Uidhal 4 — Bon·kamani Somoi
GSAM 77.1“Unon anga aganaha, O angni Gitel, ia pilakni bon·kamaniara maia ong·gen? Aro ua aganaha, Daniel, na·a nang·ni ramako re·angbo; maina bon·kamani somoi dipet kattarangko chipaha aro mohor su·aha. ... Namgijagiparang namgijako dakgen; aro namgijagiparangoni darangba u·ijawa; indiba gisik gnanggiparang u·igen.”1
GSAM 77.1“Ua angna aganaha, O mandeni depante, u·ibo; maina bon·kamani somoio ia Nikani ong·gen.”2
GSAM 77.1“Indiba na·a, O Daniel, bon·kamani somoi dipet kattarangko chipbo aro ki·tapko mohor su·bo; bang·a manderang itchi utchi da·dilgen, aro u·iani batroroanggen.”3
GSAM 77.1Iano “bon·kamani somoi” ine maiko miksonga? Ian bon·kamani an·tangan ong·na amja; maina indake ong·ode Danielni katchinike agananio “chipgimin” bak mandena mamung namgniko on·jawa. “Parape·giminrang an·chingnin ong·a,”4 uni gimin ia bakko maiba somoio jakkalna man·na nanga. Uni gimin “bon·kamani somoi” ingipa kattara bon·kamna chong·mot skanggipa somoiko miksongna nanga; ua somoio Danielna agangiminrangko u·ina man·gen.
GSAM 77Uni Tarisoani Sal
GSAM 77.2Ian katchinikgipa Nahumni “uni tarisoani sal” ine minggimin somoikon miksonga ine tik ong·a. Iano katchinikgipa Nineveko nisiataniko aganenga, jeo “betsmitni ku·rang, aro chakarangni gam·e re·ani ku·rang, aro gure jokjokani aro rothrangni chong·doani ku·rang” gnang.5 A·gilsak gimiko sokbagnigipa dal·batgipa dukni gimin katchinikgipani gisikko skang salaha; unon “Uni mikkango a·brirang mooa, aro a·bri chon·rang jronga, aro Uni mikkango a·ako so·a, oe, a·gilsak aro uno donggipa pilakkon. Uni ka·onangani mikkango sawa chadengna man·a? Aro Uni ka·onangani rakbeaniko sawa chakna man·a? Uni ka·onanganiko wa·al gita rudapaha, aro Ua ro·ongrangko galata.... Ua pilakkon bon·kimitatgen; duk gnigipa changna chakatjawaha.”6
GSAM 78Ching·gipa Bil·cham Gnanggipa Rothrang
GSAM 78.1Ia tarisoani salni gimin katchinikgipa agandapkuenga: “Uni tarisoani salo rothrang ching·gipa bil·cham baksa ong·gen, aro saral bolrang namen moako man·gen. Rothrang ramarango ka·onange re·gen, dal·gipa ramarango uarang saksa sakgipin baksa nangtinggrikgen; uarang bil·cham gita nikgen, aro mikka riprapa gita da·dilgen. Ua an·tangni bilakgipa manderangko changen; uamang re·mitingo ja·dositgen; uamang ua songni guareona ta·rake re·anggen, aro rakkiani cholko tarigen.”7
GSAM 78.2Da·ororo mikka riprapa gita ta·rake re·gipa rel garini gimin baditan tik ong·e talata! Rel gariko nirikgipa dongchakani biapsaoni biapgipinona uni re·pagipa manderangko changni chang chantaienga; aro rel gari re·mitingo uamang ja·a ga·on ja·dositenga. Unikoba rel ramani ning·o donani bolrangna, ramako de·doe rakkiani bolni bimangrangna, tusaroni pindapani nokrangna aro uandake gipinrangna saral bolrangko namen bang·e jakkala. Sierra Nevada a·brirangko batsranggipa rel rama damsao saral bolchi rikgimin tusaroni pindapani nokrang mail 47 gnang ine agana. Aro ian “uni tarisoani salo” ong·gen ine katchinikgipa aganaha.
GSAM 78.3Gitelni nokkolrangna ge·etaniko on·on katchinikgipa Joelba ia bon·kamani somoini gimin agana: “Ziono singgako sikbo, aro angni rongtalgipa a·brio mikrakatani ku·rangko dakbo; a·songo donggipa pilak manderang ken·e mochina; maina Gitelni sal re·baenga, uan sepangaha.”8
GSAM 78.4Aro katchinikgipa Zephaniaba agana: “Na·simang tom·bo, oe, tom·bo, O ka·saniko man·gijagipa jat; ge·etani chu·sokna skang, salara cha·che gita balwachi ra·angako man·na skang, Gitelni rakbegipa ka·onangani na·simangni kosako sokbana skang, Gitelni ka·onangani sal na·simangni kosako sokbana skang tom·bo. A·gilsakni an·tangko onatgipa na·simang pilakan, Uni bichalko dakgiparang, Gitelko am·bo; toromko am·bo, an·tangko onataniko am·bo; Gitelni ka·onangani salo na·simangko donnuako man·naba donga.”9
GSAM 79.1“Bon·kamani somoi” ingipa kattani orto maia aro uan basako a·bachenga, uko chu·gimik u·ina gita apsan kattako jakkalgimin minggipin biapko an·ching nigen. Danielni odhai 11-o bon·kamani somoi dipet sason ka·gnigipa a·rik sanalgipa bilko mesoka. Ua a·rik sanalgipa bilni gimin Gitel aganaha, “U·iani gnanggiparangoni mitamrang ga·akgen, uamangko dake nina, rongtalatna aro gipokatna, bon·kamani somoi dipet; maina uan [bon·kamani somoi] tik ka·gimin somoina sengkuenga.”10
GSAM 79Chon·gipa Grongni Kam
GSAM 79.2Protestant pe·e talatgiparang bang·batan ia bil aro Daniel odhai 7-ni “chon·gipa grong” ko Romni mondolina jakkalanio ku·monggrika; ua mondoli “tik ka·gimin” somoina songnokko sason ka·ani bilko an·tangni jako rim·achim. Ua tik ka·gimin somoian “somoi sa, somoi gni aro somoi adha” ong·achim.11 Ian chon·gipa grongni songnokko sason ka·ani katchinike agangimin sal 1260—bilsi 1260—ong·achim, jean 538 oni 1798 A.D. ona ong·aha. Ia bon·kamgipa bilsio, “tik ka·gimin somoio,” chon·gipa grongni songnokko sason ka·ani bilko ra·seke galaha. Uni gimin ua somoio manderang ua bilni jakchi skango “ga·akronggipa” gita ga·akani dontongaha. Indake ia bilsi—1798—ia katchinike agananio “bon·kamani somoi” ine minggimin somoini a·bachenganiko mesoka.
