Ta 2 — Ðeɖekpɔkpɔ ƒe ɖoɖo la me ɖeɖe
GSAM 38.1“Mɔkpɔkpɔ si wotsɔ ɖo megbe la nana dzi léa dɔ; gake ne nu si wodi la va eme la, enye agbe ƒe ati.”1 “Elabena ale aʋakɔwo ƒe Aƒetɔ gblɔe nye esi: ‘Zi ɖeka ko gakpɔtɔ, ɣeyiɣi kpui aɖe ko wòanye, eye maʋuʋu dziƒo kple anyigba kple atsiaƒu kple anyigba ƒuƒui; maʋuʋu dukɔwo katã, eye dukɔwo katã ƒe didi ava; eye matsɔ ŋutikɔkɔe ayɔ aƒe sia, aʋakɔwo ƒe Aƒetɔ ye gblɔe.’”2
GSAM 38.2Tso ɣeyiɣi si woɖe Adam ɖa tso Eden ƒe abɔme kple agbe ƒe ati gbɔ, nyagblɔɖi si woɖo na Satan tso nyɔnu la ƒe dzidzimevi ŋu—“Eya agbã ta na wò”—na mɔkpɔkpɔ be woaɖu Abosam dzi mlɔeba, atsɔ eƒe ɖoɖo vɔ̃wo agblẽ, eye woagbugbɔ ame ayi agbe ƒe ati gbɔ. Ame si wonɔ mɔ kpɔm na—Dzidzimevi si woɖo ŋugbe—va zu “dukɔwo katã ƒe didi.”
GSAM 38.3Hagai ƒe nyagblɔɖi si wowɔ ɖe afima la ɖe fiam be Ame si wonɔ mɔ kpɔm na la ƒe vava le ɣeyiɣi si Aƒetɔ aʋuʋu dziƒo kple anyigba la ƒe ŋu. Paulo, esi ŋlɔ na Hebritɔwo, gblɔ be ʋuʋu sia ava emegbe, eye wògblɔ be: “Zi ɖeka ko gakpɔtɔ la, nyemaʋuʋu anyigba ko o, ke boŋ dziƒo hã. Nya sia ‘Zi ɖeka ko gakpɔtɔ’ fiaa nu siwo woʋuʋuna la ɖeɖe, abe nu siwo wowɔ ene, be nu siwo womate ŋu aʋuʋu o la nanɔ anyi. Eya ta esi míexɔ fiaɖuƒe si womate ŋu aʋuʋu o la, mina míakpɔ amenuveve, ale be míasubɔ Mawu le mɔ si dze eŋu la nu kple bubu kple vɔvɔ̃ na eya.”3 Nyagblɔɖi sia tso ʋuʋu ɖeka si gbɔna la ŋu ɖe fiam be ewɔ ƒomedodo kplikplikpli kple Mawu ƒe fiaɖuƒe si woaɖo anyi mlɔeba le Kristo, Dzidzimevi si woɖo ŋugbe la, te; eyae nye “dukɔwo katã ƒe didi.”
GSAM 39.1Le ŋkeke mamlɛ siawo me la, ame siwo katã si Biblia blibo la le ʋuʋu ɖi le ŋkume na la ate ŋu akpɔ gbugbɔɖoɖo si woawɔ to Kristo dzi la nyuie. Menye nenemae le xoxoawo gbɔ o. Aƒetɔ ƒe nya va wo gbɔ be: “Se dzi se, se dzi se; fli dzi fli, fli dzi fli; vie le afii, vie le afima.”4 Eya ta esi woɖe Mawu ƒe ɖeɖekpɔkpɔ ƒe ɖoɖo la fia wo la, eƒe nɔnɔme le abe ame dzɔdzɔe ƒe mɔ ene, “abe kekeli si keklẽna ɖe edzi wu va se ɖe ŋkeke blibo la dzi ene.”5 Eya ta enyo ŋutɔ be míakpɔ ale si Mawu ɖe ɖoɖo sia fia eƒe blema dukɔ vivivi la dzi kpuie.
GSAM 39Womeɖe hehe ɖe megbe la fia le gɔmedzedzea me o
GSAM 39.2Aƒetɔ metsɔ woƒe mɔkpɔkpɔ ɖo megbe enumake, be woƒe dzi nalé dɔ, esi wòfia wo be ƒe alafa geɖe ava yi hafi woakpɔ woƒe mɔkpɔkpɔ ƒe nuwuwu le Dzidzimevi si woɖo ŋugbe la me o. Le nu siwo woŋlɔ ŋu míezɔ ɖo be wotsɔ mɔ na wo be woasusu be vi gbãtɔ si woadzi lae nye Dzidzimevi la; eye enumake, le mɔ aɖe nu, Eden agbɔe ava, eye woagakpɔ mɔ ayi agbe ƒe ati gbɔ. Esi Kain dzi la, Eva do ɣli be: “Mekpɔ ŋutsu tso Aƒetɔ gbɔ.”6 Hebrigbe me nunyala aɖewo ɖi ɖase be ne woɖe nya la gɔme nya ɖe nya nu bliboe la, ale wòle: “Mekpɔ ŋutsu, Aƒetɔ la.” Esia fia be: Dzidzimevi si awɔ Aƒetɔ ƒe dɔ sia, si nye Satan dzi ɖuɖu, lae nye esi. Womeŋlɔ nya aɖeke si Eva gblɔ nenema esi Abel dzi la ɖi o. Eva ate ŋu, eye eya ŋutɔ anɔ susum be vi gbãtɔ lae nye ame si awɔ ŋugbe la ƒe dɔ. Aleke eƒe mɔkpɔkpɔwo ge, eye wova ku gɔ̃ hã, esi Kain ƒe nɔnɔme va ɖe go, eye wòkpɔ eƒe nu vɔ̃wo siwo kplɔ yi eƒe nɔvi ŋu wuɖuɖu la! Hafi wowu Abel la, anɔ eme be woxɔ kekeli kple sidzedze aɖe tso vɔsa si woawɔ ɖe wo ta emegbe; elabena Abel, abe Mawu ɖe eƒe fiafia ene, kplɔ alẽvi na vɔsa, gake Kain, si wofia nya ɖeka kple eƒe nɔvi, kplɔ anyigba ƒe kutsetsewo na vɔsa, eye wòtsɔe vɛ le dziku kple ŋuʋaʋã ƒe gbɔgbɔ me gɔ̃ hã. Abel ƒe vɔsa dze Mawu ŋu wu Kain tɔ, elabena wotsɔ xɔse wɔe, eye Paulo ŋlɔ tso eŋu be: “Esi wòku hã la, egale nu ƒom.”7
GSAM 40Set ye Dzidzimevi la?
GSAM 40.1Esi Abel ku vɔ la, Set dzi, eye mɔkpɔkpɔ gbugbɔ va; elabena Eva gblɔ be: “Mawu ɖo dzidzimevi bubu nam ɖe Abel teƒe, ame si Kain wu.”8 Emegbe wotsɔ Set de Adam ƒe dzidzime ƒe akɔnta me. (Kpɔ Mose I 5:3.) Kain, vi gbãtɔ vavã la, mede dzidzime ƒe akɔnta me o. Anɔ eme be Eva susu be Set ye nye Dzidzimevi si woɖo ŋugbe. Le akɔnta la me, le Set ƒe dzidzi megbe, ameawo dze egɔme be yewoyɔ yewo ɖokuiwo le Aƒetɔ ƒe ŋkɔ me. (Kpɔ axa ƒe go ŋɔŋlɔ le Mose I 4:26.) Ðewohĩ wowɔe elabena wosusu be Set ye nye fiaɖula nuwuwu la, Aƒetɔ la, si aɖu Satan ƒe fiaɖuƒe si wòɖu kple ŋusẽ vɔ̃ dzi.
