Uidhal 3 — Ku·rachakgimin Bimikni Re·baani
GSAM 57.1“Somo chu·sokaha, Isol an·tangni Depanteko watataha, ... niamni ning·o ong·ataha, niamni ning·o donggiparangko jakgitel dakna, chong·motan an·ching depanterang ong·e ra·chakako man·na.”1
GSAM 57.2“Na·simangko kimkim dakna bil donggipana, angni nama kattagita aro Jisu Kristoni aganprakanigita, a·bachenggipa somoioni donnugimin gimin, da·ode parakako man·aha; katchinikgiparangni seani gita, jringjrotni Isolni ge·etanigita pilak jatrangna bebera·ani gimin ra·chakna u·iatako man·aha. U·igipa Isol mangmangna Jisu Kristochi jringjrotna rasong ong·china.”2
GSAM 57.3“Parakachi ua angna donnugimin gimin u·iataha; anga aganchengon chonbegipa kattarangchi seaha, ... gipin chasongrango mande depanterangna u·iatgijagipa gimin, da·ode Gisikchi uni rongtalgipa watatarang aro katchinikgiparangna parakako man·aha. Rongtalgiparangni sasanisana bate chonbata ong·gipa angna, Jat gipinrangni gisepo Kristoni nibo man·gijagipa gamrangko aganna ia ka·sachakaniko on·aha; aro pilakrangko u·iatna, a·bachenggipa somoioni pilakko Kristo Jisuchi dakgipa Isolo donnugimin gimin, ia donnugimin giminni nangrimaniko u·iatna.”3
GSAM 57.4Agana je, Niam Gitchamon nama katta donnugimin ong·a; Niam Gitalon parakako man·aha. Gipin saksani aganani gita, “Jihudi manderang Isoloni chel·angahaon, niamni dangdike ra·ani skianirangko bang·bea gualaha. Ia dangdike ra·ani Kristoan dakchenggipa ong·aha. Uni pilak bakrango ua an·tangni gimin mesokani ong·achim; aro janggigipa aro gisikni nitogipa ong·achim. Indiba Jihudirang uamangni dakbewalrango gisikni janggiko gimaataha, aro sigimin dakbewalrangko rim·aha. Uamang boli on·ani aro ge·etanirangko an·tangtangara ka·dongaha, uarangni mesokgipa mandeni kosako donggija.”
GSAM 58Be·en gita sason ka·aniko am·ani
GSAM 58.1“Jihudirang Messia-ni re·baaniko nangnikgenchimoba, uni kamko u·ijachim. Uamang paponi jokatako am·jachim, indiba Romrangni jakni ning·oni jakgitelaniko am·achim. Messia nokgipa gita re·bae, sason ka·gipani bilko be·e, Israelko pilak a·songrangni kosako sason ka·china chanchia. Uni gimin uamang Jokatgipako jechakna ramako tarisoaha.”
GSAM 58.2“Manderang uamangni andala aro saknaanirango, aro sason ka·giparang bilko nangnikanichi, uamangni bobilrangko chinga·gipa aro Israelni songnokko riksartangna riachakgipa mandeni re·baaniko nichakachim. Uamang katchinikanirangko pora·soachim, indiba gisikni niani grian. Uni gimin Kristoni skanggipa re·baanio onatako man·aniko mesokgipa kattarangko gualaha, aro uni gnigipa re·baanini rasongni gimin kattarangko namgija jakkalaha. An·tangni rasong uamangni nikako andalaha; uamang an·tangtangni miksonge katchinikaniko miksongaha.”
GSAM 58.3“Jihudi manderang bilsi hajal sana bate Jokatgipani re·baaniko nichakaha. Ia obosta uamangni dal·bata ka·dongani ong·achim. Gitrango aro katchinikanirango, toromni nokni dangdike ra·anio aro nokdangni bi·anio, uamang uni bimungko donsoaha. Indiba ua re·baon uamang uko u·ijaha. Salgini ka·sagipa uamangna ‘ran·gipa a·aoni ja·dil’ gita ong·achim; ua ‘bimang aro nitoani gri’ ong·achim; aro uamangni ka·sana nanggipa nitogipa mamungba uko nikjaha. ‘Ua an·tangni manderangona re·baaha, aro uni manderang uko ra·chakjaha.’”4
GSAM 58Davidni ma·chongoni ong·gipa
GSAM 58.4Daniel aganman gita somoi sepangbaon, “Sason ka·gipa Messia”—to·e on·gimin Ua—parakatna nangjok, Jihudi manderang indake chanchina man·achim, aro chanchiahaba: be·en gita Messia Davidni nokdang aro ma·chongoni ong·gen, uni gimin uni atchiara ua ma·chongon ong·na nanga; aro Jihudi niam aro dakbewalni ge·etanirang gita, ua so·kgipa somoio bilsi 30 ong·on manderangna dangdike ra·na to·e on·ako man·na nanga. Ua somoio to·gipa gita parakatna nanggenchimode, bilsini antirang 69 bon·na skang bilsi 30-o atchina nanga; iarang Messiani re·baaniona re·anggen.
GSAM 59Simeon aro Anna-ni katchinikanirang
GSAM 59.1Ia somoio pilak Israel nichakenga. Kattarangko ka·sachakgipa aro ka·tong gimikchi pora·gipa pora·soigiparang uamangni Raja aro Dilgipa ong·gipa mandeni atchianiko nichakachim. Bilsi bang·gipa aro ka·tong rongtalgipa Simeonna “Rongtalgipa Gisikchi, ua Gitelni Kristo-ko nikna skang sija ine parakaha.”5
GSAM 59.2Bi·sa Jokatgipako toromni nokona ra·baon, Simeon ia bi·sa Kristo ong·a ine u·iaha. “Ua uko jakrangni kosako ra·e Isolko mitelaha aro aganaha, ‘O Gitel, nang·ni aganaha gita da·ode nang·ni dangdike ra·gipako tom·tomao watatna man·aha; maina angni mikronrang nang·ni jokatani gimin pilak manderangni mikkango tarigimin, Jatrangko teng·sugipa seng·ani aro nang·ni manderang Israelni rasongko nika.’”
GSAM 59.3“Simeon uamangna [Joseph aro Mary] pattiaha aro uni ma·gipa Maryna aganaha, ‘Nibo, ia bi·sa Israel-o bang·aniko ga·akgipa aro chakatgipa ong·na donatako man·aha, aro warachake aganako man·gnigipa chin ong·na; (oe, nang·ni an·tangni gisikko talwar tarigatgen,) maina bang·anirangni ka·tongni chanchianirang parakatgen.’”