GSAM 79.31798 bilsio “sal hajal sa ritcha gni aro sotdok”—bilsi 1260—bon·aha; ia somoio Gitelni “Saki Sakgni” (Niam Gitcham aro Niam Gital) “chaljani ba·ra gane ... katchinike aganna” nangachim.12 A·rik sanalani Andalgipa Chasongrango Sastroko Grik aro Latin ku·sikrango rakkiachim, aro ramramgipa manderang ia ku·sikrangko u·ijachim. Indake Sastroko manderangoniko dontonganiko uamangna “chaljani ba·ra” ganatani baksa toa.
GSAM 80Saki Sakgniko So·ota
GSAM 80.1“Jensalo uamang an·tangtangni Saki on·aniko matchotgen [chaljani ba·ra gangipa obosthao], tu·ani bon·changgijagipa a·koloni ong·katbagipa matburung uamangko dakgrikgen [Satan a·gilsakni manderangko didie uamangchi kam ka·enga], aro uamangko amgen aro so·otgen. Aro uamangni manggisirang dal·gipa songjinmani ramao tugen, jekon gisikni gita Sodom aro Egypt ine minga, jeon an·chingni Gitelkoba chisolo datkapaha [“chisolo datkapenga,” Denmarkni ku·sikni aro Nitaigimin Pe·anio]. Aro manderang, ma·chongrang, ku·sikrang aro jatrangoni manderang uamangni manggisirangko sal gittam aro sal adhana nigen, aro uamangni manggisirangko gopramrango donna on·jawa.”13
GSAM 80Kenbegnigipa Sason Ka·ani
GSAM 80.2Ia Sakirangko so·otaniara Franceo “kenbegnigipa sason ka·ani” somoio, 1792 oni 1795 ona—bilsi gittam aro bilsi adha—ong·aha. Franceni Bobil Dake Chakatani bilsi dok ba sni ong·angkoba, skanggipa bilsi gittam aro bilsi adhani gisepon uamang Sastroko, toromko, aro ia minggnioniko mingsana chakpae aganna ka·donggipa pilak manderangko nisiatna dal·gipa jottonko dakaha. Franceni Bobil Dake Chakatani rajarangni sason ka·ani aro kamalrangni budhichi bil man·aniko dakgrika ine aganoba, uan chong·motde Isol aro Sastroko bon·kimitatna dakgrikani ong·aha. Ia Bobil Dake Chakatani a·bachengna chong·mot skanggipa somoirangni gimin an·ching indake poraia,
GSAM 80.2“1792-ni Bobil Dake Chakatani a·bachengna skang, Franceo Isolo bebera·gijaniko jelatgiparang uamang an·tangtangni giseponi £900,000 [$4,500,000] ko bilsi sao chimongaha aro jakkalaha ine agana—oe, changsa mangmangsan ong·gija, changni chang indake dakaha—manderangni gisikko ong·siatna aro uamangko namen kenbegnigipa kamrangna tarina ki·taprangko bre·na, chapa ka·na aro sualna ia tangkako jakkalaha; iako pangnaba gisik ra·na nanga.”14
GSAM 80Isolo Bebera·gijagipa Segiparang
GSAM 80.3“Indakgipa Bobil Dake Chakatani ramako Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau aro uamang gita apsan chanchigipa gipinrangni segiminrang tarisoaha. Ua segiminrango uamang ong·telaoni u·ina man·gipa torom aro parape·gimin torom minggnikon pangoniko nisiatgipa skianirangko jelatna jotton ka·aha. Isolni parape·aniko matnangmangmang dakjaha, indiba uko chu·gimik galaha; Isolko salgi a·gilsakoniko a·rikgalaha, aro Uni palo gisikchi ong·atgimin bimangko, Chanchie U·iani Mite Me·chik ingipa bimungchi donaha.”15
GSAM 81.11793 bilsio manderangni chanchianirang indakgipa ong·achim je, golpoko dakmesokgiparang Isol aro Sastroko kal·stape kadingstekani gimin uamangna gam·e ku·rang dakae mitelachim. Mesokani dake an·ching indake agangiminko ra·a:
