Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Kapitulo 23 — Mga Institusyon sang Panglawas

John Norton Loughborough

GSAM 358.1Hinigugma, ginahandom ko labaw sa tanan nga mag-uswag ka kag mangin maayo ang imo panglawas, subong nga nagauswag ang imo kalag.1

GSAM 358.2Sang Adlaw nga Igpapahuway, Hunyo 6, 1863, nagtambong si Elder White kag ang iya asawa sa pagtililipon sa tolda nga ginpatigayon nina Elder Cornell kag Lawrence sa Otsego, Mich. Didto ginhatagan si Ginang White sang isa ka palanan-awon nga nagbukas sa iya sang topiko parte sa reporma sa panglawas. Halin sadto, ang mga artikulo parte sa panglawas kag himsog nga pagkabuhi ginpatik sa Pagrepaso kag Manugbantala, kag nagsugod siya pagsulat sang ginpahayag sa iya parte sa panglawas. Ang iban sini makita sa Pamatuod Num. 11, kag sa isa ka obra nga gin-ulohan, Paano Magkabuhi.

GSAM 358.3Ang topiko sang himsog nga pagkabuhi kag ang husto nga relasyon sini sa pisikal, mental, kag espirituhanon nga pag-uswag ginpabutyag sing mapisan sa atubangan sang mga tawo. Sa Pagrepaso kag Manugbantala sang Oktubre 25, 1864, naghimo si Elder J. N. Andrews sang masunod nga importante nga mga panugyan parte sini:—

GSAM 358Si J. N. Andrews Parte sa Himsog nga Pagkabuhi

GSAM 358.4“Ang paglikaw sa tagsa ka makahalalit nga pagkaon, kag ang pagkabuhi sing mapugnganon sa idalom sang maayong pagtudlo kag konsensya sa Dios, kabahin sang mga butang nga pinakakinahanglanon sa maayong panglawas. Ang aton mga lawas mga templo sang Balaan nga Espiritu. Agud matuod naton Siya mapadunggan sa aton mga lawas subong man sa aton mga espiritu, daw ano gid ang kinahanglan nga mangin bug-os ang kusog sang tanan nga gahum sang aton pisikal nga pagkatawo! Magpasalamat kita sa Dios nga ini nga topiko ginapabutyag karon sing labi sa aton mga tawo. Ang panglawas kag kusog kabahin sang mga butang nga pinakamapulos sa aton, kag may pinakadaku nga importansya sa mga makakita sang dalagku nga mga hitabo sang tion sang kalisdanan.”

GSAM 359.1Ang topiko sang kahinlo nga ginatudlo sang Biblia kag Kristohanon nga pagpugong sa kaugalingon ginpalapnag, indi lamang paagi sa mga kolum sang Pagrepaso kag Manugbantala, kundi paagi man sa aton mga ministro.

GSAM 359.2Sa Kumperensya Heneral, Mayo 20, 1866, ang masunod nga panudlo ginhatag paagi kay Ginang White (ang amo man sini makita sa Pamatuod Num. 11):—

GSAM 359Isa ka Institusyon sang Panglawas ang Ihanda

GSAM 359.3“Ginpahayag sa akon nga dapat kita maghanda sang puluy-an para sa mga nagamasakit, kag para sa mga nagahandom makatuon kon paano atipanon ang ila mga lawas agud malikawan nila ang balatian....

GSAM 359.4“Kon ang mga indi tumuluo magdangop sa isa ka institusyon nga ginhalad sa malampuson nga pagtambal sang balatian, kag ginadumalahan sang mga manugbulong nga nagatipig sang Adlaw nga Igpapahuway, madala sila diretso sa idalom sang impluwensya sang kamatuoran. Paagi sa pagkilala sa aton mga tawo kag sa aton matuod nga pagtuo, madaug ang ila pagpasulabi, kag maimpluwensyahan sila sing maayo. Paagi sa amo sini nga pagbutang sa idalom sang impluwensya sang kamatuoran, ang iban indi lamang makabaton sang kahupayan halin sa mga balatian sang lawas, kundi makakita man sang bulong nga balsamo para sa ila mga kalag nga nasakit bangod sang sala.