GSAM 40Mɔkpɔkpɔ ƒo ƒu ɖe Noa ŋu
GSAM 40.2Le ŋutinya kpui si tso Adam ƒe ɣeyiɣi va se ɖe Noa ƒe dzidzi me, menye nu bubu aɖe wu dzidzime ƒe akɔnta ko o. Esi Noa dzi (“ame dzɔdzɔe,” le axa ƒe go ŋɔŋlɔ me) la, mɔkpɔkpɔ gbugbɔ va, eye ameawo gblɔ be: “Ame siae afa akɔ na mí le míaƒe dɔ kple míaƒe asiwo ƒe agbagba ŋu, le anyigba si Aƒetɔ ƒo fi de la ta.”9 Mawu ƒe nya meɖe go be aleke alo mɔ ka nu wonɔ mɔ kpɔm be yewoakpɔ akɔfafa o; gake mɔkpɔkpɔ la nɔ wo me be le mɔ aɖe nu woaɖe fiƒode si le anyigba dzi la ɖa. Nyagblɔɖi tso vɔ̃ɖinyenye si nɔ Noa ƒe ŋkeke me la ŋu—esi ameawo ayɔ xexeame me kple nu vɔ̃ kple ŋutasẽnuwɔwɔ ale gbegbe be tsiɖɔɖɔ aɖe atsɔ ameƒomevi la ɖa, eye Noa kple eƒe aƒemetɔwo koe asi le tsrɔ̃tsrɔ̃ la nu—kple nya be eya anɔ nu xlɔ̃m xexeame tso tsrɔ̃tsrɔ̃ si gbɔna ŋu ƒe 120; nu siawo katã womeɖe wo ɖe go na wo o.
GSAM 41Wotu Babel
GSAM 41.1Tsiɖɔɖɔ la megbe, wofia ameawo to Noa dzi be woayɔ anyigba la dzi. Gake esi wodze egɔme be yewoadzi ɖe edzi la, wogbe Aƒetɔ ƒe ɖoɖo be yeɖu wo. Nimrod ɖo Babel ƒe fiaɖuƒe ɖo (woyɔe emegbe be Babilon, fiaɖuƒe gbãtɔ le anyigba dzi).10 Ɣeyiɣi kpui aɖe megbe ameawo dze Babel ƒe xɔ kɔkɔ la tu ge be woaxɔ ŋkɔ na wo ɖokuiwo, eye be womagakaka ɖe anyigba dzi o, si tsi tre ɖe nu si Aƒetɔ fia wo to Noa dzi la ŋu tẽ. Le teƒe si woaɖe mɔ na Aƒetɔ be wòawɔ eƒe ɖoɖowo la, wotsɔ nya la ɖe woƒe asiwo me, eye Mawu tɔtɔ woƒe gbe, eya ta woka ɖe anyigba dzi.
GSAM 41Abraham anye xexeame ƒe domenyila
GSAM 41.2Esi míele ŋutinya kpui la megbe va se ɖe ame ewolia si tso Noa ƒe dzidzime me, míekpɔ Abraham ƒe yɔyɔ, ame si Aƒetɔ gblɔ na be: “Anyigba blibo si nèkpɔ la, matsɔe na wò kple wò dzidzimeviwo tegbetegbe. Mana wò dzidzimeviwo nasɔ gbɔ abe anyigba ƒe ke ene, ale be ne ame ate ŋu axɔ anyigba ƒe ke katã ƒe akɔnta la, woate ŋu axɔ wò dzidzimeviwo hã ƒe akɔnta. Tso, zɔ anyigba la dzi le eƒe didime kple eƒe kekeme, elabena matsɔe na wò.”11 Togbɔ be Aƒetɔ do ŋugbe na Abraham be anyigba la anye etɔ hã la, Aƒetɔ gblɔ nɛ be Abraham ŋutɔ aku. Paulo gblɔ be eɖe mɔ yi “teƒe si wòaxɔ emegbe abe eƒe dome ene.”12 Ðikeke mele eme o be Mawu ɖe ale si ŋugbe sia ava eme la me na Abraham le ŋutega me, elabena “enɔ mɔ kpɔm na du si gɔmeɖoanyiwo li na, si ƒe xɔtula kple wɔla nye Mawu.”13 Le Romatɔwo 4:13 me wogblɔ be ŋugbe lae nye “be yeanye xexeame ƒe domenyila”; menye le eƒe nɔnɔme fifia me o, ke boŋ emegbe, ne wògagbɔ agbe.
GSAM 42.1Le ame ƒe susu nu, Abraham mete ŋu kpɔ aleke Dzidzimevi si woɖo ŋugbe la ate ŋu anye eya ŋutɔ ƒe dzidzimevi o. Eya ta eɖo susu ɖa be Eliezer, eƒe aƒedzikpɔla, nanye dzidzimevi la. Aƒetɔ gblɔ be, Menye nenema o; ke boŋ ame si “ado tso wò ŋutɔ wò dɔme.” Fifia Aƒetɔ dze egɔme be yeaɖe fia Abraham be eƒe dzidzimevi ƒe dɔ nuwuwu mava eme enumake o. Egblɔ na Abraham be: “Wò dzidzimeviwo anye amedzrowo le anyigba si menye wo tɔ o dzi, eye woasubɔ wo; eye woawɔ fu wo ƒe alafa ene... Eye àyi wò fofowo gbɔ le ŋutifafa me; woaɖi wò le agbe ƒe ƒe geɖe megbe.”14
GSAM 42.2Abraham srɔ̃ ɖo ɖoɖo si me nunya mele o ɖe ŋgɔ be yeana ŋugbe la nava eme kaba; gake esi Isak, Abraham kple Sara, eƒe srɔ̃ si wòɖe le se nu, ƒe vi vavã la dzi la, Aƒetɔ gblɔ tso Ismael kple eya dada Hagar ŋu be: “Nya kluvinyɔnu sia kple via ɖa.”
GSAM 42.3Le Abraham ƒe xɔse ƒe dodokpɔ me, esi wòtsɔ Isak da ɖe vɔsamlekpui dzi, esrɔ̃ nu aɖe tso ame kukuwo ƒe tsitretsitsi ŋu. Wogblɔ tso eŋu be: “Eɖo ŋu be Mawu ate ŋu aɖe ame la [Isak] ɖe tsitre tso ame kukuwo dome; eye le afima hã wòxɔe le dzesi me.”15
GSAM 42Dzidzimevi vavã la
GSAM 42.4Le ɣeyiɣi aɖe me wofía Abraham be Dzidzimevi vavã la, si to eƒe dzidzimeviwo me ƒe ŋutilã me, eye dukɔwo katã akpɔ yayra to eya dzi, le nyateƒe me nye Mawu ƒe Kristo; elabena Aƒetɔ megblɔ nɛ be, “Dzidzimeviwo abe ame geɖe tɔ ene o; ke boŋ ame ɖeka tɔ, eye na wò dzidzimevi, si nye Kristo.”16 Apostolo Paulo gblɔ tso esia ŋu be: “Ŋɔŋlɔ Kɔkɔe, esi wòkpɔ ɖa be Mawu abu ame siwo menye Yudatɔwo o la ame dzɔdzɔewo to xɔse me, ɖe nyanyui ŋgɔ na Abraham, eye wògblɔ be: ‘Le wò me dukɔwo katã akpɔ yayra.’”17 Wogbugbɔ ŋugbe si wotsɔ na Abraham ɖo ɖe Isak kple eƒe dzidzimeviwo dzi,18 eye woɖo eɖe Yakob hã ŋu.
