ ƒe Dɔdeasi Be Wòadi Hame la ƒe Ðeɖekpɔkpɔ Me, Archibald Mason, nyanyui la ƒe dɔla, si le Wishawtown, Scotland, ye ŋlɔe. Newberg. Ward M. Gazeley gbugbɔe ta tso Glasgow ƒe tata la me, 1820.’ Le agbalẽ sia me la, Mason gblɔ be: ‘Mekpɔ agbalẽvi aɖe nyitsɔ laa, si Mawusubɔla Wm. E. Davis, si tso South Carolina, ta gbã le Amerika, eye wogbugbɔe ta le ƒe 1818 me le Warkington, le England anyiehe. Agbalẽŋlɔla sia gblɔ kplikpaa be ŋkeke 2300 la dze egɔme kple kwasiɖa 70 la (ta 9:24). Nyemate ŋu awɔ naneke wu be malɔ̃ ɖe nukpɔsusu sia dzi o.’”
GSAM 87Davis, si tso South Carolina
GSAM 87.1Le Zãtitina ƒe Ɣli ƒe tata ma ke me la, nuŋlɔɖola la gblɔ be: “Ele be woaŋlɔ Davis ƒe agbalẽa le ƒe 1810 ƒe ɣeyiɣiwo me.” Esi wònɔ nu ƒom tso nyaŋuɖoɖo siwo woɖe fia le agbalẽa me ŋu la, egblɔ be: “Axɔ nuxlẽla la ƒe susu be Miller, Litch, Stores alo Hale ƒe nuŋɔŋlɔwoe yele xlẽm ŋutɔ, gake míexɔe se be Kristo ƒe vava zi evelia ŋuti agbalẽŋlɔla siwo le fifia la dometɔ aɖeke menya be agbalẽ sia li va se ɖe kwasiɖa si va yi la me o. Nyadzɔdzɔgbalẽ sia [Ɣli la] ƒe nuŋlɔɖola mese eŋu kpɔ do ŋgɔ o. Davis ƒe nukpɔsusu le ɣeyiɣia ŋu, si Mason lɔ̃ ɖe edzi la, nye be ŋkeke 2300 la awu enu kple Yudatɔwo ƒe ƒe 1843—míaƒe ƒe 1844.”
GSAM 87Joseph Wolff kple ame bubu 20
GSAM 87.2Le Zãtitina ƒe Ɣli ƒe ƒe 1843 ƒe ɣleti 8 ƒe ŋkeke 31 ƒe tata me la, míexlẽ be “le ƒe 1822 me la, Joseph Wolff (si tso England) ta agbalẽ aɖe si ƒe tanyae nye ‘Agava, Amegbetɔ Vi la le Dziƒo Lilikpowo Me.’” Eye be “le ƒe 1826 me la, ame 20 tso xɔsehawo katã siwo lé nufiafia xoxoawo me ɖe asi la me ƒo ƒu le London kple Aƒetɔ Wolff, be yewoasrɔ̃ Biblia. Wo katã va ɖo nukpɔsusu ɖeka dzi. Wotsɔ ƒe 45 kpe ɖe 1260 la ŋu.” Ne míetsɔ ƒe 45 kpe ɖe ƒe 1260 siwo wu enu le ƒe 1798 me la ŋu la, akplɔ mí va ɖo Yudatɔwo ƒe ƒe 1843 ƒe nuwuwu, si nye míaƒe ƒe 1844 ŋutɔ.
GSAM 87Alexander Campbell ƒe nukpɔsusu
GSAM 87.3Le nyadzɔdzɔgbalẽa ƒe tata ma ke me la, wogblɔ tso Alexander Campbell ŋu be, “le ƒe 1829 me la, ewɔ nyahehe xɔŋkɔ la kple Robert Owen, si mexɔ Mawu dzi se o; le nyahea me la, eʋli nya be Daniel ƒe ŋutegawo yi ɖe ɣeyiɣi ƒe nuwuwu, be ŋkeke 2300 la nye ƒewo, eye woawu enu le ƒe 1847 ƒe ɣeyiɣi me tso Kristo ƒe dzidzi me, si, le eya ŋutɔ ƒe numeɖeɖe nu la, dzɔ ƒe ene do ŋgɔ na xexlẽme si amewo zãna.” Eyata le eƒe xexlẽme nu la, ŋkeke 2300 la awu enu le Yudatɔwo ƒe ƒe blibo 1843 ƒe nuwuwu tso A.D. ƒe gɔmedzedze me—ƒe 1844 ŋutɔ.