GSAM 81.1“Kadingatgipa Monert, St. Roche mondolio [Paris], Isolko mandera·gijaniko bon·kamgipaona ra·angaha. Ua aganaha, ‘Isol, na·a dongode, nang·ni kal·stapako man·gimin bimungna a·jak sokbo! Anga nang·ko susona rabia. Na·a jrip donge donga. Na·a nang·ni mikka gam·anirangko watna ka·dongja. Iani ja·mano sawa nang·ni donganiko bebera·gen?’”16
GSAM 81France, Lyonso Isolko Kal·stapani Kam
GSAM 81.2Sakirangko so·otgiparang badine “Isolni Depanteko gital dake chisolo datkapaha aro pilakni mikkango Una kratcha·aniko on·aha” (Ibri 6:6), uko Lyonsni sason ka·gipa, so·otako man·gimin Chalierko mandera·na Lyonso Fouchéni dakgimin maniani kamrang mesokgen. Lyonsna sokbana skang Fouché indake ge·etaha je,
GSAM 81.2“pilak toromni chinrangko nisiatna nanggen; aro mondolini gopramrangni cholgugarangni kosako, Sianiara jringjrotni tusiani ong·a, ine sena nanggen.... Chalierni skontang aro ka·bak dipetni bimangko ramarang gita ra·angaha, aro so·otgiparang aro til·ekgipa me·chikrangni namen dal·gipa jinma uko ja·rikaha. Uamangni ja·mano Nama Kattani ki·tapko, chisolkoba, Gitelni Mejani donchakanirangkoba ba·gipa gada re·baaha; rang·sano ia bosturangko wa·alo galaha, aro gadako Gitelni Mejani ringchakanioni rongtalate donkanganigipa draka bitchiko drae ringataha.”17
GSAM 81.3Pariso dakgimin Chanchie U·ianiko Maniani gimin indake talata:
GSAM 81.3“Uamang jinma dake songnokni jinma tom·aniona re·angaha, aro niam gri dakgipa jinma ... toromni dakbewalrangko namen kadingstekbegnigipa bewalo dakmesokaha.... Manderang kamalrangni gipok ba·ra aro kosako ganani ba·rarangko gane, halleluja ring·e aro Carmagnole chroke, jinma tom·ani mikkangni baranaona re·baaha. Uano uamang Gitelni Mejani pitako, uko donani bakosrangko, aro sona aro rupani bimangrangko donaha. Uamang kal·stape kadingatgipa kattarangko aganaha.... St. Denisni pal re·bagiparang chrikaha, ‘O na·simang, O na·simang, toromo mikandal ong·e bebera·ani bosturang, pilak rokomni pattigimin rongtalgiparang, da·ode a·songna ka·sagiparang ong·bo, pilakan damsan chakatbo, aro tangka tarichakaniona re·ange jrongatako man·e a·songna dangdike on·bo.’”18
GSAM 82Isolni Katta Donnuako Man·gimin Obosthaoni Ong·kata
GSAM 82.1“Sal gittam aro sal adhani ja·mano Isoloni janggi tangani Gisik uamangona napaha” (Sakirangona), aro uamang “aramni ning·o salgichina gadoangaha.”19 Uni katta donnuako man·gimin obosthaoni ong·kate a·gilsakni mikkango dongtaiani Isolni somoi sokbaaha. A·gilsak gimiko nama kattako aganprakani kamko ka·na somoi sokbaaha (1798). 1804-o Britainni Sastro Songsalko a·bachengaha. Uni ja·mano gipin Sastro Songsalrangba bang·en a·bachengaha, aro da·o a·gilsakni pilak mongsonggipa ku·sikrango Sastroko pe·aha. Indake Sastro, Saki Sakgni, pilakni nikna aro poraina man·gipa biapona re·baaniko, uamang aramni ning·o salgichina gadoangani baksa toa.
GSAM 82.2Franceni Bobil Dake Chakatani somoio Voltaire aganaha je, bilsi ritcha sani ning·o Sastro jakkalgijagipa ong·gen. Ua agangipa saloni bilsi ritchasa ong·ao, Voltaire ia ong·gramgipa gaora de·aniko aganon dongachim ine u·igipa pilak Sastrorangna bate bang·bata Sastrorangko Franceosan sualaha. Aro je noko ua indake aganachim, ua nokkoba da·o Sastro donani nok dake jakkalenga ine agana.