GSAM 42.5Esi Yakob ƒe viŋutsuwo nye wuieve la, biabia la ava enumake be: Le ame kae ƒe dzidzime me míawoakpɔ Dzidzimevi vavã la ƒe dzidzime? Le nyagblɔɖi si Yakob ƒo nu tso eƒe viŋutsuwo ŋu, wotsɔ nya la ɖo: “Fiatikplɔ madzo le Yuda gbɔ o, alo seɖoɖola maɖe asi le eƒe afɔwo dome o, va se ɖe esime Silo ava; eye dukɔwo ƒe ƒoƒo anɔ egbɔ.”19 Esi ŋugbe sia va eme la, enye nyuie be míagblɔ afima be, zi ale si Israelviwo nɔ te ɖe dukɔ vovovowo te la, wotsɔ mɔ na wo be woaxɔ woƒe Sanhedrin. Eya ta Yuda—Yudatɔwo ƒe to si woyɔ ɖe Yuda ƒe ŋkɔ nu—xɔ ŋusẽ aɖe le woƒe ɖoɖo me va se ɖe esime Silo (Kristo) va vavã.
GSAM 43Ɣeyiɣi la ɣla
GSAM 43.1Tɔgbuiwo xɔ sidzedze aɖe tso gbugbɔɖoɖo kple Dzidzimevi si woɖo ŋugbe ŋu; gake ɣeyiɣi ka me alo ƒe nenie hafi wòava la, eɣla ɖe wo. Esi Yakob ƒe dzidzimeviwo dzi ɖe edzi le Egipte, eye Asiria—Farao (Yesaya 52:4)—si “menya Yosef o,”20 te ɖe wo dzi la, woƒe susu trɔ yi ƒe 400 (le nyateƒe me ƒe 430) siwo woɖe fia Abraham, abe ɣeyiɣi si me woakpe fu ahanɔ amedzro ene, eye wonɔ mɔ kpɔm be ɖeɖekpɔkpɔ tso esiawo me la ana woaxɔ dome si ŋu wodo ŋugbe le.
GSAM 43.2Esi Mose dzi la, eƒe dzilawo kpɔ be “enye vi nyui.”21 Anɔ eme be woɖe kekeli fia wo be eyae anye Israel ƒe ɖela le Mawu ƒe asi me tso woƒe kluvinyenye sesẽ me. Eɖe ŋuɖoɖo be Mose hã xɔ sidzedze sia; elabena esi wòxɔ ƒe 40, eɖo ŋu be yeadze Israelvi siwo wodoa ŋu la gbɔ, eye yeakpe fu kpli wo, wu be woayɔ ye be Farao ƒe nyɔnuvi ƒe vi kple Egipte fiazikpui la ƒe domenyila,22 eye esi wòdze egɔme be yeadzi eƒe dukɔ ƒe nya, eye wòwu Egiptetɔ aɖe ɖe wo ta la, ewɔ nuku nɛ ŋutɔ be womede dzesi eƒe dɔ la o; “elabena esusui be eƒe nɔviwo anɔ gɔmeɖeɖe me be Mawu atsɔ eƒe asi aɖe wo ɖa.”23
GSAM 44.1Esi Aƒetɔ ƒe ɣeyiɣi va be Israelviwo nayi le Egipte, woyi, eye wowɔe le ŋkeke si wotsɔ ɖo ŋu la dzi. Mose II 12:40, 41. Womeate ŋu axɔ Mose be ye nye woƒe fiaɖula nuwuwu kple dzidzimevi si ŋugbe la le ŋu o, elabena eya tso Lewi ƒe to me, eye Yakob meɖe fia le eƒe nyagblɔɖi me be Yudae anye woƒe fia va se ɖe esime Silo ava oa?
GSAM 44“Makpɔe, gake menye fifia o.”
GSAM 44.2Esi Israelviwo nɔ zɔm yi Kanaan, Balak, Moab fia (Lot ƒe dzidzimevi), yɔ Bileam be wòaƒo fi de Israel. Aƒetɔ trɔ eƒe fiƒode zu yayra, eye to eme woxɔ kekeli bubu si ƒe taɖodzinu nye be wòaɖe susu be woaɖe wo ɖa bliboe tso Satan ƒe fiaɖuƒe te enumake ne woɖo Kanaan la ɖa le wo me. Ŋɔŋlɔ la gblɔ be Bileam, le ŋutega si tso Mawu gbɔ me, gblɔ be: “Makpɔe, gake menye fifia o; makpɔe, gake menye kɔtɛ o: Ɣletivi aɖe ado tso Yakob me, eye fiatikplɔ aɖe atso tso Israel me, eye wòaƒo Moab ƒe dzogoewo, eye wòagblẽ Sheth ƒe dzidzimeviwo katã.”24
GSAM 44.3Dzidzimevi gbogbo siawo siwo tso Abraham me la, Paulo ƒo nu tso wo ŋu ale: “Eya ta dzidzimevi geɖewo tso ame ɖeka, si nɔ abe ame kuku ene gɔ̃ hã, me, eye wosɔ gbɔ abe dziƒo ƒe ɣletiviwo ene, eye abe ke si le atsiaƒuta, si womate ŋu axlẽ o la ene. Wo katã ku le xɔse me, womexɔ ŋugbeawo o, gake wogakpɔ wo tso adzɔge, eye woxɔ wo dzi, eye wotsɔ asi ɖe wo ŋu, eye wogblɔ be yewonye amedzro kple amemɔzɔla le anyigba dzi.”25
GSAM 44.4Mehiã be Israel ƒe dzi naɖi alo woaɖe dzi le eme o ɖe Bileam ƒe nyagblɔɖi ta be mɔkpɔkpɔ ƒe nuwuwu “menye fifia o,” eye “menye kɔtɛ o”; elabena Aƒetɔ, hafi nyagblɔɖi sia ava la, tsɔ eya ŋutɔ ƒe agbe ɖo ŋugbe be nɔnɔme ŋutikɔkɔetɔ la ava eme mlɔeba. To Mose dzi egblɔ be: “Gake le nyateƒe me, abe ale si mele agbe ene la, anyigba blibo ayɔ Aƒetɔ ƒe ŋutikɔkɔe.”26 Le nyagblɔɖila Habakuk ƒe ŋkeke me, ƒe 863 megbe, wogbugbɔ gblɔ nyateƒe ɖeka sia, gake wogblɔe abe nu si ava eme emegbe ene be: “elabena anyigba ayɔ Aƒetɔ ƒe ŋutikɔkɔe ƒe sidzedze abe tsi si yɔ atsiaƒu ene.”27
GSAM 45Nɔƒe kɔkɔe ƒe subɔsubɔ nye subɔsubɔ vavã la ƒe nɔnɔmetata
GSAM 45.1Esi Aƒetɔ kplɔ Israelviwo tso Egipte, eɖe eƒe sewo siwo ƒo nu tso dzɔdzɔenyenye ŋu ɖe go le asaɖa blibo la ƒe ŋkume, eye wòtsɔ wo ƒe ŋɔŋlɔ ɖe kpe dzi, woŋlɔe kple eya ŋutɔ ƒe asi, be woakpɔ mɔ ɖe Ɖela si atsɔ eya ŋutɔ awɔ vɔsa ɖe wo ta mlɔeba la ŋu; eye be eƒe ʋu xɔasi ta woƒe nu vɔ̃wo naɖe asi la, ena woɖo nɔƒe kɔkɔe ɖe gbedzi. Mose wofía be wòawɔ agbadɔ la, alo nɔƒe kɔkɔe la, le eƒe tuɖoɖo me katã abe nɔnɔmetata si Aƒetɔ ɖe eƒe ŋkume le to dzi ene.28 Nɔƒe kɔkɔe sia me subɔsubɔ la nye dzesi na Kristo ƒe subɔsubɔ vavã le dziƒo ƒe nɔƒe kɔkɔe la me.29 Esi Mawu ƒe taɖodzinu le vɔsawo kple vɔsawɔwɔ siwo le nɔƒe kɔkɔe la me nye be woaɖe “nu nyui siwo gbɔna” ƒe dzesi ɖe ame ŋu,30 Satan ƒe agbagba nye be yeadzra ameawo ɖo be woakpɔ vɔsa la ŋutɔ ɖe Kristo kple eƒe subɔsubɔ vavã, si vɔsa la nye eƒe nɔnɔmetata ko, teƒe. Ale wòdi be yeana woaɖo ŋu ɖe woawo ŋutɔ ƒe dɔwɔwɔwo ŋu be woakpɔ ɖeɖe.