GSAM 88.1Le Zãtitina ƒe Ɣli ƒe ƒe 1843 ƒe ɣleti 9 ƒe ŋkeke 21 ƒe tata me la, nya aɖe le tso agbalẽ si woxɔ ŋu, si ƒe tanyae nye: “Gbe aɖe na Britain kple Amerika, le Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo me nyaɖeɖe tso míaƒe Aƒetɔ kple Ðela la ƒe vava zi evelia ŋu, si míebia le gbedodoɖa me gbe sia gbe, hegblɔna be: ‘Wò fiaɖuƒe nava, woawɔ wò lɔlɔ̃nu le anyigba dzi abe ale si wowɔnɛ le dziƒo ene,’25 Aʋakplɔla A. Landers, si tso Liverpool, ye ŋlɔe, eye S. Kent kple Eƒe Hadɔwɔlawo tae, 1839.”
GSAM 88.2“Eya hã, abe ame bubuawo ene, ɖe ɣeyiɣia ƒe xexlẽme fia, hegblɔ be ŋkeke 2300 la ƒe nuwuwu anye ƒe 1847 tso Kristo ƒe dzidzi ŋutɔ me.” Ema anye míaƒe ƒe 1844, elabena wodzii ƒe ene do ŋgɔ na xexlẽme si amewo zãna la.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Le Numedzodzro Kple Gbeƒãɖela ƒe ƒe 1892 ƒe ɣleti 5 ƒe ŋkeke 17 ƒe tata me la, nyati aɖe le si tso Hamekplɔla L. R. Conradi, si le Hamburg, Dzamania, gbɔ; le eme la egblɔ be:—
GSAM 88.4“Ðewohĩ míaƒe nuxlẽlawo ƒe akpa gãtɔ se Luther ƒe hame ƒe amegã ŋkɔɖeɖe Bengel ŋu, ame si le ƒe alafa si va yi me [le Schaff ƒe nya nu la, Bengel ku le ƒe 1751 me], ɖo míaƒe Aƒetɔ la ƒe vava ɣeyiɣi ɖe ƒe 1836 dzi; eƒe xexlẽme nɔ te ɖe xexlẽdzesi 666 si le Nyaɖeɖefia me dzi. Gake ƒe geɖewo do ŋgɔ na ɣeyiɣi sia ƒe nuwuwu la, ame bubu dze nuŋɔŋlɔ gɔme, suku ƒe nufialagã aɖe, si ƒe ŋkɔe nye Leonard Heinrich Kelber. Eƒe agbalẽvi gbãtɔ do le ƒe 1824 me, eye woyɔe be ‘Nuwuwu la Te Ðe Ŋu,’ si me Mateo 24 kple 25 ƒe numeɖeɖe le. Wotae le Bavaria. Gake le ƒe 1835 me la, agbalẽvi si lolo wu, si ƒe tanya nye ema ke, do le Stuttgart, eye axa 126 le eme. Esia adzɔ dzi le mɔ tɔxɛ dzi, eye be mana míaƒe nuxlẽlawo nase egɔme nyuie la, metsɔ tanya ƒe axa la ƒe gɔmeɖeɖe kpe ɖe eŋu: ‘Nuwuwu la Le Vavam, si woɖo kpe edzi tsitotsito eye le mɔ si naa ame xɔe se dzi tso Mawu ƒe nya kple nyadzɔdzɔ yeyewo me; si gbã nukpɔsusu gbãtɔ vɔ̃wo katã siwo tsi tsitre ɖe míaƒe Aƒetɔ la ƒe vava lalam anɔ, alo ɣeyiɣia xexlẽ me ŋu; si ɖea fia gaglãa ale si hamegã Bengel ƒe xexlẽme bu ƒe adre le ƒe gã si me nya sia me atso le ŋu; elabena menye ƒe 1836 o, ke ƒe 1843 ye nye nuwuwu la, ɣeyiɣi si me aʋa gã si le kekeli kple viviti dome la awu enu, eye míaƒe Aƒetɔ Yesu ƒe ŋutifafa ƒe fiaɖuɖu si mɔ kpɔkpɔ nɛ xɔ ɣeyiɣi didi la adze egɔme le anyigba dzi.’
