Uidhal 2 — Jok-atani Daksoani Parakatgimin
GSAM 38.1“Ka·dongani chu·sokna ru·utode, ka·tongko saknaata; indiba ka·dongani chu·sokode, uan janggini bol ong·a.”1 “Kotokrangni Dal·gipa Isolni agana gita: Changsatai, ru·utgijagipa somoi sa dongkuenga, anga salgiko aro a·ako, sagalko aro a·bako jikjikatgen; anga jat pilakkon jikjikatgen, aro jat pilakni ka·dongani re·bagen; aro anga ia nokko rasongchi gapgen, ine Kotokrangni Dal·gipa Isol agana.”2
GSAM 38.2Adam Edenni barioni aro janggini boloni a·rikgalatako man·gimin somoioni, me·chikni bitchri gimin Satanna agangimin kattarang—“Ua nang·ni skoko chotchretgen”—Satanko bon·kame cheani, uni tol·gipa dakbewalrangni gimaatani, aro janggini bolo re·baani gimin ka·dongani on·aha. Ka·dongchakgipa, ku·rachakgimin Bitchri, indake “jat pilakni ka·dongani” ong·aha.
GSAM 38.3Haggaini agangimin kattarangon ia ka·dongchakgipani re·baani, Dal·gipa salgiko aro a·ako jikjikatgen somoimung nangrimaniko mesoka. Paul Ibri-rangna seon, ua jikjikataniko mikkangchi ong·gnigipa ine donaha, indine agana: “Changsatai anga a·akosan jikjikatjawa, indiba salgikoba jikjikatgen. Ia ‘changsatai’ ine agananian jikjikatgimin pilakkon—dakgiminrang gita—rem·na miksonga, jedakode jikjikatgijagipa dongkamgen. Uni gimin anching jikjikatgijagipa songnokko man·gimin ong·e, ka·sachakaniko man·bo, jedakode anching kenchakachi aro rongtalbee Isolna dangdike on·na man·gen.”3 Re·baenggipa ia changsani jikjikataniko, ku·rachakgimin Bitchri Kristo-ni ning·ao Isolni songnokko bon·kame songanichi namen nangrimangipa ine nikna man·a, uan “jat pilakni ka·dongani” ong·a.
GSAM 39.1Kristochi chu·sokgipa gital dakani, bon·kamgipa salrangon, Sastro gimikko oe pora·giparangna rongtalbee nikna man·a. Me·a skangni manderangna indake ong·jachim. Uamangna Dal·gipani katta indine re·baaha: “Ge·etani kosako ge·etani, ge·etani kosako ge·etani; riting kosako riting, riting kosako riting; ia biapon chon·e, ua biapon chon·e.”4 Uamangna jok-atani daksoani parakatani, toromirangni rama gita ong·achim, “Seng·ani gita, rongtala salona kingking seng·a bariatgipa seng·a ong·a.”5 Uni gimin me·a skangni manderangna ia daksoani maikai chel·chele parakatako man·aha, uko chon·e niatna namen ka·donganiko on·a.
GSAM 39Ru·utatani Gimin Skangon Parakatjachim
GSAM 39.2Dal·gipa uamangni ka·dongani somoiko bakbakan ru·utatjaha; ku·rachakgimin Bitchrichi uamangni ka·dongani chu·sokna ritcha bilsi bang·a re·anggen ine uamangna parakate uamangni ka·tongko saknaatjachim. Seogimin ong·a obostarangoniko anching chanchina man·a je, skanggipa atchiatgipa depante uan ku·rachakgimin Bitchri ong·gen ine chanchina uamangko watataha; aro ta·rakbee, maikaiba, Eden gital dakako man·gen, aro uamang janggini bolona re·bapilgen ine uamang chanchina man·aha. Kain atchiatako man·on, Eve aganaha, “Anga Dal·gipaoni mandeko man·aha.”6 Ibri skigiparangni agan gita, katta chu·gimik ra·e seode, “Anga mande, Dal·gipako, man·aha.” ine ong·a. Chong·motan, Satan baksa dakgrikgipa ia gitelni kamko ka·gen Bitchri ian ong·a. Abel atchiatako man·on Eve indake aganahani gimin mamung seani dongja. Skanggipa atchiatgipa saksa uan ku·rachakani chu·sokatgipa ong·gen ine ua chanchina man·aha. Kainni dakbewalara maikai parakataha, aro uni namgijagipa re·ani bon·kame an·tangni jonggipako so·otaniona dilangon, uni ka·donganiara maikai ga·aka aro siani gita ong·aha! Abel siani skangan uamangni palo boli on·gnigipani gimin seng·aniko aro u·iani donggenchim; maina Isolni skianichi Abel an·tangni mes bi·sako boli on·aha, indiba Kain, uni jongtang gitan skie ra·gimin ong·e, a·ani biteko boli on·aha, aro iakoba ka·onangani aro mikbuani gisik baksa brine on·aha. Abelni boli Kainni bolioni bate nika namgipa ong·aha, maina uko “bebera·achi” on·aha, aro una Paul indine seaha, “Ua sigimin ong·oba agangkuenga.”7
GSAM 40Seth Ku·rachakgimin Bitchri Ong·ama?
GSAM 40.1Abelni siani ja·mano Seth atchiatako man·aha aro ka·dongani gital dakaha; Eve aganaha, “Maina Isol angna Kainchi so·otgimin Abelni pal gipin bitchriko on·aha.”8 Ja·mano Seth Adamoni re·bagipa chongipa chittingo tarigimin ong·aha. (Genesis 5:3 nibo.) Kain, chong·motan skanggipa atchiatgipa, ia chittingo dongja. Eve Sethko ku·rachakgimin Bitchri ine chanchiaha ine namen gisik ra·na man·a. Seogimin gita, Sethni atchiatani ja·mano manderang an·tangtangko Dal·gipani bimungchi mingna a·bachengaha. (Genesis 4:26 ni sastroni pak nikbo.) Seth an·tang uamangni bon·kamgipa gitel, Dal·gipa ong·e, Satan ra·sekgimin dilaniko gimaatgen ine chanchie uamang indake dakaha gita ong·na man·a.