GSAM 45.2Aƒetɔ ƒe taɖodzinu nye be yeanye eƒe dukɔ—Israelviwo—ƒe fia, be yeawɔ woƒe aʋawo na wo, eye yeaɖu dukɔwo dzi. Eya ŋutɔ ƒe ɖoɖo le fiaɖuɖu me, abe ŋɔŋlɔ sia ɖe fiam ene: “Esi wòtsrɔ̃ dukɔ adre le Kanaan ƒe anyigba dzi la, ema woƒe anyigba na wo to akɔdada me. Emegbe etsɔ ʋɔnudrɔ̃lawo na wo le ƒe 450 ɖeɖe me, va se ɖe Samuel, nyagblɔɖila la gbɔ.”31
GSAM 45Israel bia fia
GSAM 45.3Eɖe ŋuɖoɖo be Israelviwo medze Aƒetɔ ƒe ɖoɖo be yeɖu wo la ŋu o. Gake eƒe taɖodzinu kple eƒe lɔlɔ̃nu nye be woanye dukɔ tɔxɛ, si ɖe ɖa tso ame bubuwo katã si ƒo xlãe. Ne wotsɔ eƒe fiafiawo katã wɔ dɔ la, dukɔwo hã agblɔ tso wo ŋu be: “Nyateƒe, dukɔ gã sia nye dukɔ si me nunya kple gɔmesese le. Dukɔ kae nye gã abe esia ene, si me Mawu le kɔtɛe abe aleke Aƒetɔ, míaƒe Mawu, le nu sia nu si míeyɔe be wòakpe ɖe mí ŋu?”32
GSAM 46.1Esi nu sia medze wo ŋu o ta la, wobia Samuel be wòɖo fia ɖe wo dzi, eye Aƒetɔ gblɔ na Samuel be: “Wogbe nye, be nyemaɖu fia ɖe wo dzi o.”33 Wogblɔ na Samuel ake, le ŋusẽ geɖe me be: “Ðo fia ɖe mía dzi fifia, be wòadrɔ̃ ʋɔnu na mí abe dukɔ bubuwo ene.”34 Samuel ɖe teteɖeanyi si ava wo dzi ne fia aɖu wo la ƒe nɔnɔme ɖe wo ŋkume nyuie, gake “ameawo gbe Samuel ƒe gbe se, eye wogblɔ be, Ao; ke boŋ fia aɖu mí; be míahã nanye abe dukɔwo katã ene; eye míaƒe fia adrɔ̃ ʋɔnu na mí, eye wòayi ŋgɔ na mí, eye wòawɔ míaƒe aʋawɔwɔwo.”35
GSAM 46.2Eya ta fiawo ɖu wo dzi ƒe 500 ɖeɖe; gbãtɔ abe fiaɖuƒe ɖeka ene le Saul, David kple Solomon te; eye emegbe woma ɖe fiaɖuƒe eve me, Israel kple Yuda. Woƒe fiawo dometɔ aɖewo ko nye ame dzɔdzɔewo kple ame nyuiwo, gake wo dometɔ geɖe nye vɔ̃ɖiwo, eye wotsɔ ameawo kplɔ yi legbesubɔsubɔ kple nu vɔ̃ gãwo me. Eya ta ameawo menye abe dukɔ siwo ƒo xlãe wo tɔwo le fia xɔxɔ me ko o, ke boŋ wosɔ kple wo le vɔ̃ɖinyenye me, le wo fofowo ƒe Mawu gblẽɖeɖe, kple legbesubɔsubɔ kple dziƒo ƒe aʋakɔwo subɔsubɔ me hã.
GSAM 46.3Aƒetɔ gblɔ tso fiaɖuɖu sia ŋu to nyagblɔɖila Hosea ƒe nu me be: “O Israel, ègblẽ wò ɖokui; gake nye me wò kpekpeɖeŋu le. Manye wò fia; ame kae ate ŋu aɖe wò ɖa le wò duwo katã me? Eye wò ʋɔnudrɔ̃lawo, ame siwo nè gblɔ na be, ‘Na mí fia kple ŋusẽtɔwo’? Metsɔ fia na wò le nye dziku me, eye metsɔe ɖa le nye dɔmedzoe me.”36
GSAM 47Fiaɖuɖu la ƒe Ɖeɖeɖa
GSAM 47.1Fiaɖuɖu sia nɔ edzi va se ɖe esime Kaldeatɔwo tsɔ dzo ƒo Yerusalem, woɖe gbedoxɔa ƒe nuwo, eye wotsɔ Yuda viwo ayi Babilon, afi si wonɔ ƒe blaadre, abe ale si wogblɔe ɖi ɖe wo ŋu ene. Esi fiaɖuɖu sia wu nu la, Aƒetɔ gblɔ na Zedekia, woƒe fia mamlɛtɔ, to nyagblɔɖila Ezekiel dzi be: “Fia vɔ̃ɖi si le Israel dzi, ame si meɖe Mawu ŋu o, wò ŋkeke va, eye nu vɔ̃ aɖo nu; Aƒetɔ Mawu gblɔ be: Ɖe fia ƒe tameblanu la ɖa, eye nàɖe fiakuku la ɖa; esia maganɔ abe tsã ene o; do ame si le anyi la ɖe dzi [Babilon fia], eye nàbɔbɔ ame si le dzi la ɖe anyi [Yuda to la ƒe dziɖula si do eɖokui ɖe dzi ŋutɔ]. Maɖe eƒe fiaɖuɖu la ɖa, maɖe eƒe fiaɖuɖu la ɖa, maɖe eƒe fiaɖuɖu la ɖa; eye maganɔ o, va se ɖe esime ame si ƒe tɔe nyee la ava; eye matsɔe ana e.”37
GSAM 47.2Fia si ƒe tɔe nyee, Dzidzimevi ŋutɔ la, nye Kristo. Nyagblɔɖila Mika ŋlɔ tso eŋu be: “Wò, alẽha ƒe xɔ kɔkɔ, Zion ƒe vi nyɔnu ƒe ŋusẽƒe, ɖe wò ŋu nu sia ava, fiaɖuɖu gbãtɔ [anyigba dzi fiaɖuɖu, si woagbugbɔ ada ɖe Kristo me] ava Yerusalem ƒe vi nyɔnu ŋu.”38
GSAM 47.3Esi Israel bu fiatikplɔ la, eɖo Babilon fia ƒe asi me. Esi wonɔ Medo-Persia, Grecia kple Roma ƒe dziɖuɖu te ɖe wo nɔewo yome la, woɖe fiaɖuɖu la ɖa zi etɔ̃. Le Cesar Augustus, Roma fia, ƒe fiaɖuɖu me la, Kristo, si nye Davi ƒe fiazikpui ƒe domenyila, dzidzimevi ŋutɔ la, si nye nyɔnu la ƒe, Abraham ƒe kple Davi ƒe dzidzimevi, dzi; eye wodzii le mɔ si nu wogblɔe ɖi le.