GSAM 89.1“Tata evelia do le ƒe 1841 me, le Stuttgart ke, eye le ale si menyae nu la, bubu hã do le Saxony. Abe ale si tanya ƒe axa la ɖee fia ene la, agbalẽvia, esi wòɖo ŋu na nukpɔsusu gbãtɔ vɔ̃ siwo kɔ le amewo me la vɔ la, ɖe ƒomedodo si le Daniel 8 ƒe ŋkeke 2300 la kple Daniel 9 ƒe kwasiɖa 70 la dome fia le mɔ si dze ƒã nyuie dzi, eye wòkplɔ wo va ɖo ƒe 1843 me (Yudatɔwo ƒe 1843—mía tɔ nye 1844). Emegbe le agbalẽa ƒe akpa susɔa me la, etsɔ ɣeyiɣia ƒe dzesiwo ɖee fia be ele be nudzɔdzɔ sia nate ɖe ŋu.
GSAM 89.2“Tata geɖe ƒe dodó ko gɔ̃ hã ɖi ɖase le dzidzɔ si eŋu dɔ ɖe amewo me ŋu. Nɔviŋutsu Schäche, si le Australia nɔm fifia la, kpɔ eŋuti gbeƒãɖeɖe, le Silesia ƒe nutome si didi la gɔ̃ hã, eye esi wòɖo ame ɖee be woadzrae na ye la, exlẽe kple dzonɔameme gã, le ʋɔtru siwo wotu megbe. Le agbalẽa me la, dzesi aɖeke mele si fia be agbalẽŋlɔla la nya azɔli aɖeke si to esia tɔgbi le xexeame o, gake to Mawu ƒe Gbɔgbɔ la me la, eva ɖo nukpɔsusu mawo ke dzi.
GSAM 89.3“Le ƒe 1842 me la, eŋlɔ agbalẽvi si galolo wu, si me axa 286 le, le Stuttgart ke, tso ‘Nukpɔsusu Veviwo kple Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo ƒe Nukpɔsusu tso Xexeame ƒe Nuwɔwɔ kple Eƒe Nɔnɔ Ɣeyiɣi Ŋu; alo ŋuɖoɖo tsitotsito na biabia sia: Nu ka ta Mawu wɔ xexeame le ŋkeke ade siwo kplɔ wo nɔewo ɖo me—míaƒe Aƒetɔ la te ɖe ŋu be wòadrɔ̃ ʋɔnu Kristo ƒe futɔ la—ƒe 1843 ƒe nudzɔdzɔ gã kple dzidzɔnamewo.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Le ƒe 1812 ƒe ɣeyiɣiwo me la, Lacunza, le Spain, ta agbalẽ aɖe si ƒe tanyae nye Mesia ƒe Vava le Gãnyenye Kple Ŋutikɔkɔe Me. Agbalẽŋlɔla la zã ŋkɔ “Ben Ezra” be yeaɣla yeƒe ŋkɔ ŋutɔ, eye wosusu be enye Yudatɔ si trɔ dzi me. Esi Edward Irving, si tso England, dze eƒe dɔ tso Kristo ƒe vava zi evelia ŋu gɔme vɔ la, eɖe agbalẽ si míeyɔ le ŋgɔ la gɔme ɖe Yevugbe me. Eyata egblɔ eƒe nyawo le gbegbɔgblɔ eve ya teti me.