GSAM 82Rosetta Ro·ongko Nikaha
GSAM 82.31798 bilsi aro Franceni manderang baksa nangrimgipa minggni kattarangko an·ching nina nanga. Skanggipa, ua bilsio Sipairangni Dal·gipa Pamong Berthierni ning·o donggipa Franceni sipairang Romo popeni sason ka·aniko ga·akatgalaha. Indake dakachi (uamang an·tangtang u·igija) uamangni dakgrikgimin ua ki·tapon segimin ia ong·ani gimin katchinike agananiko chu·sokataha. Gnigipa, apsan bilsion, Nile chibimani Rosetta dake bak danggipa chio donggipa St. Julien killao, Franceni sipairang a·ako cho·mitingo ming·namgipa Rosetta ro·ongko nikaha, jeko da·o Britainni Gitcham Bosturangko Mesokani Noko donaha. Ia ro·ongo rokom gittamni seani gnang: kamalrangni jakkalgipa noksa chinrangchi seani; ramramgipa manderangni jakkalgipa chinrangchi seani; aro Grik ku·sikchi seani. Ian uano kingking u·ina man·gijagipa ramramgipa manderangni chinrangchi aro noksa chinrangchi segiminrangko o·gipa chabi ong·a. Da·o, sakgipinni agangimin gita, “a·ao gopgimin ramramgipa manderangni chinrangchi segiminrangko gaiti aro belchachi cho·ongkataniara, Sastro an·tangna agre gipin je biaponiko man·gipa sakkina bateba, gitcham Sastroni serikanirangni ong·chongmotanina bang·bata sakki on·enga.” Indake Sastroko bon·kimitatna chanchigipa ua manderangkon, uamangni u·isranggijaon, bilsi 1260-ni bon·ao popeni sason ka·ani bilko ra·seke katchinike agananiko chu·sokatna jakkalaha. Aro uamangni namen jotton ka·e nisiatna am·gipa Sastroni bebe ong·aniko mangrakatgipa segiminrangni ortoko o·gipa chabikoba uamang nikaha.
GSAM 83“Na·a Nang·ni Bako Chadenggen”
GSAM 83.1Bon·kamani somoio maia ong·gen ine sa·gre Danielna aganaha? “Sal 2300 dipet; unon Rongtalgipa biapko rongtalatgen,”20 ine rongtalgipani agananiko knagipa somoionin, “ia pilakni bon·kamani” maia ong·gen aro “badita ru·utgen” ine uni gisik sinteani gapaha.21 Bon·kamao somoiko u·iani uni salrangna ong·ja ine una u·iatna on·aha. Una aganaha, “Bon·kamaona kingking na·a nang·ni ramako re·angbo; maina na·a neng·takgen, aro salrangni bon·ao nang·ni bako chadenggen.”22
GSAM 83.2Mitamrang ia kattarang a·gilsakni bon·kamani chong·motko miksonga ine chanchiaha, aro ua somoio Daniel, Gitelni dongspa manderang baksa, uni man·gniko man·e, an·tangni man·rikani bako chadenggen ine chanchiaha. Man·rikani bak, a·songni biap aro uandake gipinrangna Ibri katta gheh-vel ong·a ine an·chingna agana. Ia Sastroni podo bak ine pe·gimin katta uan ong·ja; iano jakkalgipa katta goh rahl ong·a. Ibri ku·sikko namedake u·igiparang an·chingna agana je, ia katta goh rahl Niam Gitchamo chang 76 ong·kata; aro Rongtalgipa biapko rongtalatani chin ong·gipa kamni gimin aganon, do·bok manggnioniko badigipako so·otna nanggen ine tik ka·na chiti kal·mitingo jakkalgipa apsan katta ong·a. Dal·gipa kamal Gitelni do·bokni an·chiko ra·e rongtalatani kamko ka·na Rongtalgipa biapona napangon, pilak Israel a·palo chadenge, an·tangtangni janggirangko onate duk man·e aro an·tangtangni paprangko ku·rachake dongachim; indake uamang dos gri chadengna man·gen aro dal·gipa kamal Rongtalgipa biaponi ong·katbaon uni pattianiko man·na man·gen. Indake ua salo Israel an·tangtangni bako chadengachim.
GSAM 84.1Sal 2300-ni bon·ao Rongtalgipa biapko rongtalatani bon·kamgipa kam sokbaon, Danielni bichalni katta, pilak toromigipa sigiminrangni bichalni kattarang baksa, Isolni mikkango nitaiko man·na nangachim. Indake Daniel an·tangni bako chadenga.
GSAM 841798 Dipet Mohor Su·gimin Kattarang
GSAM 84.2Danielni sing·ani, “O angni Gitel, ia pilakni bon·kamaniara maia ong·gen?”23 iana aganchakanio una aganaha, “Bon·kamani somoi dipet kattarangko chipaha aro mohor su·aha.”24 Danielni gisikko indita sinteatgipara “basako?” “badita ru·utgen?” aro “bon·kamaniara maia ong·gen?” ingipa sing·anirang ong·achim. Ia kattarangsa katchinikgipako jajaatgipa aro sinteatgipa ong·achim, aro ia kattarangko mangmangsan “bon·kamani somoi” dipet chipe mohor su·na nangachim; mitamrangni chanchigimin gita Danielni ki·tap gimikko ong·ja. 1798-ni ia somoina skang, katchinike agananiko poraigiparang anti 70-ni gimin seng·aniko man·achim, aro uarang B.C. 457-o a·bachengaha ine u·iachim. Ua somoionin anti 69 aro 70-ko chanani baksa Kristo pilakni mikkango Uni dangdike on·ani kamko ka·ani, Uni siani aro uandake gipinrang tik ong·e melie ong·aha. Jokatsranggipani kam ia chanani baksa indake tik ong·e melie chu·sokaniara, Ua chong·motan bebe ong·gipa Messia ong·a ine uamangna bilakgipa sakki on·aha, aro anti 70 a·bachengani sal indake dingtangatna man·gijagipa dake tik ka·aha. Anti 70-an Sal 2300-ni skanggipa bak ong·a ine uamang nikna man·gijani gimin, agansoani gita, 1798-ni ja·manona kingking ia katta mohor su·gimin ong·e dongaha.