GSAM 47.4Be ameawo nanya be Fia si ƒe tɔe nyee, Dzidzimevi ŋutɔ la, menye amegbetɔ si aku, si ƒe fiaɖuɖu anɔ anyi ɣeyiɣi kpui aɖe ko o la, Aƒetɔ na ɖe dzi na psalmoŋlɔla be wòŋlɔ be: “Matsɔe awɔ vinye gbãtɔ, eye matsɔe ado dzi wu anyigba dzi fiawo. Malé nye nublanuikpɔkpɔ ɖe asi nɛ tegbee, eye nye nubabla anɔ te sesĩe kplii. Eƒe dzidzimevi hã matsɔ ana wòanɔ anyi tegbee, eye eƒe fiazikpui anɔ abe dziƒo ƒe ŋkeke ene.” “Eƒe dzidzimevi anɔ anyi tegbee, eye eƒe fiazikpui anɔ abe ɣe le nye ŋkume ene. Woatsɔe ado anyi tegbee abe ɣleti ene, abe ɖaseɖila nuteƒewɔla si le dziƒo ene.”39
GSAM 48.1Le Yesaya ƒe nyagblɔɖi me míekpɔ Fia sia ŋu nu bubu be: “Vi ɖe dzi na mí, woɖo viŋutsu ɖe asi na mí; eye dziɖuɖu anɔ eƒe abɔta; woayɔ eƒe ŋkɔ be Nukunu, Aɖaŋuɖola, Mawu Ŋusẽtɔ, Fofo Si Nɔa Anyi Tegbee, Ŋutifafa Ƒe Fia. Eƒe dziɖuɖu kple ŋutifafa ƒe dzidziɖedzi manɔ nuwuwu o le Davi ƒe fiazikpui dzi kple eƒe fiaɖuɖu me, be wòakplɔe ɖo kple ʋɔnudɔdrɔ̃ kple dzɔdzɔenyenye tso fifia yi tegbee. Aƒetɔ, aʋakɔwo ƒe Mawu la ƒe ŋuʋaʋã awɔe.”40
GSAM 48Henok kple Eliya ƒe Yiyi Dziƒo
GSAM 48.2Woŋlɔ ame siwo nɔ anyi le blema, siwo Mawu kplɔ yi dziƒo evɔ womeɖɔ ku kpɔ o la ŋuti nya. Tso Henok, Adam ƒe dzidzimevi adrelia, wo gblɔ be “Ezɔ kple Mawu; eye menɔ anyi o, elabena Mawu kplɔe.”41 “Le xɔse ta la, woɖe Henok ɖa be makpɔ ku o; eye womékpɔe o, elabena Mawu ɖe eɖa; hafi woɖe eɖa la, eƒe ɖaseɖiɖi nye be eɖe Mawu ŋu.”42
GSAM 48.3Eya hã, esi Eliya kple Elisa nɔ zɔm ɖekae la, “esi wonɔ yiyi kple nuƒo me la, ekpɔ be, ɖe, dzo ƒe tasiaɖam kple dzo ƒe sɔwo do, eye wotsɔ wo ɖe eve. Eliya yi dziƒo le ahomya me. Elisa kpɔe eye wòdo ɣli be: Nye fofo, nye fofo, Israel ƒe tasiaɖam kple eƒe sɔdolawo! Eye megakpɔe o.”43
GSAM 48.4Henok gblɔ nyagblɔɖi tso Kristo ƒe vava abe anyigba blibo ƒe ʋɔnudrɔ̃la ene, le nya siawo me: “Kpɔ ɖa, Aƒetɔ gbɔna kple eƒe ame kɔkɔe akpe ewo geɖewo be wòadrɔ̃ ʋɔnu na ameawo katã, eye wòatsɔ ɖase ɖe ame mawumawɔla siwo le wo dome ta, le woƒe nu vɔ̃ siwo wowɔ kple mawumawɔwɔ, kple nya sesẽ siwo mawumawɔla vɔ̃ɖiwo gblɔ ɖe eŋu ta.”44
GSAM 49Yob ƒe Nufiafia tso Aƒetɔ ƒe Vava ŋu
GSAM 49.1Yob, ame si wobu be enɔ Mose ƒe ɣeyiɣi me, nya nu aɖe tso Kristo ƒe vava kple ame kukuwo ƒe tsitretsitsi ŋu; elabena egblɔ be: “Oo, ne ɖe woaŋlɔ nye nyawo ɖi fifia la! Oo, ne ɖe woaŋlɔ wo ɖe agbalẽ me la! Oo, ne ɖe woatsɔ gayibɔnuŋlɔti kple tsumi aɖe wo ɖe agakpe dzi tegbee la! Elabena menya be nye Ɖetɔla le agbe, eye eatsi tsitre ɖe anyigba dzi le ŋkeke mamlɛwo me; eye ne ŋɔ̃wo gblẽ nye ŋutilã sia le nye ŋutigbalẽ ƒe gbegblẽ megbe hã la, ekema le nye ŋutilã me makpɔ Mawu; ame si manɔ kpɔm na nye ŋutɔ, eye nye ŋkuwo akpɔe, menye ame bubu o.”45
GSAM 49Davi ƒe Fiazikpui, Aƒetɔ ƒe Fiazikpui
GSAM 49.2Woyɔ Davi ƒe fiazikpui be Aƒetɔ ƒe fiazikpui. “Solomo nɔ Aƒetɔ ƒe fiazikpui dzi abe fia ene le Davi, efofoa, teƒe.”46 Aƒetɔ “ka nu kple ŋugbedodo na e [Davi] be, tso eƒe ŋutilã ƒe dzidzimevi me la, afɔ Kristo ɖe tsitre be wòanɔ eƒe fiazikpui dzi; ekpɔe va yi ŋgɔ eye wògblɔ tso Kristo ƒe tsitretsitsi ŋu be, womegblẽ eƒe luʋɔ ɖe tsiẽƒe o, eye eƒe ŋutilã mekpɔ gbegblẽ o.”47 Wo gblɔ hã tso Kristo ƒe fiaɖuɖu si gbɔna be: Anɔ anyi ɖe Davi ƒe fiazikpui dzi. (Kpɔ Yesaya 9:7.) Eya hã, “Anyigba dzi fiawo tsi tre, eye dziɖulaɖewo wɔ ɖoɖo ɖe Aƒetɔ kple eƒe Kristo ŋu.... Ke metsɔ nye Fia ɖo nye to kɔkɔe Zion dzi. Maɖe ɖoɖo la ƒe nya ɖe go: Aƒetɔ gblɔ nam be, Wòe nye Vinye; egbe medzi wò.”48 Eya hã, “Aƒetɔ gblɔ na nye Aƒetɔ be, Nɔ nye ɖusime va se ɖe esime matsɔ wò futɔwo awɔ wò afɔɖodzinu.”
GSAM 49Yudatɔwo ƒe Susu Tɔtɔ
GSAM 49.3Nya siawo tɔtɔ Yudatɔwo ƒe susu. Nyaɖuɖu aɖe li si woméŋu ɖo o: ne Davi yɔe be Aƒetɔ la, aleke wòanye eƒe vi? Aleke wòanye vi si tso Davi ƒe dzidzimevi me, eye wòanye Immanuel—Mawu le mía gbɔ? Ke Yesaya, woƒe nyagblɔɖila ŋutɔ, gblɔ be: “Ɖetugbi aɖe afɔ fu, eye wòadzi viŋutsu, eye woayɔ eƒe ŋkɔ be Immanuel.”49
GSAM 50.1Kristo nya ɖeɖe nya si ana Farisitɔ siwo tsɔ nyaƒoƒo wɔ nu la ƒe nu aɖu; eya ta ebia wo be: “Nu ka miesusu tso Kristo ŋu? Ame ka ƒe vi enye? Wogblɔ nɛ be, Davi ƒe vi. Egblɔ na wo be, Aleke Davi le gbɔgbɔ me yɔe be Aƒetɔ, gblɔm be, Aƒetɔ gblɔ na nye Aƒetɔ be, Nɔ nye ɖusime va se ɖe esime matsɔ wò futɔwo awɔ wò afɔɖodzinu? Ne Davi yɔe be Aƒetɔ la, aleke wòanye eƒe vi?”50
GSAM 50.2Woƒo nu tso nya sia ŋu ake le Psalmo 45:6, 7: “Wò fiazikpui, Mawu, li tegbee kple tegbee; wò fiaɖuɖu ƒe fiatikplɔ nye dzɔdzɔenyenye ƒe fiatikplɔ. Èlɔ̃ dzɔdzɔenyenye, eye èlé fu nu vɔ̃; eya ta Mawu, wò Mawu, si ami na wò kple dzidzɔ ƒe ami wu wò hatiwo.”51 Esi Yudatɔwo nɔ ŋku ɖom ɖe Ŋɔŋlɔ siawo ŋu la, anye be susu kɔkɔ aɖewo nɔ wo si tso Fia kple Gbugbɔɖola si gbɔna la ƒe nɔnɔme ŋu. Mate ŋu anɔ bubu o.