GSAM 89.5Edzɔa dzi ŋutɔ be, esi ƒewo va yi la, míatsɔ nusɔsrɔ̃la vovovo siwo, tso ƒe alafa si va yi ƒe gɔmedzedze va se ɖe ƒe 1840 me la, bu ŋkeke 2300 la ƒe ɣeyiɣia, eye wotsɔ kwasiɖa 70 la ɖo abe ɣeyiɣia ƒe akpa gbãtɔ ene la ƒe nukpɔsusu siwo wova ɖo la aƒo ƒu, eye míakpɔ be wo katã lɔ̃ ɖe edzi be ɣeyiɣia ƒe nuwuwu le ƒe 1844 me.
GSAM 901844 nye ŋkeke 2300 la ƒe nuwuwu ŋutɔŋutɔ
GSAM 90.1Biabia sia ate ŋu ado: Ðe míate ŋu aka ɖe edzi be ƒe 1844 nye ŋkeke 2300 la ƒe nuwuwu ƒe ɣeyiɣi ŋutɔŋutɔa? Ɛ̃! Elabena abe ale si nyagblɔɖi ƒe vava eme alakpatɔ mate ŋu adzɔ le ɣeyiɣi nyuitɔ si woɖo na eƒe vava eme ŋutɔŋutɔ me o ene la, nenema ke ele be míava ɖo nukpɔsusu be ƒe 1844 nye ŋkeke 2300 la ƒe nuwuwu si sɔ. Mawu, si tre nunya ma nu va se ɖe ƒe 1798 me, eye wòdo ŋugbe be le ɣemaɣi kekeli la aklẽ ado go la, tsɔ eƒe Gbɔgbɔ si mebua mɔ kpɔ o la kplɔ ame siwo tsɔ dzonɔameme dii be yewoase ɣeyiɣia gɔme nyuie la. Eƒe ɣeyiɣi va ɖo be “nunya” le nya ma ŋu “nadzi ɖe edzi,” eye wòna kekeli ŋutɔŋutɔ la.
GSAM 90.2Esi míekpɔ ɣeyiɣi si woɖe gɔme na amewo le “nuwuwu ƒe ɣeyiɣi” me la ƒe nuwuwu vɔ la, enyo be míabia nu si numekpɔkpɔ ma fia. Míekpɔ be le ɣeyiɣi ma me, esi nyanyui la ƒe dɔ le nuwuwu la, ele be woaɖe ɣeyiɣi tututu si me ʋɔnudrɔ̃ la aƒo ƒu le la gbeƒã. Yohanes gblɔ be: “Eye mekpɔ mawudɔla bubu wònɔ dziƒo titina dzom, eye nyanyui mavɔ la le esi be wòaɖe gbeƒãe na ame siwo le anyigba dzi kple dukɔ ɖe sia ɖe, ƒome ɖe sia ɖe, gbegbɔgblɔ ɖe sia ɖe kple ameha ɖe sia ɖe, hegblɔ kple gbe sesẽ be: Mivɔ̃ Mawu, eye miatsɔ ŋutikɔkɔe nɛ; elabena eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe ga la va ɖo: eye misubɔ ame si wɔ dziƒo kple anyigba kple ƒu la kple tsivudoawo.”27 Mawudɔla ŋutɔŋutɔwo meɖea nyanyui la gbeƒã na amegbetɔwo o. Amegbetɔe nye dɔla si Aƒetɔ la ŋutɔ tia be wòaɖe eƒe nyanyui la gbeƒã va se ɖe xexeame ƒe nuwuwu.28 Ekema mawudɔla sia nye nyanyui ƒe gbedeasi aɖe ƒe dzesi, si ɖea gbeƒã be ɣeyiɣi la va ɖo be ʋɔnudɔdrɔ̃ “nadze egɔme le Mawu ƒe aƒe me.”29 Womate ŋu ana gbedeasi ma tɔgbi tso Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo me va se ɖe ɣeyiɣi si me wokpɔ ɣeyiɣi si kplɔa ame va ɖo ʋɔnudɔdrɔ̃ la me le Ŋɔŋlɔ Kɔkɔewo me o. Abe ale si míeɖe dzesi xoxo ene la, ŋkeke 2300 ƒe ɣeyiɣia yi ɖe Mawu ƒe amewo ƒe numekuku ʋɔnudɔdrɔ̃ la dzi.