GSAM 359Tagna Parte sa mga Resulta

GSAM 359.5“Samtang nagauswag ang panglawas sang mga masakiton paagi sa maalamon nga pagtambal, kag nagasugod sila magkalipay sa kabuhi, nagasalig sila sa mga nangin instrumento sa ila pagbalik sa panglawas. Ang ila mga tagipusuon napuno sang pagpasalamat, kag ang maayong binhi sang kamatuoran mas hapos makapanghiwat didto; kag sa pila ka kahimtangan, maatipan ini, magaturok, kag magapamunga sa himaya sang Dios. Ang isa ka amo sini ka bilidhon nga kalag nga maluwas mas bilidhon pa sang sa tanan nga manginahanglanon sa pagtukod sang amo sini nga institusyon....

GSAM 359.6“Ang iban nga maghalin nga napasig-uli ukon daku ang benepisyo nga nabaton, mangin paagi sa pagpaila sang aton pagtuo sa mga bag-o nga lugar, kag sa pagpataas sang bandera sang kamatuoran sa mga lugar nga indi kuntani masudlan kon wala anay makuha ang pagpasulabi sa mga hunahuna paagi sa pagpabilin sa tunga sang aton mga tawo agud mangin maayo ang panglawas.”

GSAM 360.1Paagi sa nagkahiusa nga pagboto sang aton mga tawo nga nagtipon, gindesisyonan nga sa labing madali nga mahimo magbukas sang isa ka institusyon sang panglawas sa Battle Creek ukon malapit sini, kag nga ini mangin idalom sang pagdumala medikal ni Dr. H. S. Lay, nga dugang sa iya nahauna nga edukasyon medikal, nag-ubos sing sobra isa ka tuig sa isa ka sentro sang pagbulong paagi sa tubig sa Sidlakan agud matuon ang mga paagi sang pagbulong paagi sa tubig sa pagtambal sang balatian.

GSAM 360Napabakalaran ang Lugar Para sa Sentro sang Panglawas

GSAM 360.2Ang pagtukod sang amo sini nga institusyon sadto daw isa ka dakung buluhaton; kag kon wala pa ini nga makapadasig nga pamatuod parte sa resulta, basi nadugayan ang pagsugod sa buluhaton. Sa baylo nga magdugay, pila lamang ka adlaw ang nagligad pagkatapos sang pagtapos sang komperensya antes napabakalaran ang malapad nga balay ni Hukom Graves, upod ang walo ka akre nga duta, nga amo ang iya matahom nga puluy-an sa West Battle Creek. Sa tupad sang sini nga bilding, gilayon nga gintukod ang isa ka dugang nga duha ka panalgan agud mangin mga palaligusan. Sa sini nga mga bilding ginbuksan ang Instituto sang Reporma sa Panglawas.

GSAM 360.3Sa Pagrepaso kag Manugbantala sang Hunyo 19, 1866, ginhimo ang nahauna nga pangkabilugan nga panawagan para sa mga sapi sa institusyon. Sa amo man nga isyu sang papel, ginpahayag nga ang mga iglesia sang Battle Creek, Mich., kag Olcott, N.Y., nakasaad na sang sapi nga nagabalor $2,625, ukon 105 ka sapi nga tag-$25. Tungod kay wala sing kasuguan sa Estado sang Michigan nga paagi sini mahimo maporma ang isa ka korporasyon para magdumala sang mga institusyon sang panglawas, ang propiedad gin-hupot anay bilang pagsalig tubtob nga mahimo ang pagkorporasyon.

GSAM 360Ginsugdan ang Isa ka Peryodiko sang Panglawas

GSAM 360.4Sang nahauna sang Agosto, ginsugdan man sang mga manugdumala ang pagpatik sang isa ka binulan nga peryodiko sang panglawas, napulo kag anum ka pahina upod ang kober, sa porma sang magasin. Gin-ngalanan ini nga Repormador sang Panglawas. Padayon gihapon ini nga peryodiko, sa idalom sang ngalan nga Maayong Panglawas, kag karon amo ang nagapanguna nga magasin sang panglawas sa kalibutan. Ini nga peryodiko wala lamang naghisgot sang mga prinsipyo sang panglawas kag pagpugong sa kaugalingon, kundi nangin paagi man sa pag-anunsyo sang institusyon sang panglawas, nga pormal nga ginbuksan para sa mga pasyente kag mga nagapuyo didto sang Setyembre 5, 1866. Gani ari na ang institusyon—napabakalaran, nasangkapan, kag nagadalagan—wala pa mag-apat ka bulan halin sang nahauna nga paghisgot sini sa aton mga tawo; kag $11,000 ang ginsaad sa sapi, nga daku nga bahin sini nabayran na.