GSAM 50Dzidzimevi si ƒe Dzɔtsoƒe nye Mawu
GSAM 50.3Wona nufiafia tsitotsito tso Kristo kple eƒe dzidzi ŋu, elabena Aƒetɔ to nyagblɔɖila Mika dzi ɖe eƒe dzɔtsoƒe si nye Mawu fia, kple duvi sue si me wòadzi hã: “Ke wò, Betlehem Efrata, wò nye sue le Yuda ƒe akpewo dome hã la, tso wò me ame aɖe ava nam be wòanye dziɖula le Israel; eƒe mɔwo tso xoxo, tso tegbee” (nɔta, Hebri, tso “tegbee ƒe ŋkekewo”).52
GSAM 50Mawu ƒe Anyinɔnɔ Dze le Shekinah kple Alilikpo la Me
GSAM 50.4Le Israelviwo ƒe ŋutinya me megbe, esi Solomo wu gbedoxɔ la tutu, si wògblɔ be ele be wòanye “gã ŋutɔ” la, Mawu ƒe ŋutikɔkɔe ƒe Shekinah va nɔ kerubiwo dome le nublanuikpɔƒe dzi. Ŋɔŋlɔ gblɔ be, le gbedoxɔ la ƒe dzidzɔɖuɖu me, esi nunɔlawo do go tso teƒe kɔkɔe la me la, “alilikpo la yɔ Aƒetɔ ƒe aƒe, ale be nunɔlawo mete ŋu nɔ te be woawɔ dɔ le alilikpo la ta o; elabena Aƒetɔ ƒe ŋutikɔkɔe yɔ Aƒetɔ ƒe aƒe.”53 Aƒetɔ ƒe anyinɔnɔ le gbedoxɔ sia me dze le ameawo ŋkume le ŋutikɔkɔe ƒe alilikpo me. Aƒetɔ ɖo Solomo ƒe gbedodoɖa ŋu le ɣeyiɣi ma me, eye wògblɔ nɛ be: “Mese wò gbedodoɖa, eye metia teƒe sia na nye ɖokui abe vɔsasa ƒe aƒe ene.”54
GSAM 51.1Ameawo wɔ nu vɔ̃, wosubɔ trɔ̃wo, eya ta woƒe du kple woƒe nɔƒe kɔkɔe nɔ gbagbã me ƒe blaadre. Le aboyo la megbe la, wogbugbɔ gbedoxɔ la tu ɖe Zerubbabel ƒe asi te. Esi menɔ ŋutikɔkɔe me abe Solomo ƒe gbedoxɔ ene o hã la, Aƒetɔ gblɔ tso eŋu to eƒe nyagblɔɖila dzi be: “Aƒe mamlɛ sia ƒe ŋutikɔkɔe anɔ wu ŋgɔgbe tɔ.”55 Herod wɔ aƒe sia wòdze tugbe, eye le eƒe xɔxɔnuwo me la, Ɖela la fia nu. Aƒe ŋgɔgbe tɔ nɔ kple ŋutikɔkɔe ƒe alilikpo si nye Aƒetɔ ƒe dzesi, ke aƒe evelia me la, Ɖela la ŋutɔ, si nye nuwo katã ƒe Wɔla, va.
GSAM 51Isai ƒe Atitakpo ƒe Fiaɖuɖu Ŋutikɔkɔe
GSAM 51.2Le Yesaya ƒe ɣeyiɣi me, ame siwo nɔ mɔ lalam kple ŋuɖoɖo la, nu ŋutikɔkɔe siwo do ƒome kple ɖeɖekpɔkpɔ mamlɛa, siwo eƒe nyagblɔɖi ɖe fia la, anye ŋusẽ kple dzideƒo ƒe dzɔtsoƒe na wo. Nyagblɔɖi siawo fia mɔ si me Ɖela si wo lalam na la ava tso le nyuie be: “Atilɔ aɖe ado tso Isai ƒe atitakpo me, eye Alɔ aɖe atsi tso eƒe kewo me; Aƒetɔ ƒe Gbɔgbɔ anɔ eŋu, nunya kple gɔmesese ƒe Gbɔgbɔ, aɖaŋu kple ŋusẽ ƒe Gbɔgbɔ, nyanya kple Aƒetɔ ƒe vɔvɔ̃ ƒe Gbɔgbɔ; eye wòawɔe be wòase Aƒetɔ ƒe vɔvɔ̃ gɔme kabakaba; madrɔ̃ ʋɔnu le nu si eƒe ŋku kpɔ nu o, eye maka mo na ame le nu si eƒe to se nu o; ke adrɔ̃ ʋɔnu na ame dahewo kple dzɔdzɔenyenye, eye wòatso nya me na anyigba dzi ame fafawo le dzɔdzɔenyenye me; eye aƒo anyigba kple eƒe nu ƒe ati, eye kple eƒe nuyiwo ƒe gbɔgbɔ awu ame vɔ̃ɖiwo.”56
GSAM 52Nyagblɔɖilawo Fia Ame Kukuwo ƒe Tsitretsitsi
GSAM 52.1Nyagblɔɖila Yesaya hã fia ame kukuwo ƒe tsitretsitsi ƒe nufiafia le nya siawo siwo na dzi ƒo la me: “Le to sia dzi Aƒetɔ, aʋakɔwo ƒe Mawu, awɔ nuɖuɖu ƒe ɖuɖu na ameawo katã, nuɖuɖu ƒe ɖuɖu kple aha nyui, kple nuɖuɖu kple ami me, kple aha nyui ŋutɔ. Eye le to sia dzi aɖe tsyɔnu si wotsyɔ ɖe ameawo katã dzi la ɖa, kple avɔ si wokeke ɖe dukɔwo katã dzi. Ami ku le dziɖuɖu me; eye Aƒetɔ Mawu atutu aɖatsi ɖa le ŋkume katã; eye aɖe eƒe ameawo ƒe ŋukpe ɖa le anyigba blibo dzi; elabena Aƒetɔ gblɔe. Eye woagblɔ le ŋkeke ma be, Kpɔ ɖa, Míaƒe Mawu siae nye; míekpɔ mɔe, eye aɖe mí. Aƒetɔ siae nye; míekpɔ mɔe; míakpɔ dzidzɔ eye míatso aseye le eƒe ɖeɖekpɔkpɔ me.”57
GSAM 52Anyigba Yeye ƒe Fiaɖuɖu
GSAM 52.2Nyagblɔɖila sia gblɔ be anyigba yeye aɖe anɔ afi si fiaɖuɖu mamlɛ la aɖo ɖo: “Kpɔ ɖa, mele dziƒo yeye kple anyigba yeye wɔm [dziƒo ƒe yame], eye womagaɖo ŋku ŋgɔgbe tɔ la dzi o, eye magava susu me o [nɔta, Hebri, ‘meɖe dzi o,’ si fia be womagadi eŋu o]. Ke midzidzɔ eye miaƒo dzidzɔ tegbee le nu si mele wɔwɔm la me; elabena kpɔ ɖa, mele Yerusalem wɔm be wòanye dzidzɔ, eye eƒe ameawo be woanye dzidzɔ. Maɖo dzidzɔ le Yerusalem ŋu, eye madzidzɔ le nye ameawo ta; womagase avi ƒe gbe alo ɣli ƒe gbe le eme o. Vi aɖeke si ƒe agbe meɖe ŋgɔ o [tso esime woawɔ anyigba yeye la] manɔ afi ma o, alo ame xoxo si meɖo eƒe ŋkekewo nu o [tsitsi do ŋgɔ na eƒe ɣeyiɣi]. Elabena ɖevi la aku ne exɔ ƒe alafa