GSAM 84Sal 2300-ni Chabi
GSAM 84.3Da·o an·ching obostani bebe kattarangko niatna. 1798 bilsina kingking katchinike agangipa manderang Sal 2300 badia somoio bon·gen uko ma·sija. Uamang Danielni ki·tapo donggipa chinrang, noksa aro matburungrangko ma·sina man·aha, indiba Sal 2300 badia somoio bon·gen uko aganna man·jaha, maina salrangara badia somoio a·bachengachim uko uamang ma·sija. Ia kattani bebe ong·anina, New York-ni dal·gipa song-o salo pe·e on·gipa Adventist ki·tap Walni Jatchio Chrikani-ni June 15, 1842-ni parakani-o ia kattarangko poraia: “1798-ni ja·man, skangode mamungba ma·sijachim, indiba saksa sakgipinko u·igija sal 2300-ni gimin nikgipa gipin gipin sea·giparang, anti sotsniara Sal 2300-ni gimin talatgipa chabi ong·a ine ma·siaha, iako nikna namen kusisa.”
GSAM 85Seng·aniko Bang·a Manderang Nikaha
GSAM 85.1Ia u·ianiara Gitelni mandei ma·sina on·gipa somoi sokjaskal “dongimin” ong·aha; indake uamangni ma·sina on·ani somoi sokbaahaon, “bon·kamani somoi” sokbaahaon bang·a manderang Sastroni gimin “sagri aro sagri” re·angaha, iarangko sandie nie. Ia kattani gipin gipin pe·e agananirangko toe niatode namen rongtalbate nikna man·gen.
GSAM 85.2Dr. Adam Clarke indine agana: “Bang·a manderang kattani miksonganiko sandie u·ina jotton ka·gen; aro indaken u·iani bang·batgen.”
GSAM 85.3Luther-ni German Sastro, gital dakgimin-o an·ching poraia: “Indake bang·a manderang uko re·anggen, aro dal·gipa u·iani man·gen.”
GSAM 85.4German toe niatgipa Sastro indine agana: “Bang·a manderang uko pilakchin re·anggen, aro indake u·iani bang·batgen.”
GSAM 85.5L. Van Ess-ni German Sastro, Katolikni Dal·gipa-ba Katolik manderangna on·na ra·chakgipa, indine agana: “Bang·a manderang uko sandie nie re·anggen, aro u·iani dal·gen.”
GSAM 85.6Swedish Sastro indine agana: “Bang·a manderang uo sandie nigen, aro u·iani dal·batgen.”
GSAM 85.7Danish-Norwegian gital dakgipa Sastro indine agana: “Bang·a manderang namen ka·dongbee sandie nigen, aro u·iani bang·batgen.”
GSAM 85.81798-na skang dongimin aro “dongimin” ong·gipa kattarangni gimin sandie u·iani man·ani gimin June 15, 1842-ni Walni Jatchio Chrikani-o an·ching poraia: “Gipin gipin sea·giparang saksa sakgipinko u·ija, indiba apsan somoio apsan aganchotaniona sokbaaha ine iara aiao inmangipa apsan ong·anide ong·ja?”
GSAM 86.1An·ching iachi mande dol dingtang dingtang 20-ko talatani dakna on·enga; uamang saksa sakgipang baksa agangrikanichi ong·jaha, indiba Isolni Gisikni dilachi Sastroko gisik chibimani uamangni sandiani bite ong·e Sal 2300-ni bon·ani gimin bebeko nikaiaha. Ia talatani-ni skango New York a·songni William Millerko don·a; uni ja·man Philadelphia, Pa.-ni A. J. Krupp; Falmouth, Maine-ni David McGregor; England-ni Edward Irving; Scotland-ni Archibald Mason; South Carolina-ni W. E. Davis; Asia-ni dingtang dingtang biaprango dangdikgipa Joseph Wolff; 1829-o Robert Owen baksa dakgipa agananio Alexander Campbell; Liverpool, England-ni Kapten A. Landers; Stuttgart, Germany-ni Leonard Heinrich Kelber; Spain-ni Lacunza; Hague, Holland-ni Hentzepeter; Amsterdam, Holland-ni Dr. Capadose; Bavaria-ni Rau; 1821-o Tartary-ni toromni dilgiparang; Yemen-ni Sastro poraigiparang, uamangni “Seera” ine minggipa ki·tapo; Germany-ni gipin biapni Hengstenberg; Caspian Sea-ni Rusi manderang; Baltic sagal rikamrango donggipa Molokaners, aro gipinrang.
GSAM 86.2Katchinike agangipa manderang saksa sakgipangko u·ija, ia kattarangni gimin uamangni ma·siani somoisomoi maikai oe·aha, uko ia kattarangni ja·man niatna man·gen:—
GSAM 86.3June 15, 1842-ni Walni Jatchio Chrikani-o ia kattarang donga: “Da·o an·chingna ia minggipa ki·tapko ra·baaha: ‘Danielni katchinike agangimin Sal 2300-ni gimin Sea·ani gni, aro Mondolini jokataniko nia·na Kristian-ni nangnikani, Scotland-ni Wishawtown-o Isolni Nama Kattako agangipa Archibald Mason-ni ki·tap. Newberg. Glasgow parakani-oniko Ward M. Gazeley, 1820, parakaha.’ Mason ia ki·tapo indine sea: ‘Changsao America-o South Carolina-ni Rev. Wm. E. Davis-ni skang sea·gimin aro England salgipeng a·songni Warkington-o 1818-o gital dakgimin chon·gipa ki·tapko ang nikaha. Ia sea·gipa indine agana je, Sal 2300, anti sotsni baksa (9:24) a·bachengaha. Anga ia miksonganio nangchapna draako.”’”