GSAM 59.4“Anna ine saksangba dongachim, ua katchinikgipa ong·achim, Phanuelni deme, Aserni ma·chongoni. ... Ua ua somoion napange Gitelna mitelaha, aro Jerusalem-o jokatako nichakgipa pilakna uni gimin aganaha.”6
GSAM 59Mes ringgipa manderangona salginni sa·gre re·baaha
GSAM 59.5Ia obostani skang Jokatgipani atchianiara Bethlehemni a·tiprango mes ringgiparangna salginni sa·grerangchi namgipa kattarang gita aganako man·aha. Mes ringgiparangni knachakgipa nachilrango sa·grerang ia namgipa gitrangko ring·aha:—
GSAM 60Pora·soigipa manderang Bethlehemona re·baaha
GSAM 60.2Balaam aganman gita, “tang·gipa tarako” nikgipa salaramni pora·soigiparang re·baaha. Uni dilaniko ja·rik-e uamang Jerusalemona sokaha, uano atchigipa Raja-ni gimin sing·na nangaha. Bethlehem Nangnikgimin Ua-ni atchiani biap ong·gen ine u·iatako man·e uamang re·angaha; aro ua tara changsatai parakatanichi uamangko Jokatgipa donggipa on·sogipa biapona dilaha. Uano uamang rongtalgipa bi·sako olakkie, sona, gup aro mur boli on·aha, unon uamangni a·songona re·angaha.
GSAM 60Jokatgipa bilsi 12-ni somoio
GSAM 60.3Bi·sani somoioni bilsi 12-na kingking Kristo Jokatgipani gimin chanchiani gimin aro be·enni dal·roroanigimin, aro ma·a-paana ge·etanigimin agre bang·a seani dongja. Indiba bilsi 12-o Joseph aro Mary baksa Jerusalemona bilsiantini cha·aniona re·angon, ua uano uni sing·anirangchi aro uamangni neng·nikgipa sing·anirangna on·gipa aganchakanirangchi kamalrangko aiao inmanataha. Ia somoioni ua manderangna dangdike ra·na a·bachenggijana kingking, Maryni segipa Joseph baksa kam ka·e, nok rikgipani an·tangni chonbegipa kamo rasongko on·aha.
GSAM 60Johan Baptisma on·gipa-ni dangdike ra·ani
GSAM 60.4Uni manderangna dangdike ra·ani skang ja 6-na, Kristoni kamko Johan Baptisma on·gipa aganprakaha. Manderang bang·e Johanko knana aro uni jakoni baptisma ra·na re·baaha. Uamang “nichakenga [Messia re·bana nichakenga] aro pilakan uamangni ka·tongrango Johanni gimin chanchiaha [“chanchiaha ba jegrikaha,” rikamni seani], ua Kristo ong·a ma ong·ja ine; Johan pilakna aganaha, ‘Anga chi baksa baptisma on·a, indiba angna bilbatsranggipa re·baa; uni satrangi rangko angara u·siatna kragipa ong·ja; ua Rongtalgipa Gisik aro wa·al baksa baptisma on·gen. Uni jakrango sra dongenga, aro ua an·tangni rukkiko namen rongtalatgen; aro ua gomko an·tangni jamo chimonggen; indiba migilko kimitna man·gijagipa wa·alchi so·gen.’”7
GSAM 61Jisuko baptisma on·aha
GSAM 61.1Johan baptisma-ni dakbewalko dakengon, Jisuko an·tangona re·bae baptisma ra·engako nike, aganaha, “Isolni Mes Bi·sa, jeon a·gilsakni papko ra·angenga; ... aro Johan saki on·e aganaha, ‘Anga Gisikko salgioni do·kru gita ong·onbae uni kosako dongengako nikaha. Anga uko u·ijachim; indiba chi baksa baptisma on·china angko watgipa, ua angna aganaha, Jeni kosako Gisik ong·onbae dongengako na·a nikgen, uan Rongtalgipa Gisik baksa baptisma on·gipa ong·a. Anga uko nike, ia Isolni Depante ong·a ine saki on·aha.’”8
GSAM 61Salgioni aganani
GSAM 61.2Kristoni Messia ong·aniko mesokgipa chinara do·kru gita be·enni bimang gita parakgipa Rongtalgipa Gisik mangmang ong·ja, indiba salgioni agangipa ku·rangba ong·achim. Matini Nama Kattarangon an·ching pora·a, “Jisuko baptisma on·e chi oni salga re·angon, nibo, salgirang uni gimin oe·aha; aro ua Isolni Gisik do·kru gita ong·onbae uni kosako dongengako nikaha. Aro nibo, salgioni ku·rang aganaha, ‘Iara angni ka·sagipa Depante, an·tangna anga namen kusi ong·a.’”9
GSAM 61.3“Johan mamung aiao inmanani dakjachim,” indiba manderang Kristoni dangdike ra·anio donggipa dal·gipa bilko nike indake aganna nangaha, “Johan ia mandeni gimin agangipa pilakan bebe ong·achim.”10
GSAM 61Niam gita Kristoko to·e on·aha
GSAM 61.4Luk-ni baptisma gimin seanio aro do·kruni bimang gita Rongtalgipa Gisikchi ua to·e on·aniko agananio an·ching pora·a, “Jisu an·tangan bilsi 30 baksa ong·na a·bachengaha.”11
GSAM 62.1Gitelni sal 40-ni ru·utgipa okumu chakaniko bon·e, uni baptisma man·ani ja·manon bakrairango diabolni namen dakmajoanirangko chagrongaha. Unon ua “Nazarethona re·angaha, uano ua dal·atako man·achim; aro uni dakbewal gita Neng·takani salo Jihudirangni olakiram nok-o napange pora·na chadengaha. ... Gitelni Gisik angni kosako ong·a, maina ua kangalgiparangna nama kattarangko aganna angko to·aha. ... Ua uamangna aganaha, ‘Da·alo ia kattarang na·simangni nachilrango chu·sokaha.’”12
GSAM 62Somo chu·sokaha
GSAM 62.2Mark ia obostako seanio aganaha, “Somo chu·sokaha, aro Isolni songnok sepangaha; na·simang gisik pil·bo aro nama kattako bebera·bo.”13 To·gipa Ua parakatna nanggipa somoi sokaha. Baptisma somoio Rongtalgipa Gisikchi to·e on·aniko man·aha, aro da·ode ua skangni rongtalgipa katchinikgiparang aganman gita somoi aro dakbewal gita uni dangdike ra·aniko a·bachengenga.