GSAM 361Ginorganisar ang Isa ka Korporasyon Medikal

GSAM 361.1Sa sulod sang tingtugnaw sang 1866–67, nagpasa ang Lehislatura sang Michigan sang isa ka kasuguan nga sa idalom sini mahimo maporma ang korporasyon para magdumala sang institusyon sang panglawas. Sang Mayo 17, 1867, ginhimo ini nga tikang, ginbaton ang mga pagsulundan, kag ang duta kag iban pa nga propiedad ginpanugyan sa mga administrador nga napili sing husto. Ang bug-os nga sapi nga ginsaad tubtob sa amo nga petsa $26,100; kag $18,264.87 sini ang nabayran. Ang institusyon may isa ka grupo sang mga manugbulong kag kabulig nga may ikasarang, kag halos puno ang mga bilding sang mga pasyente, nga ang pila sa ila nakabaton na sang aton pagtuo, kay nakilala nila kita bilang isa ka katawhan kag nakat-on sang kamatuoran pagkatapos nila magkadto sa institusyon.

GSAM 361Himsog nga Panapton

GSAM 361.2Sa tanan nga kapanahonan kag sa tanan nga pungsod, ang natural nga tagipusuon dalî maimpluwensyahan sang kalibutan, upod ang iya pagpasigarbo sa kabuhi, mga kabuangan kag mga uso. Ang tuig 1863, sa aton kaugalingon nga pungsod, sang ginpakita kay Ginang White ang pamangkot parte sa panglawas kag panapton, wala mangin eksepsyon, subong sang makita sa pagkabihag sang mga babayi sa pagsunod sa nagaluntad nga uso sang pagsuksok sang mga singsing sa bayo, nga ang kadakuon sini naghimo sa madamo sa ila nga daw nagalakat sa sulod sang baliskad nga lobo. Sa amo man nga tion, duha pa ka sobra sa panapton ang ginpaila nga nagpukaw sang madamo nga diskusyon. Ang malip-ot nga pagsaysay sini basi makabulig sa magabasa nga mas mahangpan ang pamatuod nga ginhatag ni Ginang White parte sa panapton, nga makita sa Mga Pamatuod Para sa Iglesia, Num. 10.

GSAM 362Ginkondenar ang mga Sobra sa Panapton

GSAM 362.1Ang nahauna nga sobra amo ang pagsuksok sang mga bayo nga may ikog ukon buntot, halin sa napulo ka pulgada tubtob sa tunga ka yarda ukon labaw pa ang kalabaon, suno sa gusto sang nagsuksok. Ini masami ginapabay-an nga maguyod sa duta, kag ginhingalanan sang mga lalaki nga “mga manilhig sang dalan.” Ang ikaduha nga sobra amo ang eksakto nga kabaliskaran, kag isa ka estilo nga mas daw pareho gid sa ginasuksok sang mga lalaki. Ini nga uso gin-ampon sang mga nagsunod sa likod ni Miss Bloomer, gani gintawag ini nga “bayo nga bloomer.” Sa ulihi gin-ilisan ang ngalan kag gintawag nga “Amerikano nga Kasuutan.” Ginhimo ang mga kombensyon sa nagkalainlain nga lugar sang mga nagapabor sini nga kasuutan, kag madamo sa aton mga utod nga babayi ang nagpabor sa pag-ampon sini. Ang iban nagsuksok gid sini.

GSAM 362Isa ka Pamatuod Parte sa Pamangkot sang Panapton

GSAM 362.2Parte sa ginpakita kay Ginang White may kaangtanan sa pamangkot sang panapton, magakutlo ako sang pila ka parapo halin sa Pamatuod Num. 11:—

GSAM 362.3“Ang matutom nga katawhan sang Dios amo ang kapawa sang kalibutan kag ang asin sang duta, kag dapat nila dumdumon pirme nga bilidhon ang ila impluwensya. Kon bayluhan nila ang sobra kalaba nga bayo sang sobra kalip-ot nga bayo, sa daku nga bahin maguba nila ang ila impluwensya. Ang mga indi tumuluo, nga katungdanan nila nga buligan kag pangabuton nga dal-on sa Kordero sang Dios, mangin malain ang buot. Madamo nga pagpauswag ang mahimo sa panapton sang mga babayi may kaangtanan sa panglawas, nga wala kinahanglan maghimo sang tuman kadaku nga pagbag-o nga makapaluod sa nagatan-aw.