GSAM 87South Carolina-ni Davis
GSAM 87.1Walni Jatchio Chrikani-ni apsan parakani-o ki·tapni dilgipa indine agana: “Davis-ni ki·tapde 1810 bilsini samtangao seaha ine ong·na nanga.” Ki·tapo on·gipa miksongani gimin agane, ua indine agana: “Poraigipa Miller, Litch, Stores, ba Hale-ni sea·aniko poraia ine an·tangko chanchina man·gen, indiba da·o donggipa gnigipa re·baani sea·giparangoni sakoba ia ki·tap donga ine re·anggimin antiona kingking u·ija. Ia ki·tapni [Chrikani] ki·tapni dilgipa-ba skango iako knajaha. Davis-ni somoiko talatani, Mason-ni ra·chakani baksa, Sal 2300 Jihudi bilsi 1843-o—an·chingni bilsi 1844-o—bon·gen ine ong·aha.”
GSAM 87Joseph Wolff aro Gipin Manderang 20
GSAM 87.2Aug. 31, 1843-ni Walni Jatchio Chrikani-o an·ching poraia je, “1822-o England-ni Joseph Wolff ‘Ua Salgini Aramrango Mande Bi·sa Ong·e Re·bapilgen’ ine minggipa ki·tapko parakataha.” Aro indine agana: “1826-o toromni cholrang dingtang dingtangni mande 20 London-o Wolff baksa Sastro poraiaha. Uamang pilakan apsan aganchotaniona sokbaaha. Uamang bilsi 1260-ni kosako bilsi 45-rangko on·aha.” 1798-o bon·gimin bilsi 1260-ni kosako bilsi 45-rangko on·ode Jihudi bilsi 1843-ni bon·kamani, chong·motan an·chingni 1844-o sokbaaha.
GSAM 87Alexander Campbell-ni Miksonganiko
GSAM 87.3Apsan ki·tapni parakani-o Alexander Campbell-ni gimin indine agana: “1829-o ua bebera·gijagipa Robert Owen baksa namen minggipa agananiko dakaha; uo ua Danielni nikanirang somoini bon·kamaona kingking sokbaa ine aganaha, Sal 2300 bilsirang ong·a, aro Jisu Kristo atchiaoni bilsi 1847-rangni ja·man bon·gen ine aganaha; uni agananio, Kristoni atchiani manderangni dakbewal bilsi gananioni bilsi 4 skang ong·aha.” Indake uni gisikni ganani gita, A.D. somoioni Jihudi bilsi 1843-ni bon·kamaona Sal 2300 bon·gen—chong·motan 1844-o.
GSAM 88.1Sept. 21, 1843-ni Walni Jatchio Chrikani-o ia minggipa ki·tapko ra·baani gimin agana: “Britain aro America-na Ku·rangsa, an·chingni Gitel aro Jokgipa-ni gnigipa re·baani gimin Sastroni kattarang; an·ching salantio bi·a: ‘Nang·ni songnok re·bachina, nang·ni skani salgini gita a·gilsako ong·china,’25 Liverpool-ni Kapten A. Landers, S. Kent aro Company-chi parakatgimin, 1839.”
GSAM 88.2“Gipinrang gita, ua somoiko ganataha aro Sal 2300-ni bon·aniko Jisu Kristo mongsonggipa atchiaoniko bilsi 1847-rangni ja·man ine on·aha.” Uni atchiani manderangni dakbewal bilsi gananioni bilsi 4 skang ong·ani gimin, ian an·chingni 1844 ong·a.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3May 17, 1892-ni Niani aro Aga·ata-o Hamburg, Germany-ni Toromni dilgipa L. R. Conradi-ni sea·ani dongaha, uo ua indine agana:—
GSAM 88.4“An·chingni bang·bata poraigiparang minggipa Lutheran toromni dilgipa Bengelni gimin knachim ong·gen; ua skangni ritcha bilsio [Schaff-ni agananio, Bengel 1751-o siaha] an·chingni Gitelni re·baaniko 1836 bilsio ong·gen ine tik ka·aha; uni ganataniara Parapeni chin 666-ni kosako ong·aha. Indiba ia somoi chu·sokna skang, Leonard Heinrich Kelber ine minggipa skulni mongsonggipa skigipa saksa sea·na a·bachengaha. Uni skanggipa ki·tap 1824-o ‘Bon·kamani Nabaaha’ ine minggipa, Mati 24 aro 25-ni talatani baksa, Bavaria-o parakaha. 1835-o apsan mingminggipa dal·bata ki·tap Stuttgart-o parakaha, uo jak 126 donga. Ia bon·kamgipa kattara namen gisik nangatgen, aro an·chingni poraigiparangna ma·sina gita an·ching ki·tapni skanggipa jakni gital dakgimin talataniko on·enga: ‘Bon·kamani Sokbaaha, Isolni kattarang aro da·o ong·gipa obostarangoniko gisik chibimani aro ka·dongchakna man·gipa bewalo parakgimin; an·chingni Gitelni re·baaniko seng·na ba somoiko ganatna gimin donggipa pilak skangonin tol·e chanchianirangko chu·gimik gimaatgipa; dal·gipa bichalni bilsi gimin, Lutheran toromni dilgipa Bengel bilsi 7-ni gimin maikai gualaha uko rongtalatgipa; 1836 ong·ja, indiba 1843 bilsi ong·a—ia somoio seng·ani aro andala gisepo dal·gipa dakgrikani bon·gen, aro ru·uta somoioni seng·soenggipa an·chingni Gitel Jisuni tom·tomanio sason ka·ani a·gilsako a·bachenggen.’”