GSAM 62Kristoni Messia ong·anini nikgipa sakki
GSAM 62.3Kristoni dangdike ra·anio pangnan aiao inmananirangko dakachim. Manderang uni toe agananirang aro kattarangko chu·gimik u·ijagenchimoba, ian ua Immanuel, chong·motan “Isol uni baksa dongachim” ine nikgipa sakki ong·achim.14 Ia aiao inmananirango Kristo a·gilsakna an·tangni ning·o Isolni bilko mesokaha, aro Isolni chol aro ka·sachakaniko janggi tanganichi mesokaha. Kristo baksa bilsi 3 donggipa Philip uni dal·gipa aiao inmananirangko nike aganaha, “O Gitel, an·chingna Pagipako mesokbo, uni gimin an·chingni chu·sokgen.” Jisu aganaha, “Philip, anga nang·rango ru·utgipa somoi dongjok, aro na·a angko u·ija? Angko nikgipa Pagipako nika; indake na·a Pagipako mesokbo ine maiko agana? ... Anga Pagipo aro Pagipa angnio dongenga ine bebera·bo; ong·jaode angni kamrang gimin bebera·bo.”15
GSAM 63Johanni gisik gualani
GSAM 63.1Kristoni baptisma somoio Johan Rongtalgipa Gisikni be·en gita ong·katako nike, salgioni ua Isolni Depante ong·a ine agangipa ku·rangko knae, aro an·tangan “a·gilsakni papko ra·anggipa Isolni Mes Bi·sa” ine aganmanoba, uni chanchianirang gita obostarang dingtangaha. Uni andalgipa patok noko ua gisik gualaha aro jajrengaha.
GSAM 63.2“Jokatgipani sninggiparang gita Johan Baptisma on·gipa Kristoni songnokni cholko u·ijachim. Jisu Davidni singhasanona asonggen ine ua nichakachim; indiba somoi re·angengon Jokatgipa raja-ni bilko am·jaha, unon Johan jajrengaha aro gisik gitchakaha.”16 “Ua an·tangni sninggiparangoni sakgni okame Jisuona watataha, ‘Re·bana nanggipa na·an ong·ama, ba gipinmangko nichakna nangama?’” “Ua ua somoion bang·a mandeni neng·nikanirang aro sabisirangko an·sengataha, aro gisik namgijarangoni jokataha; aro mikgipa bang·anirangna mikronko on·aha. Unon Jisu aganaha, ‘Na·simang re·ange, na·simang nika aro knaoniko Johanna aganbo.’”17
GSAM 63.3Jihudirang ba sninggiparangba Jokatgipani aganani bang·a beberangko rongtalbee nikna neng·nikaha, maina Messia re·baon ua Romni nanggipa kokal-kokalko be·e, Davidni songnokko rang·sanan riachakgen aro be·en gita raja ong·e sason ka·gen ine uamang namen bebera·gipa ong·achim.
GSAM 63.4Jisu aganprakna a·bachengon aganaha, “Gisik pil·bo, maina salgini songnok sepangaha.”18 Uni watatgipa 12-ko wataton uamangba ua apsan aganata kattako ra·angaha, “Salgini songnok sepangaha.”19 Uni dangdike ra·ani ja·man, sninggipa 70-ko wataton uamangna aganaha, “Isolni songnok na·simangni sepangona re·baaha.”20
GSAM 64Manderang Kristoni kamrangko nike aiao inmanaha
GSAM 64.1Kristoni aiao inmanani kattarang aro skianirang manderangko aganna dilaha, “Ia mande gita mamung mandeba aganmanjaha.”21 Aro ua mikgipa aro ku·chekgipa mandeko an·sengaton, “Pilak manderang aiao inmanaha aro aganaha, ‘Ia Davidni Depante ong·ama?’”22 Ba gipin kattarangchi aganon, ia Davidni bimik, ku·rachakgimin Jokatgipa ong·ama? “Uni an·tangni a·songona re·bae, uamangni toromni nok-o skiaha; uamang aiao inmanaha aro aganaha, ‘Ia mandeo ia u·iani aro dal·gipa kamrangara banooni re·baaha? Ia nok rikgipani depante ong·ama? Uni ma·a Mary ong·ama? Aro uni adatang James, Joses, Simon aro Judas ong·ama?’”23
GSAM 64.2Kristoni dangdike ra·ani bilsi gittamni sepang, on·kanganini cha·anio ua toromni nokon dongengon, Jihudirang uni kosako chakatbae aganaha, “Na·a an·chingko badita somoina jajrengate dongatgen? Na·a Kristo ong·ode, rongtalbee an·chingna aganbo.”24 Skang bilsio ua “job mini pitta dotbonga aro na·tok bi·sa manggni”-chi manderang hajal 5-ko cha·atgipa aiao inmananiko dakaha; “uamang uko jakchi rim·e raja dakna re·bagen ine u·iaha, uni gimin ua changsatai a·briona re·angaha.”25
GSAM 64Kristo sninggiparangna an·tangni siani gimin skiaha
GSAM 64.3Uni sninggiparangna skianio Kristo rang·sanan be·en gita sason ka·ani chanchianiko gimaatna, aro ua sigen aro chakatgen, re·anggen aro re·bagen ine mesokna nangnikaha. Uni gimin ua uamangna sing·aha, “Na·simang Mande Depanteko skang ua donggipa biapona salgichi re·angengako nikode maikai?”26 Uni sninggiparangna “Jisu Kristo ong·a ine mamung mandena aganjachina” ge·etani ja·man, an·ching pora·a: “Ua somoioni Jisu an·tangni sninggiparangna ua Jerusalemona re·angna nanga aro me·aprang, dal·gipa toromni dilgiparang aro skigiparangoni bang·a neng·nikaniko man·na nanga, aro so·otako man·na aro gittamgipa salo chakatna nanga ine mesokna a·bachengaha. Unon Pitor uko rim·e manengna a·bachenge aganaha, ‘O Gitel, ia nang·oni chel·china; ia mamung dakeba nang·na ong·jawa.’”27
GSAM 65.1Ua ua somoionba uamangna aganaha je, uano chadenggiparangoni mitam manderang uamang Mande Depanteko uni songnokchi re·baaniko nikna skang sijagen.28 Sal 8-ni ja·man ia katchinikaniko chu·sokaha; aro watatgipa Pitor Kristo uni songnokchi re·baani “nikani” gimin, mikkangchin ong·gipa Kristo-ni gnigipa re·baanini bebe ong·anina sakki on·a.29
GSAM 65.2Galilee-o Jisu aro uni sninggiparang dongengon, Jisu uamangna aganaha, “Mande Depante manderangni jakrango pakwatako man·gen; uamang uko so·otgen, aro gittamgipa salo chakatgen. Aro uamang namen duk ong·aha.”30 Indiba uamang uni miksonganiko u·ijaha; maina uni siani aro chakatani gimin gisik nangatna dakengonba, uamang salgini songnoko sawa dal·batgen ine an·tangtangni gisepo je·aniko dakengachim.31
GSAM 65.3Gipin changon Pitor Jisuona aganaha, “An·ching pilakkon watgale nang·ko ja·rikaha; uni gimin an·chingna maiko man·gen? Jisu uamangna aganaha, ‘Beben anga na·simangna agana, na·simang angko ja·rikgiparang, chakatpilani somoio, Mande Depante uni rasongni singhasan kosako asonggen, na·simangba singhasan 12-o asonge Israelni ma·chong 12-ko bichal ka·gen.’”32 Unbaksana sepangon tarigipa songnokni chanchiani uamangni gisikko namen rim·aha, aro uamangba manderang gita songnoko dal·batgipa biapko am·na a·bachengaha.