GSAM 40Noaon Ka·dongani Dongaha
GSAM 40.2Adamni somoioni Noani atchiatani somoiona ong·gimin obostarangni chon·begipa seani, mande jatni chittikosan agana. Noani atchiatani somoion (“toromigipa,” sastroni pak) ka·dongani gital dongaaha, aro manderang aganaha, “Ia mande an·chingni kam aro an·chingni jakni kam ka·ani gimin, Dal·gipani sao man·atgipa a·ani gimin an·chingna ka·dimeaniko on·gen.”9 Uamang maikai ba maiko ja·rikgipa ka·dimeaniko man·gen, uko Isolni kattara aganja; indiba a·ani kosako donggipa saoko maikaiba komiatgen ine ka·dongani dongaha. Noani salrango donggipa namgijani gimin, manderang pap aro dakgrikanichi a·gilsakko gapatgen, uni gimin dil gimik chi dubapako man·gen, aro Noa aro uni nokdangsan bon·kamaniko jokgen ine uamang uijachim; aro ua re·baenggipa bon·kamaniko a·gilsakna 120 bilsirangna mikrakgen ine uamang uijachim.
GSAM 41Babelko Dakaha
GSAM 41.1Chi dubani ja·mano, Noachi manderangni a·gilsakko gapatna nanggen ine skianiko man·aha; indiba uamang bang·bate atchiatna a·bachengon, uamang uamangko dilna Dal·gipani daksoaniko je·galaha. Nimrod Babelni songnokan songaha (ja·mano Babylon ine mingaha, a·gilsakni skanggipa sorkarini songnok).10 Chon·begipa somoi ja·mano manderang an·tangtangna bimungko dakna aro a·gilsakon bilding bildang ong·jawa ine Babelni chugipa nokko dakna a·bachengaha; ia Dal·gipani Noachi skigimin kattani kosakosa ong·aha. Dal·gipani daksoaniko chu·sokatna ku·rachakna seng·ani pal, uamang kattetang an·tangtangni jakoniko ra·aha; unon Isol uamangni ku·sikko dingtang dingtang dakataha aro uamang bilding bildang ong·aha.
GSAM 41Abraham A·gilsakni Waris Ong·gen
GSAM 41.2Noaoni je sakchi dosgipa ong·a, uona kingking chon·begipa seani ja·rikon, Abrahamko okamaniko man·aha. Dal·gipa una aganaha, “Na·a nikgipa a·ako gimikna, nang·na aro nang·ni bitchrina pangnajol on·gen. Anga nang·ni bitchriko a·ani chaat gita ong·atgen, uni gimin saksa mande a·ani chaatko ganapna man·ode, nang·ni bitchrikoba ganapna man·gen. Nang·ni a·ani changchiko aro ching·chikko re·e nibo; maina anga uko nang·na on·gen.”11 Abraham a·ako man·gen ine ku·rachakani donggenoba, Dal·gipani una ua sigen ine aganaha. Paul agana je, ua “ja·mano waris ong·e man·gnigipa biapona re·angaha.”12 Ia ku·rachakani chu·sokani gimin agananiara Isolni nikani gita Abrahamna rongtalaha, maina ua “jatchi gnanggipa songjinmako, uni rikgipa aro dakgipa Isol ong·a, uko seng·aha.”13 Romans 4:13 on ku·rachakani “ua a·gilsakni waris ong·gen ine” agana; ia da·o donggipa obostao ong·ja, indiba ua gital dakatako man·e gital dakgimin janggiona re·bapilgenni ja·mano, ja·gitcham ba ja·man ong·gen.
GSAM 42.1Manderangni chanchiani gita, ku·rachakgimin bitchri an·tangni dedrangoni ong·gen maikai, uko Abraham u·ina man·jaha. Uni gimin ua an·tangni nokkol Eliezerko bitchri ong·atna aganaha. Dal·gipa aganaha, Ong·ja; indiba uan “nang·ni be·enoni ong·katgipa” ong·gen. Da·ode Dal·gipa una u·iataniko a·bachenga je, uni bitchrini bon·kamgipa kamara ta·rakbee chu·sokgipa ong·jawa. Ua Abrahamna aganaha, “Nang·ni bitchri uamangni ong·gijagipa a·songo asing ong·gen, aro uamangna dangdikgen; uamang una neng·nikaniko on·gen 400 bilsirangna.... Na·a nang·ni pagiparangona tom·tome re·anggen; na·a nama me·a bilsi dal·gipa bilsio na·a gopako man·gen.”14
GSAM 42.2Abrahamni jikgipa ku·rachakani chu·sokaniko ta·rakatna namgijagipa daksoaniko on·aha; indiba Isaac atchiatako man·on, Abraham aro uni niam gita jikgipa Sarahni bebe depante ong·on, Dal·gipa Ishmael aro uni ma·gipa Hagar gimin aganaha, “Ia nokkol me·chikko aro uni depanteko a·rikgalatbo.”
GSAM 42.3Abrahamni bebera·aniko Isaacko boli paltango on·ani dake nipil·aniko man·on, ua sigiminrangni chakatpilani gimin skie ra·aha. Una indine aganaha, “Isol Isaacko sigiminrangoni chakatatna amgen ine chanchie, ua uko siani gita man·pil·aha.”15
GSAM 42Bebegipa Bitchri
GSAM 42.4Abrahamna changsa skianiko on·aha je, uni be·enni dedrangoni re·bagipa bebe Bitchri, jachi jat pilak pattianiko man·gen, Isolni Kristo ong·gen; maina Dal·gipani una aganjaha, “Bitchrirang, bang·gipa gita; indiba saksa gita, aro nang·ni Bitchrina, uan Kristo ong·a.”16 Watatgipa Paul ia gimin aganaha, “Sastro, Isol bebera·achi gipin jatrangko toromigipa ine changen ine skang u·ie, Abrahamna skangoni Nama Kattako aganaha: Nang·chi jat pilak pattianiko man·gen.”17 Abrahamna ku·rachakani Isaac aro uni bitchrina gital dakako man·aha,18 aro Jacobnaba indaken.
GSAM 42.5Jacobni depanterang 12 ong·achim, uni gimin bebegipa Bitchrini chongipa chitara sawa ong·gen, iako da·o sing·na nanggen. Jacobni depanterang gimin Isolni on·gimin sakiin, ia obostara bon·kame tik ong·aha: “Judahoni raja-ni bilko ra·galjawa, ba uni ja·grengoni niamko on·gipa re·angjawa, Shiloh re·baona kingking; aro una manderangni re·baani ong·gen.”19 Iani chu·sokanio ia kattako gisik ra·na namgipa ong·a je, Israelrang gipin jatrangni ning·ao donggenoba, uamangni Sanhedrin dongna on·ako man·aha. Indake Judah—Judahni bimungchi minggipa Jihudirangni ma·chong—Shiloh (Kristo) re·baona kingking uamangni dilanio gamchatgipa agananiko dakna man·aha.