GSAM 89.1“Gnigipa parakani 1841-o Stuttgart-o parakaha, aro anga ma·sia gita Saxony-o gipin parakaniba parakaha. Ki·tapni skanggipa jakanio mesokgimin gita, ia ki·tapara manderangni dakbewal gita donggipa tol·e chanchianirangko agananio ja·man, Daniel 8-ni Sal 2300 aro Daniel 9-ni anti sotsnini gisepo donggipa nangrimani donga ine rongtalbee talata, aro uarangko 1843-o (Jihudi 1843—an·chingni 1844) rimbaaha. Ki·tapni gipin bakrangode, ia obosta sepangaha ine somoini chinrangchi ua mesokaha.”
GSAM 89.2“parakani bang·e parakani an·tangtangsan ua ki·tapni gimin manderangni gisik nangani dongachim ine sakki on·a. Australia-o donggipa Jong-gipa Schäche Silesia-ni chel·gipa a·songni bak-o ba ia ki·tapni gimin aganani-ko nikaha, aro iako ge·etani dakani ja·man, dog·gimin nokni ning·o namen gisik nangbee poraiaha. Ki·tapo sea·gipa manderangni a·gilsako donggipa apsan chol gimin mamung u·iani dongachim ine mamung chinba nikja, indiba Isolni Gisikchi ua apsan aganchotaniona sokbaaha.”
GSAM 89.3“1842-o ua Stuttgart-o jak 286-ni dal·bata ki·tapko seaha, minggipa ‘A·gilsakko Ong·atani aro Uni Dongani gimin Mongsonggipa aro Sastroni Chanchianirang; ba Isol maina a·gilsakko sal 6-chi ja·rikrik ong·ataha—an·chingni Gitelni Kristoni Bobilko bichal ka·na sepangani—1843 bilsini dal·gipa aro kusi ong·gipa obostarang’ ine.”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.41812 bilsini samtangao Spain-o Lacunza “Messiahni Dal·gipa Aro Rasongni Re·baani” ine minggipa ki·tapko parakataha. Sea·gipa mande an·tangni bimungko mikchetani gimin “Ben Ezra” ine mingaha, aro ua gital dakgipa Jihudi ong·achim ine chanchia. England-ni Edward Irving gnigipa re·baani gimin an·tangni kamo a·bachengahaon ia ki·tapko England-ni ku·sik-o pe·aha. Indake uni kattarangara ku·sik gni-o chu·sokaha.
GSAM 89.5Bilsi bang·ani ja·man, skangni ritcha bilsini a·bachengani somoioni 1840 bilsiona kingking dingtang dingtang Sastro poraigiparang Sal 2300-ni somoiko ganataha, aro anti sotsniko ia somoini skanggipa bak ine donaha, aro uamang pilakan ia somoini bon·ani 1844 ong·a ine apsan agana ine nikani namen kusisa.
GSAM 901844 Sal 2300-ni Bebe Bon·kamani
GSAM 90.11844 Sal 2300-ni bon·ani gimin bebe somoi ong·a ine an·ching ka·dongchakna man·ama? Ong·a! Katchinikanini tol·gipa chu·sokani bebe chu·sokanina tik somoio sokna man·jawa gita, 1844 bilsi Sal 2300-ni kakket bon·kamani ong·a ine an·ching aganchakna nanga. 1798-ona kingking ua u·ianiko dongimin Isol, aro ua somoion seng·ani parakgen ine ku·rachakgipa, uni gualgijagipa Gisikchi somoiko kakket ma·sina an·tangko gisik nangbee am·gipa manderangko dilaha. Uni somoi sokbaaha, ia kattani gimin “u·iani” “bang·batna” nanggen, aro ua kakket seng·aniko on·aha.
GSAM 90.2“Bon·kamani somoi”o manderangni ma·sina on·gipa somoini bon·aniko nikaiani ja·man, ia nikani miksonganiko sing·na nama. Ia somoio Nama Kattani kamo bon·kamanio, bichalni asongani gimin tik somoi aganako dakna nanga. John indine agana: “Aro anga nikaha: Salgini gisepo bilanggipa gipin sa·gre saksa dongachim; ua a·gilsako donggipa manderangna, a·songantina, jatantina, ku·sikantina aro manderangna aganna gita jringjrotni Nama Kattako ra·aha. Ua dal·gipa ku·sikchi indine agana: Isolna kenbo, aro Una rasongko on·bo; maina Uni bichalni somoi sokbaaha. Aro salgi, a·gilsak, sagal aro chi mikronrangko ong·atgipa Uaniko olakkibo.”27 Asol sa·grerang manderangna Nama Kattako aganja. Gitel An·tangan a·gilsakni bon·kamani sammaona Nama Kattako aganna mande·ko jakkala.28 Indake ia sa·gre “Isolni nokona bichal a·bachengna” somoi sokbaaha ine agangipa Nama Kattani aganani chin ong·a.29 Sastroo bichalona dilgipa somoi nikna man·jaskal ia agananiko aganna man·jawa. Sal 2300-ni somoi, skang agangimin gita, Isolni manderangni sandiani bichalona sokbaaha.