ɖeka [le ŋkeke siwo me amewo nɔa agbe va ɖoa ƒe alafa asieke la, ɖeviwo ate ŋu axɔ ƒe alafa ɖeka]; ke nuvɔ̃wɔla si xɔ ƒe alafa ɖeka [le ƒe alafa ɖeka ƒe agbenɔnɔ ƒe ƒe mamlɛawo me] la, woaƒo fi adee. [Ame siwo ku le anyigba yeye la ƒe gɔmedzedze me nye ame siwo tsrɔ̃ le ‘ame mawumawɔlawo ƒe tsɔtsrɔ̃ me.’ 2 Petro 3:7.] Woatu aƒewo, eye woanɔ wo me; woade waingblewo, eye woaɖu wo me kutsetse. Womatu aƒe eye ame bubu anɔ eme o; womade waingblewo eye ame bubu aɖu wo me kutsetse o; elabena abe ati [agbeti la, Septuagint] ƒe ŋkekewo ene la, nye ameawo ƒe ŋkekewo anɔ, eye nye ame tiatiawo aɖu woƒe asi ƒe dɔwo ƒe vi le ɣeyiɣi didi aɖe me.”58
GSAM 53.1Ezekiel kpɔa ɣeyiɣi ƒe mɔ didi me yi ame kukuwo ƒe tsitretsitsi gbɔ. To eya dzi la Aƒetɔ gblɔ be: “Kpɔ ɖa, nye ameawo, maʋu miaƒe yɔdo, eye matsɔ miado tso miaƒe yɔdo me, eye matsɔ miayi Israel ƒe anyigba dzi.”59
GSAM 53“Etsɔ Míaƒe Vevesesewo”
GSAM 53.2Yesaya, nyagblɔɖila si gblɔ nyanyui la, woɖe Ɖela la ƒe kuxi, vevesese kple ku le ameawo ta fia eŋu kple nyuie. Nyagblɔɖila gblɔ be: “Ame ka xɔ míaƒe ɖaseɖiɖi? Eye Aƒetɔ ƒe abɔ fia ame ka? Elabena atsi le eŋkume abe atilɔ fẽ ene, eye abe ke si tso anyigba ƒuƒu me ene; nɔnɔme alo dzedzeme nyui aɖeke menɔ eŋu o; eye ne míekpɔe la, dzedzeme nyui aɖeke mele eŋu be eƒe nu nadzro mí o. Ameawo do vlo e, eye amewo gbee; ame si nya vevesese, eye wònya nuxaxa; eye míetsɔ míaƒe mowo ɣla le egbɔ; wodo vlo e, eye míebui ɖe naneke me o. Eya ŋutɔ tsɔ míaƒe vevesese, eye wòkɔ míaƒe vevesese; ke míebu be woƒo eŋu, wohe eŋu le Mawu gbɔ, eye wòkpe fu. Ke woƒo abi eŋu ɖe míaƒe dzidadawo ta, wogbã eŋu ɖe míaƒe vodadawo ta; wohe míaƒe ŋutifafa ƒe tohehe ɖe eŋu; eye le eƒe abiwo me la, míekpɔ dɔyɔyɔ.”60
GSAM 53.3Ɖe nu wɔnuku siawo adzɔ le nye ŋkeke mea? Ameawo kple nyagblɔɖila hã ate ŋu abia. Woƒe ŋuɖoɖo anɔ be, Menye fifia o; ɣeyiɣi la meɖo ŋgɔ haɖe na Ɖela gã sia ƒe vava; ke nyagblɔɖila gblɔ be: “Wò ŋkuwo akpɔ Fia la le eƒe ŋutikɔkɔe me; woakpɔ anyigba si didi ŋutɔ.”61
GSAM 54Daniel ƒe Nyagblɔɖiwo Ɖe Etsɔme Fia
GSAM 54.1Ke le nyagblɔɖila Daniel ƒe asi me la, Aƒetɔ dze eƒe ameawo nufiafia gɔme tso fiaɖuɖu siwo ava ɖu dzi yi ɖe esime eƒe fiaɖuɖu si nɔa anyi tegbee aɖo ɖo, eye wòɖe ɣeyiɣi tɔxɛ aɖe fia, tso nudzɔdzɔ aɖe si medzɔ haɖe o la gbɔ va se ɖe Mesiya ƒe dzedzeme kple eƒe tsoɖeɖe ɖa. Nebukadnezar ƒe drɔ̃e ƒe gɔmeɖeɖe fia be fiaɖuɖu ene siwo aɖu xexeame dzi la ƒe ŋusẽ kple ŋutikɔkɔe anɔ dzidzim ɖe anyi abe sika, klosalo, akɔbli kple gayibɔ ƒe asixɔxɔ ɖeɖe ɖe anyi ene; eye le nuwuwu la, fiaɖuɖuawo ƒe gbagbã kple mama ƒe nɔnɔme anɔ abe gayibɔ si wotsaka kple tsu la ƒe gbɔdzɔgbɔdzɔ ene. Emegbe dziƒo fiaɖuɖu la ava, si aɖo ɖe fiaɖuɖu siawo ƒe ɖeɖe ɖa megbe, siwo anye abe tsro le lugbɔƒe le dzomeŋɔli ene, ale be teƒe aɖeke maganɔ na wo o, ke Mawu ƒe fiaɖuɖu ayɔ anyigba blibo.
GSAM 54.2Emegbe, le ta adrelia ƒe ŋutega me, le lã gã ene la ƒe dzesi te, nu siawo ƒe ŋutinuwo gbugbɔ va ɖo go, eye fiaɖuɖu siawo ƒe nu bubuwo fia. Le ta sia me woɖe “dzo sue” ƒe dɔ kple mɔ ɖe go, si ado le esime woma fiaɖuɖu enelia la ɖe akpa ewo me vɔ megbe, aɖe etɔ̃ le wo me ɖa alo aɖu wo dzi, be wòatsɔ eɖokui awɔ gbɔgbɔme dziɖula le wo katã dzi. Papa ƒe ŋusẽ sia anɔ anyi le fiaɖuɖu enelia ƒe mama kple gbɔdzɔgbɔdzɔ ƒe nɔnɔme me ƒe 1260 sɔŋ. Ale woɖe nu siwo ayi ɖe ɣeyiɣi si Kristo xɔa fiaɖuɖu tso Fofoa gbɔ, eye wòtsɔe na Dziƒo ƒe Ŋusẽtɔ ƒe ame kɔkɔeawo la fia; fiaɖuɖu si aɖu anyigba blibo dzi, eye anɔ anyi tegbee.
GSAM 55Ŋkeke Akpe Eve Kple Alafa Etɔ̃
GSAM 55.1Le Daniel ƒe ta enyilia me, le agbo, gbɔ̃tsu kple “dzo sue si tsi ŋutɔ” ƒe ŋutega te, woɖe nyagblɔɖila la ɖe ɣeyiɣi ƒe nuwuwu gbɔ. Le kpukpui 13 kple 14 me woɖo eƒe ŋku ɖe ɣeyiɣi aɖe—ŋkeke 2300—si yi ʋɔnudrɔ̃ gbɔ. Ɣeyiɣi didi aɖe nye esia, eye nyagblɔɖila la hã nyae; elabena mawudɔla la gblɔ nɛ be ŋutega la le ŋkeke geɖewo ŋu. Ke woméɖo ŋkeke aɖeke na gɔmedzedze ƒe ɣeyiɣi la o, eya ta eɖo ta la nu kple nya sia: “Ŋutega la wɔ nuku nam ŋutɔ; gake ame aɖeke mese egɔme o.”