GSAM 362Ang Bayo sang Reporma

GSAM 362.4“Indi dapat pug-an bisan diutay ang porma sang lawas paagi sa mga panapton nga nagapug-an kag bukog sang balyena. Dapat mahapos gid ang bayo agud makalihok sing maayo ang mga baga kag tagipusuon. Dapat mag-abot ang bayo sing diutay sa idalom sang ibabaw sang botas, apang dapat magin malip-ot ini agud indi magatandog sa higko sang bangketa kag dalan, nga indi kinahanglan alsahon sang kamot. Ang mas malip-ot pa sa sini nga bayo mangin husto, mahapos, kag himsog para sa mga babayi kon nagahimo sang ila mga buluhaton sa balay, kag labi na para sa mga napilitan maghimo sang masobra ukon kulang nga pagpangabudlay sa guwa.

GSAM 363Ang Lawas Dapat Panaptan sing Pareho

GSAM 363.1“Bisan ano man ang kalabaon sang bayo, ang ila mga batiis dapat panaptan sing bug-os subong sang mga lalaki. Mahimo ini paagi sa pagsuksok sang may sapin nga pantalon nga ginatigom sa isa ka higot kag ginagapos sa palibot sang buolbuol, ukon ginahimo nga malapad kag nagagamay sa idalom; kag dapat bastante ang kalabaon sini agud mag-abot sa sapatos. Ang mga batiis kag mga buolbuol nga amo sini ang panapton naprotektahan batok sa sulog sang hangin. Kon ang mga tiil kag batiis ginapabilin nga komportable paagi sa mainit nga panapton, mangin patas ang pagdalagan sang dugo, kag magapabilin ini nga putli kag himsog, bangod wala ini ginapabugnaw ukon ginapugngan sa natural nga pag-agi sini sa lawas.”

GSAM 363.2Ang kalabaon sini nga bayo ginpakita bilang dalayawon nga tunga-tunga sa tunga sang bayo nga may ikog kag sang Amerikano nga kasuutan. Wala ginsiling nga kinahanglan magsuksok sini ang bisan sin-o, kundi nga indi sila dapat maghimo sang tikang nga magaputol sang ila impluwensya kag makapaluod sa mga dapat nila buligan. Wala ginsiling nga kinahanglan panaptan nila ang ila mga buolbuol sa paagi nga ginhulagway diri, kundi nga mahimo ini himuon sa amo nga paagi. Kon ang amo man nga katuyuan matuman sa iban nga paagi, subong sang malaba nga panapton sa idalom kag hinabol nga mga sapin sa batiis, mangin bug-os ini nga nahiuyon sa amo nga pamatuod.

GSAM 363Lima ka Punto nga Kinahanglanon Para sa Himsog nga Panapton

GSAM 363.3Mapansin nga sa estilo sang panapton nga ginsugyot may lima ka punto nga kinahanglanon para sa himsog nga panapton, amo ini:—

GSAM 363.41. Pagsikway sang mga panapton nga nagapug-an kag sang tanan nga pagpug-an sa hawak.

GSAM 363.52. Pagbiya sa tanan nga higot sa mga butkon ukon batiis nga makapugong sa hilway nga pagdalagan sang dugo.

GSAM 364.13. Pagpanaptan sing pareho ang tanan nga bahin sang lawas, labi na ang mga tiil kag mga buolbuol.

GSAM 364.24. Pagbitay sang mga saya halin sa mga abaga, kag indi gid pagtugot nga magabitay ini sa mga balakang paagi sa mga higot.

GSAM 364.35. Ang kalabaon sang bayo.

GSAM 364.4Ang nahauna nga apat ka punto ginapalapnag na sang tagsa ka maalamon nga manugbulong, kag parte sa ikalima, ang bayo nga may ikog kag ang sobra kalip-ot nga bayo pareho na nga ginasikway.

GSAM 364Si Ginang Jenness-Miller Parte sa Panapton

GSAM 364.5Sang tuig 1890, si Ginang Jenness-Miller sang New York, sa peryodiko parte sa himsog nga panapton nga labing siyentipiko sa iya kapanahonan, nagpalapnag sang panugyan nga ang mga babayi magpamalip-ot sang ila mga bayo sing diutay-utay, agud indi tuman kadasig ang pagbag-o, tubtob nga mag-abot ini sa palibot sang ibabaw sang botas sang babayi—amo gid ang kalabaon nga ginpanugyan sang Pamatuod Num. 11.