GSAM 65.4Unon Zebedee-ni depanterang James aro Johanni mikchetgipa ma·a re·bae, uni depanterangna dal·gipa biaprangko on·china Kristona mol·molaha—saksa uni singhasanni jakrachipak aro sakgipin jakasichipak ong·china; ba saksa sason ka·ani Dal·gipa sason ka·gipa aro gipin A·songni dangdike ra·gipa ong·china. Indiba Kristo rongtalbee aganaha, “Na·simang maiko bi·enga uko u·ija.”33
GSAM 66Jerusalemona rasongni re·baan
GSAM 66.1Ia somoioni ru·utgija dal·gipa aro aiao inmanani obosta ong·aha. Lazarus, sal 4-ni gimin sigimin, gopramoni chakatatako man·aha. Ia dal·gipa aiao inmanani manderangko namen aiao inmanataha aro Pharisirang kenaha; uamang toromni dilgiparang baksa rang·sanan je·aniko dakaha aro uamangni je·anio sing·aha, “An·ching maiko dakgen? Ia mande bang·a aiao inmananirangko daka. An·ching uko indake dongatode, pilak manderang uni kosako bebera·gen, aro Romrang re·bae an·chingni biap aro a·songko ra·anggen.”34 Kristo-ko nisina am·giparangko ia Satan-ni ning·oni bil rim·engmitingo, salgioni bil manderangko uko rasong chaatna aro uni gimin agangimin kattarangko chu·sokatna dilengachim.
GSAM 66.2Skang agangimin obostao manderang Jisuko nikna mangmang ong·ja, Lazarusko, jeuko ua sigiminrangoni chakatataha, uko niknaba pilak re·baaha. Da·ode uamangna Jisu uamangni ru·uta somoina nichakgipa Raja ong·a ine rongtalaha; aro ua Jerusalemona re·angengon gadani bi·sani kosako asonge uamang uko grongaton, Sastroni kattarang uamangni gisikko namen rim·aha, “Kenjachina, Sionni deme; nibo, nang·ni Raja gadani bi·sani kosako asonge re·baa.”35 Ua bang·gipa manderangni gisepni dal·gipa rasongni chrikani ka·sachakani grigipa aro an·tangtangni namgniko hisab ka·gipa Pharisirangko namen neng·nikataha. Uamang an·tangtangni gisepo aganaha, “Na·simang mamung dakna am·ja ine nikjachimma? Nibo, a·gilsak pilak uni ja·man re·angenga.”36 Kristoko chrikaniara donchina mol·molanio, ua aganaha, “Na·simang ia manderangko tom·tome dongatode, rongrang rang·sanan chrikgen ine anga na·simangna agana.”37 Gitel ia obostani gimin “Chrikbo” ine aganmanaha; aro manderang uni kattako chu·sokatjagenchimode, ua ramani rongrangna ku·rangko on·gen, aro uarang chrikgen; maina uni kattara chu·sokna nanga.
GSAM 66Kristoni Re·angani aro Re·bapilani
GSAM 66.3An·chingni Jokatgipa An·tangni sina aro tangchapilna nanganiko sninggiparangni gisikona ra·bana jotton ka·asan ong·ja, indiba Ua re·ange re·bapiljana kingking songnok re·bajawa ineba uamangna skina sikaha. An·tangko chisolo datkapani gimin janape Ua aganaha, “Angko a·aoniko de·doode, Anga pilak manderangko An·tangona salgen. Badine siachi Ua sigen uko mesoke Ua iako aganaha. Manderang Una aganchakaha, Kristo jringjrotna donggen ine chinga niamoni knaaha; indide Mandeni Depanteko de·dona nanga ine Na·a maidake agana? Ia Mandeni Depanteara sawa?”38
GSAM 67.1A·gilsako Uni songnokko song·na skang Ua re·ange re·bapilna nanga ine sninggiparangni gisiko ning·tubatbate donatna Ua aganaha, “O bi·sarang, anga na·simang baksa dikdiksa dongkua. Na·simang angko am·gen; aro anga Jihudirangna aganaha gita, Angni re·angramchi na·simang re·bana man·ja ine da·o na·simangnaba agana.... Simon Pitor una aganaha, O Gitel, na·a bachina re·anga? Jisu una aganchakaha, Angni re·angramchi na·a da·o angko ja·rikna man·ja; indiba ja·mano na·a angko ja·rikgen.”39 Unikoa Ua jajrenggipa aro duk ong·gipa uamangni ka·tongrangko ia kattarangchi ka·dongataha: “Na·simangni ka·tong jajrengjachina; na·simang Isolo bebera·a, angoba bebera·bo. Angni Pagipani noko dongchakram bang·a donga; ong·jaode anga na·simangna agangenchim. Anga na·simangna biap daksona re·anga. Aro anga re·ange na·simangna biap daksoode, anga re·bapile na·simangko an·tangona ra·gen; maikai angni dongramo na·simangba dongna man·gen.”40
GSAM 67Dal·gipa Machongoni Mandeni Toe Skiani
GSAM 67.2Jokatgipa aro sninggiparang Jerusalemchi re·doengon, songnok rang·san mikkang pa·gen ingipa branggipa chanchianiko namatna Ua ia toe skianiko jakkalaha: “Dal·gipa machongoni mande saksa an·tangna songnokko man·e re·bapilna chel·gipa a·songchi re·angaha. Aro ua an·tangni nokkol sakchikkungko okame uamangna tangka mina ge·chikkungko on·e aganaha, Angni re·bajana kingking iarangchi badingbo.... Aro ua songnokko man·e re·bapilon, sakantian badinge badita man·dapaha uko u·ina, tangka on·gimin ua nokkolrangko an·tangona okamchina ge·etaha.”41 Ia toe skianio Gitel An·tangko ua dal·gipa machongoni mandechi mesoka. Sason ka·na re·bapilna skang Ua chel·gipa a·songchi—An·tangni Pagipaona—re·ange uano songnokko man·na nangachim.