GSAM 43Donnuako Man·gimin Somoi
GSAM 43.1Me·a skangni pagiparang gital dakani aro ku·rachakgimin Bitchri gimin mitam u·iani dongachim; indiba ua re·bagen somoi ba ua somoioni badita ru·utgen, uko uamangoni donnuaha. Jacobni dedrang Egypto bang·atako man·on, Assyrian—Pharaoh (Isaiah 52:4)—je “Josephko uijachim,”20 uamangko neng·nikataha. Uni gimin uamangni chanchiania Abrahamna agangimin 400 (chong·motan 430) bilsirangni neng·nikani aro asing ong·ani somoiona dingtangaha, aro iaoni jokani ku·rachakgimin warisko ra·bagen ine ka·dongaha.
GSAM 43.2Mosesni atchiatani somoion, uni pagipa aro ma·gipa nikaha je, “ua namgipa depante ong·achim.”21 Isolni ning·ao ua Israelrangko uamangni namgijagipa nokkol ong·anioni jokataigipa ong·gen ine uamangna seng·aniko on·ahachim. Ia u·iani Mosesona on·ako man·aha ine namen gisik ra·na man·a; maina ua 40 bilsi ong·on, neng·nikatako man·gipa Israelrang baksa re·angna aro uamang baksa neng·nikaniko man·na chu·gimik basee ra·aha, Pharaohni demechikni depante aro Egyptni singhasonni waris ine mingako man·na skajaha.22 Aro uni manderangni kakketgipa obostako aganengon, uamangni palo Egyptni saksa mande so·otaha. Uamangni kamko uijae ra·chakgijaniko ua namen aiao inmanaha; “maina uni jakchi Isol uamangko jokataigipa ong·gen ine uni adatangrang u·igen ine chanchiaha.”23
GSAM 44.1Dal·gipani somoi Israelrang Egyptoni ong·katna sokon, uamang ong·katbaha, aro agangimin salon ong·katbaha. Exodus 12:40, 41. Mosesko uamangni bon·kamgipa dilgipa aro ku·rachakani on·gimin bitchri ine chanchina man·jachim, maina ua Levi ma·chongoni ong·achim; aro Jacobni Isolni agangimin kattarangon Judah Shiloh re·baona kingking uamangni dilgipa ong·gen ine aganjahama?
GSAM 44“Anga Uko Nigen, Indiba Da·o Ong·jawa”
GSAM 44.2Israelrang Canaanona re·angengon, Moabni raja, Lotni dedrangoni ong·gipa Balak, Balaamko okame Israelko sao on·china aganaha. Dal·gipani uni saoko pattianiona dingtangataha. Uani gimin uamangna gital seng·ani on·aha, je seng·ani Satan ra·sekgipa dilanioni bon·kaman jokanira Canaanona re·angani somoimung ta·rakbee ong·jawa ine mesokna gita ong·achim. Sastro an·chingna indine agana, Isolni nikani gita Balaam indine aganaha, “Anga uko nigen, indiba da·o ong·jawa; anga uko nigen, indiba sepangjawa. Jacoboni Aski ong·katgen, Israeloni Raja-ni bil ong·katgen; ua Moabni chel·begipa biaprangko dakgrike, aro Shethni dedrang pilakkon gimaatgen.”24
GSAM 44.3Abrahamoni re·bagipa bang·gipa bitchri gimin Paul indine agana: “Uni gimin saksa mande, chong·motan, sigimin gita ong·gipa saksaoni, salgi askirang gita bang·gipa aro sagal rikamo donggipa an·cheng gita ganapgijagipa bang·a manderang ong·katbaaha. Ia pilakrang bebera·ao siahachim, ku·rachakanirangko man·jaha, indiba uarangko chel·oni nikaha, uarangna ka·dongchakaha, uarangko okatna man·aha, aro a·gilsako asing aro re·gipa ong·a ine aganaha.”25
GSAM 44.4Balaamni agananichi uamangni ka·dongani chu·sokani “da·o ong·jawa,” ba “sepangjawa” ine ong·genoba, Israelni ka·tongara ga·akna ba ka·donggijana nangjachim; maina ia katchinikanina ru·utgijagipa somoio Dal·gipani an·tangni tangachi ia rasonggipa obostara bon·kame ong·gen ine mikchetaha. Moseschi ua aganaha, “Anga tanga ine mikcheta, a·gilsak gimik Dal·gipani rasongchi gapgen.”26 Katchinikgipa Habakkukni salrango, 863 bilsi ja·mano, ia apsan bebe gital dake aganako man·aha, indiba mikkangchi ong·gnigipa obosta gita aganaha: “Chichi sagalko pin·dapgipa gita, a·gilsak Dal·gipani rasongni u·ianichi gapgen.”27
GSAM 45Bebegipa Rongtala ba Toromni Biapni Mesokani gita Rongtala Ba Toromni Biapni Dangdike On·ani
GSAM 45.1Dal·gipani Israelko Egyptoni ong·katatgimin somoion, ua pilak donpitni knaanio an·tangni niamni ge·etanirangko aganaha, aro an·tangni jaksichi rong·ni kosako segimin ua niamni apsan seaniko uamangna on·aha, jedakode uamangni palo bon·kame an·tangko boli on·gnigipa Jokatgipako pangnan miksonge nigen; aro uni gamchatgipa an·chi gimin uamangni paprang rongtalatako man·gen ine, ua bakrao Rongtala ba toromni biapko songaha. Ia tambu ba Rongtala ba toromni biapko, uni dakani gimikan, Dal·gipani a·tipon mesokgimin noksa gita apsan dakna Mosesna ge·etaha.28 Ia Rongtala ba toromni biapni dangdike on·ani, salgini Rongtala ba toromni biaponi Kristo-ni bebe dangdike on·anini mesokani ong·achim.29 Rongtala ba toromni biapni boli aro on·anirango Isolni miksonganide, “re·bagipa namgnirang” ni mesokako manderangni mikkango donani ong·achim.30 Satan an·tangni miksonganichi manderangko boli an·tangkon niatna dilna sikachim, Kristo aro uni bebe dangdike on·ani palo; iarangara iani mesokani mangmang ong·achim. Indake ua jokatanina an·tangtangni kamo ka·dongna uamangko dilna sikaha.