GSAM 364Ang Pag-uyon ni Dr. Trall

GSAM 364.6Sang 1868, ginsarangan si Dr. R. T. Trall sang Kolehiyo sang Pagbulong kag Kahinlo sa Florence Heights, N.J., nga maghatag sang kurso sang mga leksyon sa sulod sang isa ka semana sa atubangan sang aton mga ministro sa Battle Creek, Mich., sa katapusan sang Mayo. Sa tion sang kurso, ang doktor nangin bisita ni Elder White. Wala magtambong si Ginang White sa mga leksyon, apang bangod ang doktor nagakadto adlaw-adlaw sa karwahe upod kay Elder White kag sa iya asawa kag kay Elder J. N. Andrews, nahangpan nga mamati ang doktor sa mga ideya ni Ginang White parte sa kahinlo, balatian kag mga kabangdanan sini, mga epekto sang mga bulong, kag iban pa. Ginhambal lamang niya ang ginpakita sa iya sa palanan-awon, apang wala niya ginsugid ang ginhalinan sang iya ihibalo. Ang doktor nagpahayag nga ang siyensya medikal nahiuyon sa mga ideya nga iya ginpahayag. Ginsugiran ako ni Elder Andrews nga sang natapos ang ila paghambalanay sa ikaduha nga adlaw, ginpamangkot sang doktor si Ginang White kon diin siya nagtapos sa siyensya medikal. Natingala siya sang nahibaluan niya nga wala gid siya makatuon sini nga mga butang, kundi ginahatag ni Ginang White sa doktor ang resulta sang ginpakita sa iya sa Otsego, Mich., Hunyo 6, 1863. Ginpasiguro niya sa iya nga ang iya mga ideya bug-os nga nahiuyon sa pinakastrikto nga pagtudlo sang pisyolohiya kag kahinlo, kag nga sa madamo nga topiko mas nagalalom siya sang sa iya. Pagkatapos sang mga lima ka adlaw sang amo sini nga mga pagsakay kag paghambalanay, nagpamangkot ang doktor kay Elder White kon ngaa gin-imbitar siya nga maghalin sa iya kolehiyo agud magleksyon sa mga ministro sa Battle Creek. Siling niya, “Si Ginang White pareho ka handa sa paghatag sa ila sang kinahanglan nga panudlo sa kahinlo subong sa akon.”

GSAM 365Gin-uyonan sang Siyensya Medikal

GSAM 365.1Ang iya madamo nga mga sinulat parte sa nagkalainlain nga sanga sang praktikal nga kahinlo yara na sa atubangan sang publiko sa sulod sang madamo nga tuig, kag madamo sini gintipon na karon sa isa ka tomo nga gin-ulohan Kristohanon nga Pagpugong sa Kaugalingon kag Kahinlo sang Biblia. Ang pila sa pinakamaalam nga mga manugbulong, pagkatapos sang mahinalungon nga pag-usisa sini nga mga sinulat, nagpahayag nga ang siyensya medikal bug-os nga nahiuyon sa ila. Para sa iya, ini indi resulta sang pagtuon, kundi pagsulat lamang sang ginpahayag sa iya sang Ginoo sa palanan-awon.

GSAM 365Ang Pamatuod ni Dr. Kellogg

GSAM 365.2Bilang pamatuod kon paano ang mga panaliksik sang siyensya medikal nahiuyon sa ginbuksan sa palanan-awon sa atubangan ni Ginang White sang 1863, magakutlo ako halin sa pauna nga pulong sa Kristohanon nga Pagpugong sa Kaugalingon, mga pulong nga ginsulat ni J. H. Kellogg, M.D., nga amo ang nagapanguna sa bantog sa kalibutan nga sentro sang panglawas sang Battle Creek, Mich. Siling niya:—

GSAM 365.3“1. Sang nahauna nga napakita ang mga sinulat nga ginpatuhuyan, ang topiko sang panglawas halos bug-os nga wala ginhatagan sing atensyon, indi lamang sang mga tawo nga ginsulatan sini, kundi sang kalibutan sa kinatibuk-an.

GSAM 365.4“2. Ang pila lamang nga nagapalapnag sang kinahanglanon sang reporma sa pisikal nga mga batasan nagpalapnag, kaupod sang ila pagpanalipod sang matuod nga mga prinsipyo sang reporma, sang labing hayag kag sa pila ka kahimtangan makangil-ad nga mga sayop.