GSAM 55Kwasiɖa Blaadre va se ɖe Mesiya Gbɔ
GSAM 55.2Ta asieke la gblɔ tso mawudɔla si va Daniel gbɔ le eƒe gbedodoɖa ta, be wòana nunya kple gɔmesese. Egblɔ ɣeyiɣi si nye kwasiɖa blaadre la nɛ. Kwasiɖa blaade vɔ asieke siawo, siwo nye ƒewo ƒe kwasiɖawo [wogblɔ na mí be esiae nye nya shevooim si wode “kwasiɖawo” na la ƒe gɔme], ayi va se ɖe Mesiya gbɔ. Teƒe si ɣeyiɣi la adze egɔme tso, “se si woatsɔ aɖo Yerusalem, eye woatu e,” menɔ anyi o. Nya la ʋu be, Aleke Daniel anya afi si kwasiɖa blaade vɔ asieke la awu nu le? Le ta wuievelia me woɖo ɣeyiɣi ƒe nya la ŋu kpɔ, eye esi ebia be, “Nu siawo ƒe nuwuwu anye ka?” woɖo eŋu be wòayi eƒe mɔ, elabena nyaawo “woxe nu wo eye wotre wo nu va se ɖe nuwuwu ƒe ɣeyiɣi,” esime “nunyalawo ase egɔme.”
GSAM 55.3Kakaɖedzitɔe la, ɣeyiɣi ƒe nya sia nye nudzɔdzɔ siwo apostolo Petro gblɔ tso wo ŋu la dometɔ ɖeka, esi wògblɔ be: “Ɖeɖekpɔkpɔ sia ŋu nyagblɔɖilawo bia nu eye wodzro nu ŋu nyuie, ame siwo gblɔ nyagblɔɖi tso amenuveve si ava mia gbɔ la ŋu; wodzro nu me be ɣeyiɣi ka alo aleke gbɔgbɔ si le wo me, si nye Kristo ƒe Gbɔgbɔ, fia le wo me esi wògblɔ nyagblɔɖi tso Kristo ƒe vevesese kple ŋutikɔkɔe si akplɔe ɖo ŋu.”62
GSAM 56Ame Vɔ̃ɖiwo ƒe Nuwuwu
GSAM 56.1Malaki, Nubabla Xoxo ƒe nyagblɔɖila mamlɛtɔ, ɖe ame vɔ̃ɖiwo ƒe tsɔtsrɔ̃ ƒe nɔnɔme vɔ̃ɖi fia nyuie: “Kpɔ ɖa, ŋkeke la gbɔna, si abi abe kpodzo ene; eye dadalawo katã, kple ame siwo wɔa nu vɔ̃ katã, anye abe be ene; eye ŋkeke si gbɔna la aɖu wo, Aƒetɔ, aʋakɔwo ƒe Mawu, gblɔe, ale be magblẽ ke alo alɔ o. Ke mia, ame siwo vɔ̃a nye ŋkɔ, dzɔdzɔenyenye ƒe ɣe ado na mi kple dɔyɔyɔ le eƒe abɔwo me; eye miaɖo go, eye miatsi abe nyivi siwo wonyi ɖe lãkpo me ene. Miatsɔ afɔ ado ame vɔ̃ɖiwo ŋu, elabena woanye dzofi le miaƒe afɔkpodziwo te le ŋkeke si dzi mawɔ esia, Aƒetɔ, aʋakɔwo ƒe Mawu, gblɔe.”63
GSAM 56.2Esi nya siawo katã woŋlɔ ɖe Nubabla Xoxo me le Israelviwo si, eye woɖe ɖeɖekpɔkpɔ ƒe ɖoɖo ƒe nu geɖe fia wo la, aleke gbegbe ame siwo srɔ̃a nya la vevie la ƒe dzi aʋã nu ŋui esi wokpɔe eye wose egɔme be ɣeyiɣi si me Dzidzimevi si ŋu wodo ŋugbe la ava la te ɖe wo ŋu. Esi ameha gãwo, kple ame siwo srɔ̃a Ŋɔŋlɔ le Yudatɔwo ƒe ƒuƒoƒe me le Sabat ŋkeke sia ŋkeke, mése nya la gɔme o (Dɔwɔwɔwo 13:27) la, ame mawuvɔ̃la siwo srɔ̃a nu vevie, siwo dzro Ŋɔŋlɔawo me kple nuteƒewɔwɔ le Gbɔgbɔ ƒe kplɔkplɔ te, do gbe ɖa vevie abe apostolo Yohanes le ɣeyiɣi sia me ene be: “Va, Aƒetɔ Yesu, eye va kaba.”
Notes
- Lododowo 13:12. ↩
- Hagai 2:6, 7. ↩
- Hebritɔwo 12:26-28. ↩
- Yesaya 28:13. ↩
- Lododowo 4:18. ↩
- Mose I 4:1. ↩
- Hebritɔwo 11:4. ↩
- Mose I 4:25. ↩
- Mose I 5:29. ↩
- Mose I 9:1; 10:9, 10. ↩
- Mose I 13:15-17. ↩
- Hebritɔwo 11:8. ↩
- Hebritɔwo 11:10. ↩
- Mose I 15:13-15. ↩
- Hebritɔwo 11:19. ↩
- Galatiatɔwo 3:16. ↩
- Galatiatɔwo 3:8. ↩
- Mose I 28:13, ↩
- Mose I 49:10. ↩
- Mose II 1:8; Dɔwɔwɔwo 7:18, ↩
- Hebritɔwo 11:23. ↩
- Kpɔ Josephus ƒe “Yudatɔwo ƒe Nu Ŋlɔɖi” ƒe agbalẽ 2, ta 9, akpa 7; “Nyagblɔɖi ƒe Gbɔgbɔ”, agbalẽ 1, axa 165, 166. ↩
- Dɔwɔwɔwo 7:25. ↩
- Mose IV 24:17. ↩
- Hebritɔwo 11:12, 13. ↩
- Mose IV 14:21. ↩
- Habakuk 2:14. ↩
- Mose II 25:40; 26:30; 27:8; Dɔwɔwɔwo 7:44. ↩
- Hebritɔwo 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Hebritɔwo 10:1, ↩
- Dɔwɔwɔwo 13:19, 20. ↩
- Mose V 4:6, 7. ↩
- Samuel I 8:7. ↩
- Samuel I 8:5. ↩
- Samuel I 8:19, 20. ↩
- Hosea 13:9-11. ↩
- Ezekiel 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Psalmo 89:27-29, 36, 37. ↩
- Yesaya 9:6, 7. ↩
- 1 Mose 5:24. ↩
- Hebritɔwo 11:5. ↩
- 2 Fiawo 2:11, 12. ↩
- Yuda 1:14-15. ↩
- Yob 19:23-27. ↩
- 1 Kronika 29:23. ↩
- Dɔwɔwɔwo 2:30, 31. ↩
- Psalmo 110:1. ↩
- Yesaya 7:14. ↩
- Matiu 22:42-45; Psalmo 110:1. ↩
- Hebritɔwo 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Fiawo 8:10, 11. ↩
- 2 Kronika 7:12. ↩
- Hagai 2:9. ↩
- Yesaya 11:1-4. ↩
- Yesaya 25:6-9. ↩
- Yesaya 65:17-22. ↩
- Ezekiel 37:12. ↩
- Yesaya 53:1-5. ↩
- Yesaya 33:17. ↩
- 1 Petro 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