GSAM 68.1Sninggiparangni sing·ani, “Nang·ni re·baani aro a·gilsakni bon·kamani chinara mai ong·gen?”42 iana aganchake, Jokatgipa mondolini kosako ong·gnigipa dal·gipa dukni somoi gita ong·gnigipa obostarangko aro ong·gnigipa rongtalgipa chinrangko uamangna aganaha. Iarangko nikon Uni re·baani sepangaha, cholgugarangon sokaha ine, aro iarangko nikgipa chasongni manderang Ua re·bajana kingking bon·angjawa ine uamang u·ina man·genchim.43
GSAM 68Pilak Sninggiparang Uko Watgalaha
GSAM 68.2Indiba An·tangni siani aro onatako man·ani gimin Kristo watatarangna indita skianiko on·genchimoba, Uni bichalko aro chisolo datkapako man·ani gimin Ua skigimin bebeko uamang mamungdakeba ma·sijaha. Uamangni bebeko ma·siani inditan komiachim je dake niani somoi sokbaon uamangni ka·dongani siaha, aro pilakan “Uko watgale katangaha.”44 Pilak manderang Uko watgaloba anga pangnaba watgaljawa ine ka·dongbee agangipa, pangnan gisik nanggipa ua Pitorba, konta aditani ja·mano an·tangni Gitelko jechakaha, aro ua mandeko u·ija ine mikchete aganaha. Chisolo datkapani ja·mano gittamgipa salo Ua sigiminrangoni tangchapilgen ingipa Gitelni kattako uamang inditan ma·sina man·jachim je, “sigiminrangoni tangchapilaniara maiko miksonga” ine an·tangtangni gisepo sing·grike chanchigrikaha.45 Beben, uamangni bebera·ani inditan dongjachim je, Ua siani ja·mano, Uni be·enko Josephni gital gopramo donmano, Uni be·enko smilgipa mosla aro tochi nonge rakkina uamang tarisoaha. Ka·dongani dongja—Kristo baksa gopramo gopako man·aha—ua Neng·takani sal sninggiparangna maidake ong·ahachim! Duk aro ka·dongani gimaachi uamangni ka·tongrang jrimaha, aro ka·sachakani kamrangchi janggi tanganio gapgipa, duk man·giparangna ka·sagipa aro ka·sachakgipa Jokatgipa ka·dimeatna aro bilakatna uamangni sambao dongjaha; uamangni obostha baditan sikdikdik ong·ahachim!
GSAM 69Tangchapilani Pringni Gisikko Moatgipa Ong·anirang
GSAM 69.1Antini Skanggipa salni pring seng·baa! Salgio aro a·gilsako baditan moani ong·a! Bilakgipa sa·gre saksa rasongni biaprangoniko Josephni gopramona ong·onbaa, aro Isolni Depanteko chakatna ge·etgipa Aga·ata katko ra·baa. “Aro nibo, dal·gipa banggriani ong·aha; maina Gitelni sa·gre salgioniko ong·onbae cholgugaoniko ro·ongko rom·pile uko kosako asongaha. Uni mikkang goera gita ong·achim, aro uni bara borop gita gipokachim; aro una kene nitimgiparang moaha, aro sigimin manderang gita ong·aha.”46 “Tusigimin rongtalgiparangni be·enrang bang·an chakatpilaha, aro Uni tangchapilani ja·mano gopramrangoniko ong·katbae rongtalgipa songjinmaona nape bang·a manderangna mikkang pa·aha.”47 Jerusalemo an·tangtangni ripengrangni cholgugarango re·bagipa ia manderangni gimin chanchibo; chisolo datkapako man·gipa Kristo sigiminrangoni tangchapilaha, aro Uni tangchapilani gimin saki on·na uamangba Uni bilchi tangatako man·aha ingipa Aga·ata katko uamang ra·baaha. Sninggiparang aro rongtalgipa me·chikrang baditan kam ka·beaha—ianona uanona katange, “Ua sigiminrangoni tangchapilaha, maina chinga Uko nikaha aro Un baksa agangrikaha!” ine katchaani kattako aganaha!
GSAM 69Jisu Songdamchi Ja·achi Re·anga
GSAM 69.2“Aro nibo, ua salon uamangoni sakgni Jerusalemoni farlong sotdok [mail sni aro adha] mang chel·gipa Emmaus minggipa chongipa songdamchi re·angaha. Aro ong·gimin ia pilak kattarangni gimin uamang agangrikaha. Uamang agangrike chanchigrikmitingo, Jisu An·tangan sepangona re·bae uamang baksa re·angaha. Indiba uamang Uko u·ina man·jana gita uamangni mikronrangko rakkiachim. Aro Ua uamangna aganaha, Na·simang duk ong·e re·engon maia kattarangko agangrika? Aro uamangoni saksa, Cleopas minggipa, Una aganchakaha, Jerusalemona re·bagipa mandeni gisepo Na·asan ia salrango uano ong·giminrangko u·ijagipama? Aro Ua uamangna aganaha, Maia ong·giminrang? Uamang Una aganaha, Nazarethni Jisuni gimin, jean Isol aro pilak manderangni mikkango kamo aro kattao bilakgipa katchinikgipa ong·achim; aro chingni kamal dal·giparang aro dilgiparang Uko sina bichal ka·china on·aha aro chisolo datkapaha. Indiba Israelko jokatgnigipa Uan ong·gen ine chinga ka·dongachim; aro ia pilakna agre, iarang ong·aoni da·alo gittamgipa sal ong·a. Oe, chingni dolni adita me·chikrangba chingko aiao inmanataha; uamang pringwalon gopramona re·angaha; aro Uni be·enko nikjaon, uamang re·bae, Uan tanga ine agangipa sa·grerangni Nikanikoba nikaha ine aganaha. Aro ching baksa donggiparangoni mitam gopramona re·angaha, aro me·chikrangni aganaha gitan nikaha; indiba Uko nikjaha.