GSAM 366.1“3. Wala sing lugar kag wala sing tawo nga nagpahayag sang sistematiko kag nahiuyon nga bug-os nga lawas sang mga kamatuoran parte sa kahinlo, nga hilway sa hayag nga mga sayop kag nahiuyon sa Biblia kag sa mga prinsipyo sang Kristohanon nga relihiyon.

GSAM 366.2“Sa idalom sini nga mga kahimtangan, nagpakita ang mga sinulat nga ginpatuhuyan. Ang mga prinsipyo nga gintudlo wala ginsakdag sang awtoridad siyentipiko, kundi ginpahayag sa simple kag diretso nga paagi sang isa nga wala nagapangangkon sang ihibalo siyentipiko, apang nagapangangkon nga nagsulat paagi sa bulig kag awtoridad sang diosnon nga paglamdag.

GSAM 366Ang mga Prinsipyo Nag-agi sa Pagsulay

GSAM 366.3“Paano ang mga prinsipyo nga ginpahayag sa amo sini ka pinasahi nga mga kahimtangan kag may amo sini ka makatilingala nga mga pangangkon nag-agi sa pagsulay sang tion kag eksperyensya? Ini isa ka pamangkot nga husto gid nga ipamangkot. Ang sabat makita sa mga kamatuoran nga sarang mapamatud-an sing bug-os.... Ang mga prinsipyo nga sang isa ka kwartir sang siglo ang nagligad ginbalewala sing bug-os ukon ginhimo nga butang sang pagyaguta, hilum nga nagdaog sang ila dalan pakadto sa pagsalig kag pagtamod sang publiko, tubtob nga nalipatan na sang kalibutan nga wala pa sila permi ginbaton sing amo sini. Ang bag-o nga mga nadiskobrehan sa siyensya kag bag-o nga mga pagpaathag sang daan nga mga kamatuoran padayon nga nagdugang sang pamatuod nga nagapabakod, tubtob nga sa karon ang tagsa ka prinsipyo nga ginpalapnag sobra sa isa ka kwartir sang siglo ang nagligad ginpalig-on sa pinakabakod nga paagi paagi sa pamatuod siyentipiko.”

GSAM 366Pamatuod sang Balaan nga Ginhalinan sang mga Palanan-awon

GSAM 366.4“Sigurado gid nga dapat kabigon ini nga isa ka talagsaon nga butang, kag klaro nga pamatuod sang diosnon nga pagsabot kag paggiya, nga sa tunga sang nagalibog kag nagakontra-kontra nga mga pagtudlo, nga nagapangangkon sang awtoridad sang siyensya kag eksperyensya, apang ginbaluktot sang sobra nga mga hunahuna kag nangin wala sing gahum para sa kaayuhan bangod sang daku nga pagsagol sang sayop—dapat batunon nga isa ini ka indi ordinaryo nga butang: nga ang isa ka tawo nga wala nag-angkon sang siyentipiko nga ihibalo ukon pagkat-on nakahimo sa pag-organisa, halin sa nagalibog kag nahalitan sang sayop nga pundok sang mga ideya nga ginpalapta sang pila ka manunulat kag manugpamalandong parte sa panglawas, sang isa ka katipunan sang mga prinsipyo sang kahinlo nga nagakaangay, nagakauyon, kag matuod, amo nga ang mga diskusyon, panukiduki, mga nadiskubre, kag eksperyensya sa sulod sang isa ka kwarter sang siglo wala makapukan sang bisan isa ka prinsipyo, kundi nakabulig lamang sa pagpalig-on sang mga doktrina nga gintudlo.” Ginpetsa, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Ang Institusyon sang Panglawas Ginpalapad

GSAM 367.1Sa pagdumala ni J. H. Kellogg, M.D., nga nangin kaupod sang institusyon bilang panguna nga manugbulong sang 1876, nakita nga tama kadaku ang pangayo para sa pagpaayo kag sa tingpamulak sang 1877 kinahanglan magdugang sang lugar. Sang 1876 ginbaylo ang ngalan sang institusyon halin sa Health Reform Institute pakadto sa Medical and Surgical Sanitarium, kag sang 1878 nagtukod sang bag-o nga panguna nga tinukod.