GSAM 91Nuvɔ̃ŋutikekewo ƒe ŋkeke la nye ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe ɣeyiɣi
GSAM 91.1Yudatɔwo sea nuvɔ̃ŋutikekewo ƒe ŋkeke la, anyigba dzi nɔƒe kɔkɔe la ŋu kɔkɔ, gɔme be enye ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe ŋkeke, eye wogakpɔe nenema fifia. Eye fifia gɔ̃ hã, esi woka hlẽ le teƒe vovovowo, togbɔ be womate ŋu awɔ subɔsubɔdɔ xoxo siwo katã ku ɖe ŋkeke vevi ma ŋu o hã la, woléa ŋkekea me abe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe ŋkeke ene. Be míaɖo kpe esia dzi la, míaɖe nya gbã tso Yudatɔwo ƒe nyadzɔdzɔgbalẽ aɖe si wota le San Francisco, California, si ƒe ŋkɔe nye Yudatɔwo ƒe Nyaɖegɔmela, xɔse xoxo léɖeasi Yudatɔ siwo le Rocky Towo ƒe ɣetoɖoƒe la ƒe nyadzɔdzɔgbalẽ la me. Le ƒe 1892 ƒe ɣleti 9 ƒe tata me la, gbeƒãɖeɖe le be hafi tata si kplɔe ɖo nado la, ɣleti adrelia kple nuvɔ̃ŋutikekewo ƒe ŋkeke la ava ɖo. Ŋkɔ si woyɔa ɣleti adrelia nye Tishree, eye adelia tɔ nye Ellul; eyata nyadzɔdzɔgbalẽa gblɔ be: “Ellul ƒe ɣleti la va ɖo, eye woase Shofar ƒe gbesiɖeɖe si le nuxlɔ̃m ame [kpẽ si wòle be woaku tso ɣleti adrelia ƒe ŋkeke gbãtɔ va se ɖe ewolia dzi, Psalmo 81:3, 4] ŋdi sia ŋdi le xɔse xoxo léɖeasi Yudatɔwo ƒe ƒuƒoƒeawo, anɔ aɖaŋu ɖom be woasakɔ ɖe ŋkuɖoɖoŋkeke la kple Yom Kippur ƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ mamlɛtɔ la ŋu.” Esi wonɔ Ellul, ɣleti adelia, ƒe nuwuwu me, eye Tishree, ɣleti adrelia, le gɔmedzedze ge la, woase kpẽ la ŋdi sia ŋdi hena ŋkeke ewo, wòanɔ ƒe la ƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ mamlɛtɔ la ɖem gbeƒã le ɖoɖo si nye vɔvɔli la me.
GSAM 91Yudatɔwo ƒe Rabi aɖe ƒe ɖaseɖiɖi
GSAM 91.2Gawu la, le ƒe 1902 me la, Rabi Isidore Myers, si le Yudatɔwo ƒe hame gã aɖe me le San Francisco, California, esi wònɔ nuvɔ̃ŋutikekewo ƒe ŋkeke la ɖem gbeƒã la, egblɔ be: “Esi Israelvi la nɔ ɣeyiɣi ƒe agbo la tom tso ƒe ɖeka me yi bubu me la, woɖoa ŋku nuwɔwɔ kple Nuwɔla la ƒe xexeame katã dzi fiaɖuɖu dzi nɛ vevie, eye woyɔe be wòaku kpẽ atsɔ aɖu, ne míagblɔe nenema la, ɣeyiɣi ƒe dzidzi kple Fia gã la ƒe fiakukuɖɔɖɔ ƒe ŋkuɖoɖoŋkeke la ŋu. Kpẽ ma ke, alo Shofar, ƒe gbe la gayɔnɛ be wòadzro eƒe nuwɔna siwo le ƒe si va yi la me ɖe megbe tsitotsito, esi wòtsi tsitre kple dzodzo nyanyanya le Dzɔdzɔenyenye Mavɔ si nɔ anyi ɖe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe fiazikpui dzi la ƒe ŋku si kpɔa nuwo katã la ŋgɔ.”