GSAM 70.1“Unikoa Ua uamangna aganaha, O gisik gri manderang, aro katchinikgiparangni agangimin pilakkon bebera·na ka·tong ka·sinigiparang, Kristo ia dukrangko chakna aro An·tangni rasongona napna nangjawachimma? Aro Mose aro pilak katchinikgiparangoni a·bachenge, Ua pilak Sastrorango An·tangni gimin donggipa kattarangko uamangna talataha.”48 Uamang baksa cha·nasiengon, Ua pitako pe·e mitelaniko on·aha, “aro uamangni mikronrang oeako man·aha, aro uamang Uko u·iaha.... Aro uamang an·tangtangni gisepo agangrikaha, Ramao Ua an·ching baksa agangrikmitingo, aro an·chingna Sastrorangko talatmitingo, an·chingni ka·tong ning·o wa·al gita kam·jawachimma?”49
GSAM 70.2Da·o, bon·chotaode, ia kattako uamangna chu·gimik mesokmano, Jokatgipani kamo siani aro tangchapilani bak dongachim ine sninggiparang ma·sina man·aha. Indiba Uni songnokni kattako uamang maidake chanchigen?
GSAM 70.2“Ua duk chakani ja·mano, brangna man·gijagipa bang·a sakirangchi An·tangko tanggipa ine mesokaha; uamang Uko sal sotbri nikna man·aha, aro Ua Isolni songnokni kattarangko aganaha; aro uamang baksa tom·dake, Jerusalemoni re·angjachina, indiba Pagipani ku·rachakaniko seng·china ge·etaha, jeni gimin Ua aganaha, Na·simang angoniko knaaha. Maina Johan chichi napbolataha; indiba adita salni ja·mano na·simang Gisik Rongtalgipachi napbolatako man·gen.
GSAM 71Na·a Da·o Songnokko On·pilgenma?
GSAM 71.1“Uni gimin uamang damsan tom·dakon, Uo sing·e aganaha, O Gitel, na·a ia somoio Israelna songnokko on·pilgenma? [Iara indake aganaha gita ong·a, Sastroni gita Nang·ko chisolo datkapna aro sigiminrangoni tangchapilna nangachim ine chinga skie ra·aha, indiba na·a da·o songnokko on·piljawama?] Aro Ua uamangna aganaha, Pagipa an·tangni bilo dongipa salrangko ba somoirangko u·ina na·simangna ong·ja. Indiba Gisik Rongtalgipa na·simangni kosakona re·baon na·simang bilko man·gen; aro Jerusalem aro Judea gimiko, Samariao aro a·gilsakni bon·kamgipa biapona kingking na·simang angni saki ong·gen. Aro Ua ia kattarangko aganmano, uamang nichakmitingo Uko de·doangaha; aro aram Uko ra·e uamangni nikanioniko donnaha. Aro Ua doangmitingo uamang salgichi miksonge nichakmitingo, nibo, gipok bara gangipa mande sakgni uamangni sambao chadengaha; uamangba aganaha, O Galilini manderang, maina na·simang salgichi nichake chadenga? Na·simangoniko salgichi ra·doanggimin ia Jisuan, na·simang Uko salgichi re·angako nikaha gitan re·bapilgen.”50
GSAM 71Pilakkon Namatpilani Somoiona Kingking Jisu Salgio Donggen
GSAM 71.2Da·o Jokatgipa uamangko watangaha, aro uamang Uko “Ua skang jeo dongachim uchina doangako” chong·mot nikaha; uni gimin songnokni re·bagnigipa somoini gimin Gisik Rongtalgipa uamangko skigen ine uamang ka·dongna man·aha. Uni gimin Gisikko man·ani ja·mano, Pitor manderangko skion indake aganaha, “Ua na·simangna skang aganprakgimin Jisu Kristoko watatgen; Uko, a·gilsak ong·aoni Isol An·tangni pilak rongtalgipa katchinikgiparangni ku·sikchi agangimin, pilakkon namatpilani somoirangona kingking salgi ra·chake rakkina nanga.”51
GSAM 71.3Gisik Rongtalgipa watata Pitorna a·gilsak gittamni gimin kattarangko on·aha: Skanggipa, chi dal·gipa re·bana skang donggipa a·gilsak, jeko chichi nisiataha; gnigipa, da·o donggipa a·gilsak, wa·alna donsoako man·gipa,—Nampilatgimin Pe·ani seaha gita, a·gilsako chimonggimin wa·al,—ia wa·alan Isolko mandera·gijagipa manderangni gimaatani, nisiatani aro bon·kime nisiatani ong·gen; gittamgipa, gital a·a, “jeo torom dongkama;” ba mitamni pe·aha gita, “jeo toromigiparang dongkamgen.”52
GSAM 72.1Watata Paul Isolni manderangni tangchapilaniko aro Uni pilak rongtalgiparangni sina man·gipaoniko sina man·gijagipaona dingtangataniko, “mikjipao, bon·kamgipa singga gam·on,” ong·gen ine talataha. Kristo da·o An·tangni Pagipani singhasono donga, aro Uni pilak bobilrang Uo bamatako man·jana kingking uano donggen ine ua Korinthirangna aganaha. Chong·motan, Daniel 7:13, 14; Gitrang 2:8, 9 o katchinike aganaha gita, Pagipa songnokko—Uni songnokko—Uni jako on·jana kingking ong·a. Thessalonikani mondolina ua Kristoni re·baaniko aro tangchapilaniko uamangni mangmang ka·dongani ine aganaha; aro siani jak uamangni ka·sagiparangko uamangoniko dingtangatode, iarangon chong·motgipa ka·dimeani donga ine mesokaha.53
GSAM 72Gitelni Re·bapilani Somoi Tik Ong·kuja
GSAM 72.2Ua somoiona kingking Gitel basako re·bapilgen ine mondoli tik ka·e u·ikuja. Watata Thessalonikarangna an·tangni skanggipa chittio, “Chinga tanggipa aro dongspagiparangko de·doanggen” ine aganon, uamangoni mitam tangkuengon Kristo re·baenga ine agana ine Jong-giparang ma·siaha. An·tangni gnigipa chittio ua, skanggipa chittini gimin uamangni brange ma·sianiko namata, aro uamangna indake agana, “Skang bebera·aoni watgalani ong·gijaskal, aro papni mande, gimaatani depante, parakatako man·gijaskal, ua sal re·bajawa; ua Isol ine minggipa ba olakkianiko man·gipa pilakni kosako bobil dake an·tangko chuatgipa ong·a.”54
GSAM 72Bebera·aoni Watgalani
GSAM 72.3Aro Kristoni Gnigipa re·baani somoini gimin mondoli andalao rama sandiengon dongkua. Bebera·aoni watgalani ong·gen ine Jong-giparang skie ra·aha; indiba uan badita ru·utgen ingipa sing·ani dongkua. Ja·mano Patmos chichango Nikanio dongmitingo Johanna aganchakaniko on·aha; Parape·ani odhai 12 aro 13 o donggipa chinrangchi—“somoi sa, somoirang, aro adha,” “ja sotbri gni,” “sal hajalsa ritchagni sotdok” (bilsirang)—uko mesokaha; indiba ua ru·utgipa somoini a·bachenganiko mesokgipa ong·ani ong·kujachim. Uni gimin Uni mikkang pa·ani tik ong·gipa somoiko u·igija mondoli Kristoni re·baanina ka·donge seng·engkuachim; maina ua dukni somoi matchotani ja·manoba, “Dongspa” mondolina dakgrikani aro cheani somoi kan·dika dongkugenchim.55