GSAM 91Pap Watatani Salara Bichalni Somoi
GSAM 91.1Pap watatani sal, a·gilsakni Rongtalgipa biapko rongtalatani, Jihudirangni gisiko bichalni sal ong·aha aro da·oba ong·enga. Da·oba uamang chel·e chel·e dongengon, ia ka·mao donggipa somoini ia rongtalgipa sal baksa nangrimgipa pilak dangdikaniko dakna man·ja, indiba uamang iako bichalni sal gita mania. Iani sakki gita, an·ching skang San Francisco, California-o parakgipa Jihudi ki·tap, Rocky Mountains-ni saliramchi donggipa niam gita bebera·gipa Jihudirangni dilgipa aganani, “The Jewish Exponent” ine minggipa ki·taponiko agananiko ra·gen. September, 1892-ni parakani-o gipin gipin parakani parakatna skang snigipa jasa aro pap watatani sal sokbaegen ine aganaha. Uamangni snigipa jasa-ni bimung Tishree, aro dokgipa jasa-ni bimung Ellul; indake ki·tap indine agana: “Ellul jasa sokbaaha, aro Shofar-ni [snigipa jasa-ni skanggipa saloni chikunggipa salona kingking gringgipa te·ani, Gitrang 81:3, 4] mikrakataniko on·gipa ku·rangrang niam gita bebera·gipa Jihudi toromni nokrango pringpringo knatimenga, gisik ra·atani salna aro Yom Kippur-ni bon·kamgipa bichalna tarisoani gimin aganengachim.” Ellul, jasa 6-ni bon·kamanio dongengon, aro jasa 7-ni bimung Tishree a·bachengna sepangengon, uamang ia dakbewalni gita bilsini bon·kamgipa bichalni gimin pringpringo sal 10-na kingking gringgipa te·aniko knana nanga.
GSAM 91Jihudi Rabbi-ni Sakki
GSAM 91.2Gipin chang, 1902 bilsio San Francisco, California-ni dal·gipa Jihudi kumonggrikani Rabbi Isidore Myers pap watatani salni gimin agane indine agana: “Somoiko bilsi saoni bilsi gipinona re·angengon, Israelni mande a·gilsakko ong·ataniko aro Ong·atgipani pilakni kosako sasonni gimin namen gisik ra·atako man·a. Ua gringgipa te·ani baksa somoini atchiani aro Dal·gipa Raja-na mukut ganatani bilsiantini salko mana. Apsan gringgipani ba Shofar-ni ku·rangchi, ua bilsi gita an·tangni dakgimin kamrangko ja·rikbee nipiltaina nanga, aro Bichalni singhasono asonggipa jringjrotni kakket bichalni nikgipa mikronni skango kenbee chadenga.”
GSAM 92.1Jihudi toromni nokni dangdikanio Rongtala ba toromni biapko bilsio changsa rongtalataha gita, Sal 2300-ni bon·ao ia Rongtalgipa biapko rongtalatani bilsio dakgipa dakbewalni dangdikaninade gipin miksonganiko Daniel ma·sina nanga. Katchinikanio chinrangko jakkalmitingo, tik ka·gimin somoiko “sal sa bilsi saksa” gita ganatna nanga ine Gitel An·tangni manderangna skangsa aganmanaha.30 Indake ia Sal 2300-ni somoi, an·ching skang nikgimin gita, salgini Rongtalgipa biapni gisepo Dal·gipa Toromni dilgipa ong·e Kristo-ni kamo bon·kamaona—pap ku·rachakachi uamangni obostarang salgini Rongtalgipa biapona ra·batgimin manderangni sandiani bichalona—sokbaa.
GSAM 921844-o Bichalni Aga·ata Kat On·na Nangaha
GSAM 92.2Rongtalgipa manderangni bichal a·bachenggen gita somoi nikaiani ja·man, katchinikanio Gitelni obostarangni dilani gita chol oe·aha, jedakode ia aga·ata katko on·na man·gen: “Uni bichalni somoi sokbaaha.” Gisiko donbo, ia somoiko nikahaon rang·san ua aga·ata katko aganako dakgen ine aganja, indiba skango “dongimin” ong·gipa seng·aniko rongtalatna nanga ine agana. Iako chu·sokaha ine an·ching rongtalbee nika. Ja·man re·bagnigipa odhairango, Gitel maikai re·baani aga·ata katko a·gilsakna aganna nanggipa somoiko tik ka·aha, aro maikai ia aganani a·gilsakna chu·sokbee on·aha, uko nikgen.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Deuteronomy 29:29. ↩
- Nahum 3:2. ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Joel 2:1. ↩
- Zephania 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Parape·a 11:3. ↩
- Parape·a 11:7-9. ↩
- Andersonni Ingreji Sastroni Bilsi Kramni Serikanirang, jak 494. ↩
- Thomas Dickni Mande Jinmako Namdapatani, jak 154. ↩
- Thierni Franceni Bobil Dake Chakatani, ki·tap 2, jak 371. ↩
- Ua ki·tapon, jak 338. ↩
- Ua ki·tapon, jak 365. ↩
- Parape·a 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14. ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8. ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Mati 6:10. ↩
- Mati 2:1-ni ki·tapni kinchingni somoi. ↩
- Parape 14:6, 7. ↩
- Mati 28:19, 20. ↩
- 1 Pitor 4:17. ↩
- Nambars 14:34; Ezekiel 4:6. ↩