GSAM 45.2Dal·gipani an·tangni manderang—Israelrangni—dilgipa ong·na, uamangni dakgrikanirangko dakna aro jatrangko ning·o donna miksongahachim. Uni dilani dakbewal dongachim, iako ia katta mesoka: “Ua Canaan a·songo donggipa jat 7-ko gimaatgimin ja·mano, uamangni a·ako cha·tchiko dake uamangna on·aha. Uni ja·mano, katchinikgipa Samuelona kingking, ua uamangna 450 bilsirangni chasongo bichal ka·giparangko on·aha.”31
GSAM 45Israel Raja Ama·aha
GSAM 45.3Israelrangni gisik gita, uamang Dal·gipani uamangko dilani dakbewalko namnikjachim. Indiba uamangni sepango donggipa manderangoni dingtangmanchagipa jat ong·china, uni ska aro uni miksonganian ong·achim. Uamang uni skianirangko kakket mang·e maniode, gipin jatrangba uamang gimin indine agangenchim, “Beben ia dal·gipa jatara gisik gnanggipa aro ma·siani gnanggipa manderang ong·a. An·chingni Dal·gipa Isolko an·ching okamani pilakon uamangona sepangbegipa gita, badia jat ia gita dal·gipa ong·a?”32
GSAM 46.1Uamangni namnikgijani gimin Samuelona re·e uamangni kosako raja donchina aganaha, aro Dal·gipani Samuelna aganaha, “Uamang angko je·galaha, jedakode anga uamangni kosako raja ong·jawa.”33 Aroba uamang Samuelna bilakbate ge·etani kattarangchi aganaha, “Da·o an·chingna raja donbo, jedakode gipin jatrang gita ua an·chingna bichal ka·gen.”34 Samuel raja donggenode uamangni kosako re·bagipa neng·nikaniko uamangna namen rongtalbee mesokaha, indiba “manderang Samuelni kattako manina je·galaha; aro uamang aganaha, Ong·ja; indiba an·chingni kosako raja donggen; an·ching gipin jatrang gitan ong·gen; an·chingni raja an·chingna bichal ka·gen, aro an·chingni mikkango re·e an·chingni dakgrikanirangko dakgen.”35
GSAM 46.2Indake uamangni kosako rajarangni dilaniara 500 bilsirang gita dongachim; skang Saul, David aro Solomonni ning·ao songnok saksa ong·achim; ja·mano Israel aro Judah ine songnok gni ong·e dingtang dingtang ong·aha. Uamangni rajarangoni bang·gijasan namgipa aro kakketgipa ong·achim, indiba bang·bate namgijagipa ong·e uamangni manderangko mite olakkiani aro namen namgijagipa paprangona dilaha. Indake manderangni ning·ao raja dongani mangmang gipin jatrang gita ong·jaha, indiba uamangni namgijanioba uamang gita ong·aha; uamangni pagiparangni Isolko wate, mite aro salgini kotrangko olakkiaha.
GSAM 46.3Katchinikgipa Hoseani ku·sikchi Dal·gipani ia raja dilani gimin indine aganaha, “O Israel, na·ara an·tangko gimaataha; indiba angon nang·ni dakchakani gnang. Anga nang·ni raja ong·gen; nang·ni songjinmarang pilakon nang·ko jokataigipa gipin sawa gnang? Nang·ni bichal ka·giparang baia? Na·a ‘Angna raja aro pamongrangko on·bo’ ine aganahama? Anga nang·na an·gni ka·onanganio raja on·aha, aro an·gni ka·onanganio uko ra·galaha.”36
GSAM 47Songnokko Pe·galani
GSAM 47.1Kaldia manderang Jerusalemko so·e, torom nokni jakalanirangko ra·e, aro Juda manderangko rim·gittange Babylonona ra·angjana kingking ia rajarangni sason ka·ani dongaha. Uamangni kosako katchinike agansogimin gita, uamang uno bilsi sotsni dongaha. Ia rajarangni sason ka·ani bon·ao, Gitel Ezekiel katchinikgipachi uamangni bon·kamgipa raja Zedekiana indine aganaha: “O Israelni rongtalgijagipa namgijagipa pamong, nang·ni sal sokbajok, namgijani bon·gnigipa somoi sokbajok, Gitel Isol indine agana: Skoni bandikako ra·galbo, aro mukutko okgalbo; ia skang gita ong·jawaha. On·gipa mandeko chuatbo [Babylonni sason ka·gipako], aro chugipa mandeko onatbo [an·tangko namen chuatgipa Juda ma·krangni ia sason ka·gipako]. Anga uko pe·galgen, pe·galgen, pe·galgen; aro jena ua songnok ong·na kraa, ua re·bajana kingking ua dongjawaha; aro Anga uko una on·gen.”37
GSAM 47.2Ia kraa gita sason ka·gipa, chong·motgipa Bitchri, Kristo ong·a. Uni gimin Mika katchinikgipa indine seaha: “O mes jakni chugipa nok, Zionni deme·chikni bilakgipa katnapram, nang·ona ua re·bagen, skanggipa sason ka·anian re·bagen [a·gilsakni kosako sason ka·ani, Kristoo man·pilgimin]; Jerusalemni deme·chikona songnok re·bagen.”38
GSAM 47.3Israel rajani gol·dikko gimaatahaon, ua Babylonni rajani jako ong·aha. Uamang Medo-Persia, Grik aro Romni sason ka·ani ning·o gadang gadang ong·ahani gimin, songnokko changgittam pe·galaha. Romni dal·gipa raja Sesar Augustusni sason ka·ani somoio, Daudni singhasonko man·rikna kragipa Kristo—me·chikni, Abrahamni aro Daudni chong·motgipa Bitchri—agansogimin bewal gitan atchiaha.