GSAM 73.1Niam Gitalni serikanirang bon·on, Kristoni Gnigipa re·baani katta an·chingni mikkango rongtale donako man·a. Pod sotgittamoni pod sa mang an·chingni Gitel Jisu Kristoni Gnigipa re·baaniko maiba bewalo janapa. Iani gimin, aro ua somoioni da·alni somoiona kingking chasongrangni gisepo ia ka·donganina mondolini chadengani gimin, Robert Patterson, D.D., Ning·a ingipa songbad ki·tapo, “Pattigimin Ka·dongani” ingipa bimungni ning·o indake agana:—
GSAM 73A·gilsakni Bilsi Hajalsani Chasong—Patterson
GSAM 73.2“An·chingni Gitel Pagipaona re·angna a·gilsako An·tangni mondoliko watangon, Ua uko duk ong·gipa obosthao watangaha. Uni sninggipa sakritchabongako a·gilsak gimikni Uni bobilrang duulachim; dal·batgipa gisik gnanggiparangoni saksa uamangko Kristoni bobil toromrang aro sorkarrango dol dakataha, namjabatsranggipa miknengani uamangko moatengachim, aro bang·a chasongrangni chagronganichi nisiatani cholrangni kam ka·batsranggipa cholrangko uamang skie ra·aha. Gitel an·chingni kenchakaniko u·ijagipa ong·jachim; aro An·tangni bon·kamgipa agananirangoba Ua uko komiatjaha, aro a·gilsakni bobil dakani aro mondolini duk man·ani komiangen ineba ku·rachakjaha. Indiba Ua An·tangan An·tangni bobilrangko am·na re·bapilgen, aro ua pattigimin salona kingking Ua an·chingko dakchakgen ine ku·rachakaha. ‘A·gilsak na·simangko mitchia. A·gilsako na·simang duk man·gen. Na·simang grapgen aro kalimgen, indiba a·gilsak katchagen. Na·simang duk ong·gen, indiba na·simangni duk katchaaniona dingtangatako man·gen.... Uni gimin na·simang da·o duk man·a, indiba anga na·simangko nikpilgen, aro na·simangni ka·tong katchagen, aro na·simangni katchaaniko darangba na·simangoniko ra·sekjawa. Anga re·angode, anga re·bapile na·simangko an·tangona ra·gen, maikai angni dongramo na·simangba dongna man·gen.’
GSAM 74.1“An·tangni re·angani somoio An·tangni mondoliko Ua ka·dimeatgipa, An·tang nge·tangni re·bapilani pattigimin ka·dongani uan ong·achim. Ua donggijani pilak somoio an·ching duk chakna nanga ine Ua aganaha; aro uandake ong·baaha. Ua donggijani somoio an·ching a·palni tom·tomani somoiko man·gen ong·ode, Uni mondoli a·gilsakni chadrapanirangoniko jokatako man·gen ong·ode, gomni gisepo namgijagipa samrang dal·jagipa rongtalani chasong maiba donggen ong·ode, ba Uni re·baon Gitelni rasongchi gapgipa a·gilsakni manderang Uko ra·chakgen ong·ode, ba a·gilsako Ua bebera·aniko man·na amgen ong·oba, uan Una chanchisogijagipa aiao inmanani dal·gipa ong·gen. Jisu ia bilsi hajalsani chasongni gimin u·ijachim. Ua iani gimin an·chingna aganjahani giminan, Ua uko u·ijachim ine an·ching agana; aro Ua agana, ‘Anga na·simangko ripengrang ine mingaha, maina angni Pagipaoniko knagimin pilakkon anga na·simangna u·iataha.’ Indiba Uni pilak agananirango aro toe skianirango, Uni re·bana skang tom·tomani ba rasongni somoina an·ching ka·dongna nanga ingipa kan·dikgipa chinba dongja. Watatarangba Kristo grigipa bilsi hajalsani chasongni gimin uandaken u·ija. An·chingni Gitel re·angani ja·mano bilsi ritchagittamona kingking mondolini pattigimin ka·donganiara Uni re·bapilanina ka·dongani ong·achim.
GSAM 74.2“Indiba katchinike agansogimin uni bebera·aoni watgalani bariengon, Kristoni namchik, Ua donggijani somoio a·gilsakni rajarang baksa ripeng ong·achi an·tangko ka·dimeatna a·bachenge, salaramchini salgioniko aro uni Gitelni re·bapilanioniko an·tangni mikronko an·tangari pil·ataha; maina Uni re·bapilani uni a·gilsakni rasongko bon·atgenchim. Nampilatgiparang nama kattani singgako an·tangtangni ku·sikona ra·on ... Kristo grigipa bilsi hajalsani chasongni jumangrang rang·san gimaatako man·aha, ... aro Kristo-bobilko nisiatna Gitelni re·baanina mondoli aro seng·na a·bachengaha.... An·tangtangni chittirango, skiprakanirango, aro bebera·aniko ku·rachakanirango, Nampilatgiparang bilsi hajalsani chasongna skang Kristoni re·bapilanina uamangni ka·dongani gimin aganprakaha.
GSAM 74.3“Westminsterni Kumonggrikani, bilsi hajalsani chasongna skang Gitelni re·baanio bebera·giparangni bebera·aniko chu·gimiken mesokgipa kattarangchi Gitelni Gnigipa re·baanio uamangni bebera·aniko agane, an·tangtangni ku·rachakaniko bon·ata. Uamang ia gamchatgipa kattarangchi aganpraka: ‘Pilak manderangko paponi champengna aro Isolko mandera·giparangni dukni somoio uamangna dal·batgipa ka·dimeaniko on·na, bichalni sal chong·mot ong·gen ine an·ching tik ka·e bebera·china Kristo nangnika. Uandaken, uamang be·enni pilak naljokani chanchianiko galesrangna aro pangnan mikrake dongna gita, Ua ia salko manderangni u·igija dongchinaba nangnika; maina badia kontao Gitel re·bagen uko uamang u·ija; aro pangnan, Re·babo, O Gitel Jisu, aro ta·rake re·babo! ine aganna tarie dongchina Ua nangnika.’56
GSAM 75.1“An·chingni toromko nampilatgipa pagitchamrang Gitelni re·baanina nichakachi an·tangtangni ka·tongrangko bilakataha, aro ‘Dakgrikani a·ako rim·kingkingbo! maina Ua dakchakgipa sipai dolrang baksa re·baenga,’ ine inwatachi saksa sakgipinko ka·dongataha. Ia chanchiani da·aldikni mingsinggipa gisikni gital chakatani gito dongaha, indiba Scotlandni gitcham ku·monggrikaniko manigiparang uko u·isachim.