GSAM 92.1Esi wotsɔ nɔƒe kɔkɔe la ŋu kɔa zi ɖeka ƒe sia ƒe le Yudatɔwo ƒe gbedoxɔ me subɔsubɔdɔa me la, ele be wòadze ƒã na Daniel be nɔƒe kɔkɔe la ŋu kɔkɔ le ŋkeke 2300 la ƒe nuwuwu la aku ɖe nu bubu aɖe ŋu wu ƒe sia ƒe ƒe subɔsubɔdɔ si nye vɔvɔli la. Aƒetɔ la fia nu eƒe amewo xoxo be, ne wole dzesiwo zãm le nyagblɔɖi me la, ele be woaxlẽ ɣeyiɣi si wona la be “ŋkeke ɖe sia ɖe na ƒe ɖeka.”30 Eyata ŋkeke 2300 ƒe ɣeyiɣi sia, abe ale si míekpɔe ene la, yi ɖe Kristo ƒe dɔ abe nunɔlagã ene le dziƒo nɔƒe kɔkɔe la ƒe nuwuwu dzi—ɖe ame siwo ƒe nyawo, to nuvɔ̃ʋuʋu me, wotsɔ va dziƒo nɔƒe kɔkɔe la ƒe numekuku ʋɔnudɔdrɔ̃ dzi.
GSAM 92Ele be ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe gbedeasi la nava le ƒe 1844 me
GSAM 92.2Esi wokpɔ ɣeyiɣi si me ame kɔkɔewo ƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ adze egɔme le vɔ la, mɔ la ʋu be, le Aƒetɔ la ƒe nudzɔdzɔwo ƒe ɖoɖo nu, abe ale si woɖe dzesi le nyagblɔɖi me ene la, woate ŋu ana gbedeasi be: “Eƒe ʋɔnudɔdrɔ̃ ƒe ga la va ɖo.” Mikpɔe ɖa, nyagblɔɖia megblɔ be esi wokpɔ ɣeyiɣi ma ko la, woaɖe gbedeasi la gbeƒã enumake o, ke boŋ be kekeli si nu “wotre” do ŋgɔ la nadze ƒã. Míekpɔe nyuie be esia va eme. Le ta siwo gbɔna me la, adze ƒã be Aƒetɔ la ɖo dzesi ɣeyiɣi si me woaɖe Kristo ƒe vava ƒe gbedeasi la gbeƒã le tututu nenema ke, eye woɖe gbeƒãɖeɖea na xexeame ŋutɔŋutɔ nenema ke.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Mose V 29:29, ↩
- Nahum 3:2. ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Yoel 2:1. ↩
- Zefania 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Nyaɖeɖefia 11:3. ↩
- Nyaɖeɖefia 11:7-9. ↩
- Anderson ƒe Eŋlisigbe Me Biblia Ƒe Ƒeawo Me Ŋutinya, axa 494. ↩
- Thomas Dick ƒe Amehawo ƒe Nɔnɔme Ɖɔɖɔɖo, axa 154. ↩
- Thier ƒe France ƒe Dutɔtrɔ Gã, agbalẽ 2, axa 371. ↩
- Agbalẽ ma ke me, axa 338. ↩
- Agbalẽ ma ke me, axa 365. ↩
- Nyaɖeɖefia 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14 ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8 ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Mateo 6:10. ↩
- Ɣeyiɣi si woŋlɔ ɖe Mateo 2:1 ƒe axa dzi. ↩
- Nyaɖeɖefia 14:6, 7. ↩
- Mateo 28:19, 20. ↩
- 1 Petro 4:17. ↩
- Xexlẽme 14:34; Ezekiel 4:6. ↩