GSAM 47.4Kraa gita Sason Ka·gipa, chong·motgipa Bitchri, dikdikmangmang donggipa songnok gnanggipa ramram sigipa mande ong·ana bate dal·batgipa ong·a ine manderang u·ichina, Gitel gitko segipani gisikko didie indine seatataha: “Anga ukoba Angni dejakra, a·gilsakni rajarangna bate chugipa dakgen. Angni ka·sachakaniko Anga una jringjrotna rakkigen, aro Angni kumonggrikani un baksa mangrake donggen. Uni bitchrikoba Anga jringjrotna dongatgen, aro uni singhasonko salgini salrang gita dongatgen.” “Uni bitchri jringjrotna donggen, aro uni singhason Angni mikkango sal gita donggen. Jajong gita uko jringjrotna aro salgio kakketgipa saki gita mangrakatgen.”39
GSAM 48.1Ia Sason Ka·gipani gimin Isaiani katchinike agananio an·ching indine poraitaia: “An·chingna bi·sa saksa atchijok, an·chingna depante saksa on·ako man·jok; aro sason ka·ani uni jakpongo donggen. Uni bimungko Aiao Inmangipa, Ku·patigipa, Bilakgipa Isol, Jringjrotni Pagipa, Tom·tomani Pamong ine minggen. Daudni singhasono aro uni songnoko uni sason ka·ani aro tom·tomani bariroroanini bon·ani dongjawa; uko tik ka·na aro bichal aro kakket ong·anichi da·ontaltal jringjrotna mangrakatna ua donggen. Kotokrangni Gitelni bimchipani iako chu·sokatgen.”40
GSAM 48Enok aro Eliako Salgiona Ra·doani
GSAM 48.2Gitcham somoio mitam manderang siani cha·tote nikgija salgiona ra·doako man·ani gimin seaha. Adamoni snigipa mande Enokni gimin indine agana, ua “Isol baksa re·rurachim; aro ua dongjawachim, maina Isol uko ra·angaha.”41 “Sianiko nikjachina bebera·achi Enok ra·doako man·aha; aro uko nikjaha, maina Isol uko ra·doahachim. Uko ra·dona skang ua Isolko namnikataha ine Saki on·ani gnangchim.”42
GSAM 48.3Aro Elia aro Elisa damsan re·engmitingo, “uamang re·ange agangrikengon, nibo, wa·alni rot aro wa·alni gurerang mikkang pa·e uamang sakgniko dingtangatgrikaha; aro Elia balmindurichi salgiona doangaha. Elisa uko nike chrikaha, Angni paa, angni paa, Israelni rot aro uni gureo ga·giparang! Aro ua uko niktaijaha.”43
GSAM 48.4A·gilsak gimikko bichal ka·gipa ong·e Kristoni re·baanini gimin Enok ia kattarangchi katchinike aganaha: “Nibo, Gitel an·tangni rongtalgiparang sak hajal chikkungrang baksa re·baa, pilakni kosako bichal ka·na, aro uamangni gisepo donggipa pilak Isolko mandera·gijagiparangko uamangni Isolko mandera·gija dakgimin pilak kamrangni gimin, aro Isolko mandera·gijagipa papirang Uni kosako agangimin pilak rakbegipa kattarangni gimin dosi ong·a ine mesokna.”44
GSAM 49Job Gitelni Re·baaniko Skiaha
GSAM 49.1Moseni somoio janggi tangaha ine chanchigipa Job, Kristoni re·baani aro chakatpilanini gimin on·tisa u·iachim; maina ua indine aganaha: “O angni kattarangko da·on sechina! O uarangko ki·tapo sechina! Silgrakni segrika aro sisechi ro·ongo uarangko jringjrotna kite donchina! Maina angni Piokgipa tanga ine anga u·ia, aro bon·kamgipa salo ua a·gilsakni kosako chadenggen. Angni bigilni ja·mano jo·ongrang ia be·enko nisiahaoba, angni be·eno anga Isolko nikgen; anga an·tangna uko nikgen, aro angni an·tang mikronrang uko nikgen, gipinni ong·jawa.”45
GSAM 49Daudni Singhason Gitelni Singhason Ong·a
GSAM 49.2Daudni singhasonko Gitelni singhason ine mingachim. “Solomon an·tang pagipa Daudni palo raja ong·e Gitelni singhasono asongaha.”46 Gitel “una [Daudna] mikchete ku·rachakahachim je, uni be·enni atchrikoni Kristoko ong·katate uni singhasono asongatgen. Ua iako skang niksoe Kristoni chakatpilanini gimin aganaha je, uni janggiko sigiminrangni biapo watgaljaha, aro uni be·enba so·angako nikjaha.”47 Kristoni mikkangchi sason ka·anini gimin indineba agana, Ua Daudni singhasono asonggen. (Isaia 9:7 ko nibo.) Aro, “A·gilsakni rajarang chadenga, aro pamongrang Gitelni kosako aro Uni to nonggiminni kosako damsan kumonggrika.... Indiba Anga Angni rongtalgipa Zion a·brio Angni rajako donaha. Anga ge·etaniko parakatgen; Gitel angna aganaha, Na·a Angni Depante ong·a; da·alo Anga nang·ko ba·aha.”48 Aro, “Gitel angni Gitelna aganaha, Anga nang·ni bobilrangko nang·ni ja·a donchakani dakjana kingking Angni jakrachio asongbo.”
GSAM 49Jihudirang Jajaha
GSAM 49.3Ia podrang Jihudirangko jajaatgenchim. Iano uamangni namatna man·gijagipa neng·nikani dongachim: Daud uko Gitel ine mingode, ua maikai uni depante ong·gen? Ua maikai Daudni bitchrioni atchigipa bi·sa ong·e, indiba Immanuel—An·ching baksa Isol—ong·na man·gen? Indiba uamangni an·tang katchinikgipa Isaia indine aganaha: “Me·tra saksa oko kegen, aro depanteko ba·gen, aro uni bimungko Immanuel minggen.”49
GSAM 50.1Kristo dosko sandigipa Pharisirangko jripatna man·gipa sing·aniko name u·iachim. Uni gimin ua uamangko indine sing·aha: “Na·simang Kristoni gimin maiko chanchia? Ua sani depante ong·a? Uamang una agana, Daudni Depante. Ua uamangna agana, Indide Daud Gisikchi maikai uko Gitel ine minge agana, Gitel angni Gitelna aganaha, Anga nang·ni bobilrangko nang·ni ja·a donchakani dakjana kingking Angni jakrachio asongbo? Daud uko Gitel ine mingode, ua maikai uni depante ong·a?”50
GSAM 50.2Gitrang 45:6, 7 oba ia kattani gimin agantaia: “O Isol, nang·ni singhason jringjrotna ong·a; nang·ni songnokni gol·dik kakketgipa gol·dik ong·a. Na·a kakket ong·aniko ka·saa aro namgijaniko mitchia; uni gimin Isol, nang·ni Isol, nang·ni ripengrangna bate nang·ko katchaani tochi nongaha.”51 Ia Sastroni kattarang gisiko dongaon, Jihudi manderang mikkangchi re·bagnigipa Sason Ka·gipa aro Namatpilgipani cholonni gimin dal·gipa chanchianirangko man·enggenchim. Dingtang dake ong·na amjachim.