GSAM 367.2Ini nga tinukod may kadakuon nga 136 x 46 ka piye, kag apat ka panalgan sa ibabaw sang silong. Ginpainit ini sa bilog nga tinukod paagi sa singaw, kag ginlamhawan paagi sa gas. Wala madugay pagkatapos buksan ini, halos napuno na sang mga pasyente kag mga bisita.

GSAM 367.3Tubtob sadto, ang gintagna sang 1866 sa pamatuod ni Ginang White parte sa institusyon natuman sa pinakatingala nga paagi. Madamo na ang nagbaton sang kapawa sang karon nga kamatuoran, nga una napukaw ang ila atensyon sa sini nga katawhan sang nagkadto sila sa institusyon sa pagpangita sang panglawas.

GSAM 367Rural Health Retreat

GSAM 367.4Sa Mga Palatandaan sang Panahon sang Nobyembre 22, 1877, si M. G. Kellogg, M.D., utod ni J. H. Kellogg sa isa ka ginikanan, nagpahibalo nga nakakuha siya sang duta sa kilid sang Howell Mountain, duha kag tunga ka milya sa aminhan-sidlakan sang St. Helena, Napa County, Cal., kag magatukod sang isa ka tinukod nga pagatawgon nga “Rural Health Retreat,” nga nahamtang sa kilid sang Crystal Springs. Sa tion sang tigtulugnaw sang 1877-78 nagtukod sang tinukod, kag ginbuksan ini para sa pagbulong sang mga pasyente sa una nga bahin sang 1878. Ini nga pahulayanan sang panglawas, kaangay sang inahan nga institusyon, ang sanitarium sa Battle Creek, indi lamang nagdaku sa kadakuon kundi nangin lugar man diin madamo gid ang nadala sa ihibalo kag pagbaton sang mensahe.

GSAM 368Ang Journal sang Panglawas sa Pasipiko

GSAM 368.1Ang ting-init sang 1885 isa gid ka hitabo-on nga tion sang pag-uswag sa kawsa sang mensahe sang ikatlo nga anghel. Sang una sang Mayo, ang Rural Health Retreat sa St. Helena ginbutang sa pagdumala medikal sang isa ka manugbulong nga regular nga nagtapos. Sa bulan sang Hunyo ginsugdan ang pagpagwa kada duha ka bulan sang Journal sang Panglawas sa Pasipiko kag Manugpalapta sang Pagpugong sa Bisyo, isa ka magasin nga 24 ka pahina sa pagdumala sa pag-edit ni Elder J. H. Waggoner. Paagi sa sini nga mga ahensya, nag-abot ang bag-o nga kabuhi sa institusyon sang panglawas, nga sa baylo nga madulaan, subong sang nagligad nga mga tuig, nagsugod sa pagpakita kada tuig sang tinlo nga ganansya sa iya operasyon nga $2,000 tubtob $4,000 kada tuig, tubtob sa tuig nga nagtapos sang Abril 1891, nga nagpakita sang tinlo nga tubo nga sobra sa $12,000.

GSAM 368.2Sa miting sang Rural Health Retreat Association sa St. Helena sang 1887, ginhimo ang masunod nga pahayag parte sa pinansya sang institusyon: Sang Mayo 1, 1885, ang tinlo nga bili sang institusyon $5,322.76 lamang, ukon $2,547.24 nga mas kubos sang sa tanan nga sapi nga napagwa tubtob sadto nga petsa. Sa iban nga hambal, naubos sang institusyon ang tanan sini nga kinitaan kag $2,547.24 sang iya kapital nga sapi. Sang Abril 1, 1887, ang bili sang institusyon labaw sa tanan sini nga utang $21,372.64, ukon tubo nga $16,049.88 sa sulod sang kawhaan kag tatlo ka bulan. Sa sini nga kantidad, may sapi nga ginbakal sa kantidad nga $5,280, kag may mga donasyon sa institusyon nga $2,497.60; gani sa operasyon sang institusyon may tinlo nga tubo nga $8,272.28. Sa amo man nga tion, ang Journal sang Panglawas sa Pasipiko ginpagwa bilang magasin nga 32 ka pahina kada bulan, may pangtaklob, kag napamatud-an nga mas daku pa gid ang bulig sini sa pagpauswag sang mga interes kag prinsipyo sang institusyon.