GSAM 75.2“Indiba ru·utgijao, nampilatgimin mondolirangni gisepo bebera·aoni gnigipa watgalani a·bachengaha. Scotlando uko Jatchini Ramako Ra·ani Skiani ine u·iachim; Englando Ariusni Skiani ine, aro ja·mancha Dal·gipa Mondolini Skiani ine u·iachim; aro Americao uko Isol Saksan Ong·a Ingipa Skiani ine mingaha; aro Germanyo Mandeni Chanchianio Pangchakgipa Skiani ine mingaha. Mandeni chanchianiko bichal ka·gipa ine donachi, aro an·chingni da·alni namen sima gnanggipa nikaniko saki ine ra·achi, aro an·chingni nikgimin ong·telaigipa niamrangni kri ong·gijade maiba ong·na man·a ine jechakanichi, ua skiani Jisuko Jihudi toromni skigipa saksani gadangona onataha; Uko An·tangni salrangna bate adita mikkangchi re·anggipa, indiba da·alni ong·telaigipa bosturangko sandie u·iani skiani gimin mamungdakeba u·igijagipa ine chanchiaha. Uni gimin, indakgipa mande nikna man·gijagipa a·gilsakoniko re·bapile a·gilsako sason ka·gen ingipa chanchianiko Ibri manderangni aganme·apa golporang gita ra·aha.
GSAM 75Bilsi Hajalsani Chasongni Gimin Daniel Whitbyni Aganani
GSAM 75.3“Uni Gnigipa re·baani aro a·gilsako sason ka·ani ku·rachakanirangko Uni nama katta gipatani, aro bilsi hajalsa ba, mitamni chanchia gita, bilsi 360,000 ni somoina a·gilsakni bang·bata bak Kristian toromna bamani ine mangmang pe·e talataha. Ua somoio mande jat ma·sie janggi tangani dakbewalrango mikkangchi barigen, aro skang pangnaba nikkujangipa tom·tomani aro silroroaniko man·gen ine uamang chanchiaha. Ramram mandeni gisik bon·kamona kingking nikna am·gijagipa ua namen ru·utgipa somoi bon·on, ong·telaigipa a·gilsako maiba dal·begipa moani ong·naba gnang; aro Gitel re·bae a·gilsakko nisiatgen, aro mande jatko bichalona okamgen ine aganna man·naba gnang ine chanchiaha. Ia skianiko Whitby minggipa Englandni Sastro talatgipa ning·tue talate mingsingataha [Daniel Whitby 1726 o siaha]. Uni chapagimin chittirangchi ua Ariusni skianiko ra·chakgipa ong·a ine mesokaha; indiba uni Sastro talatanirangko an·tang gita chanchigiparang namnikaha. Europe-ni sorkari mondolirangoniko janggi tangani tangkako man·giparang aro ua mondolirangni ripengrangni gisepo bang·a, ra·chakronggipa torom skianiko ja·rikgiparang, uni aganme·apagimin bilsi hajalsani chasongko namnike ra·chakaha; maina ua skiani uamangna ru·utbee Bak chikingni bak sako aro mandera·aniko man·angkuani ka·donganiko on·aha. Uamangni didianichi ia skianiko Americaona ra·baaha; uano rang·san manderangni mikkango aganronggipa gamchatgijagipa kattarangna aro bon·kamgipa didiani agananirangna uko jakkalaha.”
GSAM 76.1Gitel An·tangni re·baani, “cholgugarangon” sokahani, gimin gisik nangbeani mikrakataniko watatgipa somoina an·ching sepangengon, a·gilsakni dingtang dingtang bakrango indakgipa skianirang dongachim.
Notes
- Galatirangna 4:4, 5. ↩
- Romrangna 16:25-27. ↩
- Ephesusrangna 3:3-9. ↩
- The Desire of Ages, pp. 29, 30-34. ↩
- Luk 2:26. ↩
- Luk 2:28-38. ↩
- Luk 3:15-17. ↩
- Johan 1:29-34. ↩
- Mati 3:16, 17. ↩
- Johan 10:41. ↩
- Luk 3:23. ↩
- Luk 4:16-21. ↩
- Mark 1:15. ↩
- Watatgiparang 10:38; Johan 3:2. ↩
- Johan 14:8-11. ↩
- Mikroni Nika, p. 215. ↩
- Luk 7:19-22; Mati 11:4. ↩
- Mati 4:17. ↩
- Mati 10:7. ↩
- Luk 10:9. ↩
- Johan 7:46. ↩
- Mati 12:23. ↩
- Mati 13:54, 55. ↩
- Johan 10:24. ↩
- Johan 6:15. ↩
- Johan 6:62. ↩
- Mati 16:20-22; Mark 9:31. ↩
- Mati 16:28; Luk 9:27. ↩
- 2 Pitor 1:16-19. ↩
- Mati 17:22, 23. ↩
- Mati 18:1; Mark 9:33, 34. ↩
- Mati 19:27, 28; Luk 22:28-30. ↩
- Mati 20:20-24. ↩
- Johan 11:47, 48. ↩
- Johan 12:15. ↩
- Johan 12:19. ↩
- Luk 19:40. ↩
- Johan 12:32-34. ↩
- Johan 13:33-36. ↩
- Johan 14:1-3. ↩
- Luk 19:11-15. ↩
- Mati 24:3, ↩
- Mati 24: Luk 21; Mark 13. ↩
- Mark 14:50. ↩
- Mark 9:10. ↩
- Mati 28:2-4. ↩
- Mati 27:52, 53. ↩
- Luk 24:13-27. ↩
- Luk 24:31, 32. ↩
- Watatarang 1:6-11. ↩
- Watatarang 3:20, 21. ↩
- 2 Pitor 3:5-13. ↩
- 1 Thessalonikarangna 4:13-18. ↩
- 2 Thessalonikarangna 2:3, 4. ↩
- Parape·a 12:17. ↩
- Bebera·aniko Ku·rachakani, odhai 33, bak 3. ↩