GSAM 50Isoloni Ong·katgipa Bitchri
GSAM 50.3Kristo aro uni atchianini gimin chu·gimik dake talate on·aha, maina Gitel Mika katchinikgipachi uni Isoloni ong·baani aro ua atchignigipa chongipa songkoba tik ka·e mesokaha: “Indiba na·a, Bethlehem Ephratha, Judani hajalrangni gisepo chongipa ong·oba, Israelni kosako sason ka·gnigipa nang·oniko Angona ong·katgen; uni ong·katanirang skangonin, jringjrotonin ong·a” (ki·tapni rikamo, Ibri ku·siko, “jringjrotni salrang” oni).52
GSAM 50Shekina aro Aramo Isolni Donganiko Mesoka
GSAM 50.4Israelrangni itihasni ja·mangipa somoio, Solomon namen “rasong chagipa” ong·na nanga ine an·tang agangimin torom nokko rike matchotahaon, Isolni rasongni shekina ka·sachakani asongani kosako kerubrangni gisepo dongaha. Torom nokko on·kanganio, kamalrang rongtalgipa biaponiko ong·katbaon, indine ong·aha ine seaha: “Aram Gitelni noko gapaha, unon aramni gimin kamalrang dangdike on·na chadengna man·jaha; maina Gitelni rasong Gitelni noko gapahachim.”53 Ia torom noko Gitelni donganiko manderangni mikronna rasongni aramo mesokaha. Ia somoio Gitel Solomonni bi·aniko knachake una indine aganaha: “Anga nang·ni bi·aniko knaha, aro boli on·ani nok ong·na ia biapko An·tangna seaha.”54
GSAM 51.1Manderang pap ka·aha—mite olakianiona re·angaha—aro uni a·sel uamangni songjinma aro Rongtala ba toromni biap bilsi sotsni nisigimin ong·e dongaha. Rim·gittangani ja·mano, Zerubbabelni jakchi torom nokko riktaiaha. Solomonni rikgiminna bate nitoani komioba, Gitel an·tang katchinikgipachi uani gimin indine aganaha: “Ia ja·mangipa nokni rasong skanggipani rasongna bate dal·batgen.”55 Herod ia nokko nitoataha, aro uni saraarangni ning·o Jokatgipa skiaha. Skanggipa noko Gitelko mesokgipa rasongni aram dongachim, indiba gnigipa nokona Jokatgipa an·tangan, pilakkon Ong·atgipa, re·baaha.
GSAM 51Jeseni Pangoni Ong·katgipani Rasong Gnanggipa Sason Ka·ani
GSAM 51.2Isaiani salrango ka·donge seng·giparangna, bon·kamgipa piokanio ong·gnigipa rasong gnanggipa kamrangko uni katchinike aganachi mesokani bil aro ka·donganiko on·enggenchim. Ia katchinike agananirang, seng·gimin Jokatgipa ong·katbagnigipa ma·krangko indine rongtalbee mesoktaia: “Jeseni pangoniko gol·dik ge·sa ong·katgen, aro uni ja·dilrangoniko bolni cheksi ge·sa dal·gen. Gitelni Gisik uni kosako donggen, gisik seng·ani aro ma·siani gisik, ku·pattiani aro bilni gisik, u·iani aro Gitelna kenani gisik. Aro Gitelna kenanio uko ta·rake ma·sigipa ong·atgen; ua an·tangni mikronchi nika gita bichal ka·jawa, aro an·tangni nachikolchi knaa gita dos on·jawa. Indiba kakket ong·anichi kangalrangko bichal ka·gen, aro a·gilsakni sontolgiparangna kakket ong·e dosko namatgen. Ua an·tangni ku·sikni gol·dikchi a·gilsakko dokgen, aro an·tangni ku·chilni rang·sitani baksa namgijagiparangko so·otgen.”56
GSAM 52Katchinikgiparang Chakatpilaniko Skiaha
GSAM 52.1Isaia katchinikgipaba ia ka·dimeatgipa kattarangchi sigiminrangni chakatpilanini skianiko skiaha: “Ia a·brio Kotokrangni Gitel pilak manderangna mitim gnanggipa cha·anirangni alaniko, chu·ningrang baksa donggipa draka bitchini alaniko, greng bibikchi gapgipa mitim cha·anirangni, aro chu·ningrang baksa don·e name rongtalatgimin draka bitchini alaniko dakgen. Aro pilak manderangni kosako pin·gimin pindapaniko aro pilak jatrangni kosako pingimin pindapaniko ua ia a·brio nisiatgen. Ua cheanichi sianiko minokgen; aro Gitel Isol pilak mikkangrangoniko mikchiko u·sitgen; aro An·tang manderangni kratchaatako man·aniko a·gilsak gimikoni ra·galgen; maina Gitel uko aganman·aha. Aro ua salo indine agangen, Nibo, ian an·chingni Isol; an·ching una seng·aha, aro ua an·chingko jokatgen. Ian Gitel; an·ching una seng·aha, uni jokatanio an·ching kusi ong·gen aro katchagen.”57
GSAM 52Gital Dakgimin A·gilsakni Songnok
GSAM 52.2Ua katchinikgipan bon·kamgipa sason ka·aniko gital dakgimin a·gilsako mangrakatgen ine agana: “Maina nibo, Anga gital salgirangko [balwa gnanggipa salgirang] aro gital a·gilsakko ong·ata; aro skanggiparangko gisik ra·jawaha, aro gisikoba re·bajawaha [ki·tapni rikamo, Ibri ku·siko, ‘ka·tongni kosako re·baani,’ chong·motan, uko man·pilna skani]. Indiba Angni ong·atgimino na·simang jringjrotna kusi ong·bo aro katchabo; maina nibo, Anga Jerusalemko katchaani, aro uni manderangko kusini ong·ata. Aro Anga Jerusalemo katchagen, aro Angni manderango kusi ong·gen; aro uno grapani ku·rangko aro chrikani ku·rangko knataijawaha. Unoni [gital a·gilsakko ong·ata somoioni] sal on·tisa tanggipa bi·sa [dikdikmangmang tanggipa bi·sa], ba an·tangni salrangko chu·sokatgijagipa budepa [somoi sokna skang budepa ong·gipa] dongjawaha; maina bi·sa bilsi ritchasa ong·e sigen [manderang bilsi ritchaskuona kingking tangmitingo bi·sarang bilsi ritchasa ong·na man·genchim]; indiba papi bilsi ritchasa ong·e [bilsi ritchasa tangani ja·mangipa bilsirango] sao man·gimin ong·gen. [Gital a·gilsakko ra·baata somoio sigiparangan “Isolko mandera·gijagipa manderangni gimaatanio” gimagiparang ong·a. 2 Pitor 3:7.] Aro uamang nokrangko rikgen aro uno donggen; uamang draka barirangko gegen aro uarangni biteko cha·gen. Uamang rike, gipin uno dongjawa; uamang ge·e, gipin cha·jawa. Maina bolni salrang gita [janggi bol, Sotsni Mandeni Pe·anio] Angni manderangni salrang ong·gen, aro Angni segiminrang an·tangtangni jakchi dakgimin kamrangko ru·utbeaona kingking kusi ong·e man·gen.”58
GSAM 53.1Ezekiel ru·utbegipa somoini gatchi sigiminrangni chakatpilaniona nisoa. Unichi Gitel indine agana: “Nibo, O Angni manderang, Anga na·simangni gopramrangko ogen, aro na·simangni gopramrangoniko na·simangko ong·katatgen, aro Israelni a·songona na·simangko rimbagen.”59
GSAM 53“Ua An·chingni Dukrangko Ripakaha”
GSAM 53.2Nama kattani katchinikgipa Isaiana manderangni pal Jokatgipani bichalko man·ani, duk chakani aro sianiko chu·gimikbate parakaha. “Sa,” ine katchinikgipa agana, “chingni aganprakaniko bebera·aha? Aro Gitelni jakpongko sana parakaha? Maina uni mikkango ua nom·gipa bol bi·sa gita aro ran·gipa a·aoni ong·katgipa ja·dil gita dal·gen; uni bimang ba nitoani gri; aro an·ching uko nion, uko skana gita nitoani gri. Ua manderangni chonnikgimin aro jegalgimin ong·a; dukrangni mande, aro gisikni saknaaniko u·igipa; aro an·ching uni mikkangoniko an·tangtangni mikkangrangko donnua gita dakaha; ua chonnikako man·aha, aro an·ching uko gamchatnikjaha. Beben, ua an·chingni saknaanirangko ra·aha aro an·chingni dukrangko ripakaha; indiba an·ching uko dokako, Isolni dokako aro duk on·ako man·gipa ine chanchiaha. Indiba an·chingni niam pe·anirangni gimin uko su·aha, aro an·chingni namgijanirangni gimin uko matataha; an·chingni tom·tomanina sasti uni kosako dongaha; aro uni dokako man·ani chinrangchi an·ching an·sengako man·aha.”60
GSAM 53.3Ia aiao inmangipa obostarang angni salrango ong·genma? ine manderang aro katchinikgipaba sing·enggenchim. Aganchakania indine ong·enggenchim, Da·o iarang ong·jawa; ia dal·gipa Jokatgipani re·baani somoi sokbakuja. Indiba katchinikgipa indine agana: “Nang·ni mikronrang Rajako uni nitoanio nikgen; uarang chel·begipa a·songko nikgen.”61
GSAM 54Danielni Katchinike Agananirang Mikkangchi Ong·gniko Paraka
GSAM 54.1Indiba Daniel katchinikgipachisa Gitel An·tang manderangko ia kattarangni gimin skina a·bachengaha: uni jringjrotni songnokko donaona kingking mingprakprak ong·katbae sason ka·gnigipa songnokrangni gimin; aro unoba ong·kugijagipa obosta mingsaoni Mesiani chong·mot mikkang pa·ani aro uko so·otani somoiona kingking donggipa dingtangmanchagipa somoini gimin parakna a·bachengaha. Nebukadnezzarni jumangko orto pe·ani indine mesokaha je, a·gilsakni kosako sason ka·gnigipa songnok mingbrini bil aro rasong, sona, rupa, rang aro silgrakni dam komiroroa gita, komiroroanggen. Aro bon·kamao, pe·gimin aro bak dakgrikgimin songnokrangni obosta, a·dime baksa brin·gimin silgrakni altue pe·na man·ani gita ong·gen. Unon ua songnokrangko nisiatani ja·mano salgini songnok re·bagen. Ua songnokrang ding·kari somoini mi go·ramni mi bigil gita ong·gen, uamangna biapko nikjawa, indiba Isolni songnok a·gilsak gimikko gapatgen.
GSAM 54.2Unon snigipa odhaini Nikanio, dal·gipa matburung mangbrini chinrangchi apsan obostarangko mesoktaia, aro ia songnokrangni gipin bewalrangkoba mesoka. Ia odhaio, brigipa songnokko bak chikkung dake sualani ja·mano ong·katgnigipa “chongipa grong” bilni dal·roroani aro kamko mesoka. Ua uarangoni minggittamko pe·gale ba bamate uarang pilakni kosako gisikni bidingo sason ka·gipa ong·e an·tangko mangrakatgen. Ia Popni bil, brigipa songnokni bak dingtanggrikgimin aro altue pe·na man·gipa obostao bilsi 1260 ona kingking donggen. Indake Kristo an·tang Pagipaoniko songnokko ra·chake, Chubatgipani rongtalgiparangna uko on·ani somoiona kingking sokgipa obostarangko parakaha; ua songnok bon·kamao a·gilsak gimikni kosako sason ka·gen, aro jringjrotna donggen.
GSAM 55Sal 2300
GSAM 55.1Danielni chetgipa odhaio, mes bipa, do·bok bipa aro “namen dal·rorobegipa chongipa grong” ni Nikanichi, katchinikgipako bon·kamani somoiona diltaia. Pod 13 aro 14 o, bichalona kingking sokgipa somoi—Sal 2300—ona uni gisikko salaha. Ian ru·utbegipa somoi ong·achim, aro katchinikgipa uko indaken ma·siaha; maina Nikani ru·uta salrangni gimin ong·a ine sa·gre una u·iataha. Ua salrang a·bachengani tarik mamungkoba on·kujahachim, uni gimin ua odhaiko indine agane bon·ata: “Anga Nikanina aiao inmanaha; indiba darangba uko ma·sijaha.”
GSAM 55Mesiaona Kingking Anti Sotsni
GSAM 55.2Skugipa odhai indine agana je, Danielni mol·molanina aganchake, una changani aro ma·sianiko on·na sa·gre uni mikkangona re·baaha. Ua una anti sotsnini somoini gimin u·iataha. Ia bilsirangni antirangoni sotdok chi·sku [“anti” ine pe·gimin shevooim kattani ortoan ian ong·a ine an·chingna agana] Mesiaona kingking sokgenchim. Ia somoi a·bachenggnigipa chin, “Jerusalemko namatpilna aro rikna ge·etani,” uko on·kujahachim. Unon sing·ani ong·kata, Anti sotdok chi·sku bano bon·gen ine Daniel maikai u·ina man·genchim? Chignigipa odhaio somoini kattako chanchitaia, aro uni sing·ani, “Ia pilakni bon·ani maia ong·gen?” ina una an·tangni ramako re·angchina agana, maina kattarangko “bon·kamani somoiona kingking chipaha aro mohor su·aha,” unon “gisik seng·giparang ma·sigen.”
GSAM 55.3Jensalo watata Pitor indine agana, indide ia somoini kattara uni janapgipa kattarangoni mingsa ong·a ine jajajawa: “Na·simangona re·bagnigipa ka·sachakanini gimin katchinike agangipa katchinikgiparang ia jokatanini gimin sing·aha aro bimchipe sandiaha. Uamangni ning·o donggipa Kristoni Gisik, Kristoni duk chakanirang aro uarangni ja·mano re·bagnigipa rasongni gimin skang saki on·on, ua mai somoiko ba maidakgipa somoiko mesoka ine uamang sandiaha.”62
GSAM 56Isolko Mandera·gijagiparangni Bon·ani
GSAM 56.1Niam Gitchamni katchinikgiparangni bon·kamgipa Malaki, namgijagiparangko bon·kame nisiatanini gisikko mo·atgipa talataniko on·e watanga: “Nibo, wa·al chipe soa gita so·gnigipa sal re·baa; aro pilak gaora de·giparang, oe, aro pilak namgijako dakgiparang mi panja ong·gen. Aro re·bagnigipa sal uamangko so·e bon·atgen, ine Kotokrangni Gitel agana, uamangna ja·dilkoba cheksikoba watjawa. Indiba Angni bimungna kengipa na·simangna, an·tangni grangrango an·sengatani gnang Kakket Ong·ani Sal nabagen; aro na·simang ong·katange, jilramni matchu bi·sarang gita dal·gen. Aro na·simang namgijagiparangko ga·dapgen; maina Angni iako dakani salo uamang na·simangni ja·a japatrangni ning·o tapprara ong·gen, ine Kotokrangni Gitel agana.”63
GSAM 56.2Israelrangni jako donggipa Niam Gitchamo ia pilak obostarangko seaha, aro uamangna jokatanini miksongani bang·a bakrangko oe mesokaha. Ia ku·rachakgimin Bitchri re·bagnigipa somoi sepangbaenga ine, bimchipe kattako poraigiparang nikaha aro ma·siahaon, uamangni gisik nangani baditan dal·begipa ong·enggenchim! Jinma bang·bea, aro Neng·takani salantio gilja nokrango Sastroko poraigiparangba, kattako ma·sina man·jaha (Watatarangni Kamrang 13:27). Indiba Isolko mandera·gipa aro bimchipe poraigiparang, Gisikni dilani ning·o kakkete Sastroko sandigiparang, ia chasongo watata Johan dakaha gitan, bimchipe indine bi·enggenchim: “Re·babo, Gitel Jisu, aro ta·rake re·babo.”
Notes
- Proverbs 13:12. ↩
- Haggai 2:6, 7. ↩
- Hebrews 12:26-28. ↩
- Isaiah 28:13. ↩
- Proverbs 4:18. ↩
- Genesis 4:1. ↩
- Hebrews 11:4. ↩
- Genesis 4:25. ↩
- Genesis 5:29. ↩
- Genesis 9:1; 10:9, 10. ↩
- Genesis 13:15-17. ↩
- Hebrews 11:8. ↩
- Hebrews 11:10. ↩
- Genesis 15:13-15. ↩
- Hebrews 11:19. ↩
- Galatians 3:16. ↩
- Galatians 3:8. ↩
- Genesis 28:13. ↩
- Genesis 49:10. ↩
- Exodus 1:8; Acts 7:18. ↩
- Hebrews 11:23. ↩
- Josephusni “Jihudirangni Gitcham Kattarang,” Ki·tap 2, uidhal 9, para 7; “Katchinike agangiminni Gisik,” bak 1, jak 165, 166, nibo. ↩
- Acts 7:25. ↩
- Numbers 24:17. ↩
- Hebrews 11:12, 13. ↩
- Numbers 14:21. ↩
- Habakkuk 2:14. ↩
- Exodus 25:40; 26:30; 27:8; Acts 7:44. ↩
- Hebrews 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Hebrews 10:1. ↩
- Acts 13:19, 20. ↩
- Deuteronomy 4:6, 7. ↩
- 1 Samuel 8:7. ↩
- 1 Samuel 8:5. ↩
- 1 Samuel 8:19, 20. ↩
- Hosea 13:9-11. ↩
- Ezekiel 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Gitrang 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaia 9:6, 7. ↩
- A·bachenga 5:24. ↩
- Ibri 11:5. ↩
- 2 Rajarang 2:11, 12. ↩
- Juda 14, 15. ↩
- Job 19:23-27. ↩
- 1 Serikani 29:23. ↩
- Watatarangni Kamrang 2:30, 31. ↩
- Gitrang 110:1. ↩
- Isaia 7:14. ↩
- Mati 22:42-45; Gitrang 110:1. ↩
- Ibri 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Rajarang 8:10, 11. ↩
- 2 Serikani 7:12. ↩
- Haggai 2:9. ↩
- Isaia 11:1-4. ↩
- Isaia 25:6-9. ↩
- Isaia 65:17-22. ↩
- Ezekiel 37:12. ↩
- Isaia 53:1-5. ↩
- Isaia 33:17. ↩
- 1 Pitor 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