GSAM 369Buluhaton sang Kalooy

GSAM 369.1Sa Misyonero sa Medikal nga Buluhaton sang Enero 1891, sa paghambal parte sa Battle Creek Sanitarium, nagsiling si Dr. J. H. Kellogg:

GSAM 369.2“Ang pagbulong sa mga imol nga ginhatag sa sulod sang kwarter sang siglo nga nagluntad ang institusyon naglab-ot sa daku gid nga kantidad nga sobra sa $100,000, pila ka beses nga mas daku sang sa kapital nga sapi nga una nga ginpuhunan.

GSAM 369.3“Dugang sa ginsiling nga buluhaton sang kalooy, ang institusyon nagpadala sang mga nagahatag sang mga lektyur, mga nars, mga manunudlo sa mga eskwelahan sang pagluto, kag iban pa nga mga tawo nga ginhanas para sa nagkalain-lain nga sanga sang misyonero nga buluhaton.”

GSAM 369Pangabay Para sa mga Ilo

GSAM 369.4Sa Kumperensya Heneral sang Marso 8, 1891, naghimo si Dr. Kellogg sang mainiton gid nga pangabay para sa mga ilo. Nagsiling siya: “Nakita ko nga ginpili ako bilang ‘delegado nga wala ginlimitahan sa isa ka distrito,’ kag ako magarepresentar sa mga wala marepresentar—ang mga ilo, nga wala sing may mag-atipan sa ila.”

GSAM 369Ang $30,000 nga Regalo ni Ginang Haskell

GSAM 369.5Sa Misyonero sa Puluy-an sang Enero 1892, may mabaskog nga pangabay para sa kuwarta nga ipatukod sang puluy-an para sa mga ilo nga kabataan. Sa amo nga magasin yara ang mga ngalan sang mga nagpromisa, kag ang ila mga saad para sa puluy-an naglab-ot sa $17,716—kagamay nga kantidad, suno sa mga nagpalakat sang proyekto, para sa isa ka amo kadaku nga buluhaton, gani nahadlok sila nga malangan ang pagpatuman sini. Apang Siya nga nakakita sang katapusan halin sa ginsuguran, kag tag-iya sang “mga baka sa ibabaw sang isa ka libo ka kabukiran,” nagmando sang mga hitabo sa amo nga paagi nga ang isa ka manggaranon nga babayi nga indi naton kauturan sa pagtuo, si Ginang Caroline E. Haskell sang Chicago, balo ni Ginoo Frederick Haskell, sang mabatian niya ini nga ginaplano nga buluhaton sang kalooy, gilayon nga nagtugyan sa komite sa pagtukod sang kantidad nga $30,000, nga may simple lamang nga kondisyon nga gamiton ini sing bug-os sa pagtukod sang puluy-an sang mga ilo suno sa nauna na nga mga plano, dumalahan sa malapad kag liberal nga espiritu, kag ang institusyon pagatawgon nga Haskell Memorial Home bilang handumanan sang iya namatay nga bana.

GSAM 370.1Paagi sa amo nga ginhatag nga kuwarta, ang Medical Missionary and Benevolent Association nakahimo sa sulod sang tuig sa pagtukod kag pagbukas sang tinukod bilang puluy-an sang mga ilo. Ini nga tinukod ginhalad sang Enero 25, 1894. Sa kalabanan sang tion halin sadto, ang pamilya nga ginalakipan sang mga ilo, mga manugbulig, kag mga manunudlo, naga-average sang isa ka gatos.

GSAM 370Ang James White Memorial Home

GSAM 370.2Dugang sa pag-atipan kag pagsuporta sa sini nga mga ilo, ini nga asosasyon nagadumala sang isa pa ka institusyon sang kalooy nga ginatawag nga James White Memorial Home, diin sobra sa kawhaan ka tigulang kag wala sing puluy-an ang ginakabalak-an kag ginahatagan sang kahamugaway.

GSAM 370Mga Misyonero sa Medikal nga Buluhaton

GSAM 370.3Sa sini nga sanga sang buluhaton, ginhimo ang isa pa ka maisog nga tikang sang ginsugdan ang paghanas sang mga misyonero sa medikal nga buluhaton. Bilang pagdayaw sa sini nga paninguha para sa pagbayaw sang katawhan, si Ginang White, sang nagsulat siya halin sa Preston, Australia, sang Sept. 16, 1892, nagsiling:

GSAM 370.4“Handom ko nga may isa ka gatos nga ginahanas didto sa diin isa lamang subong. Dapat amo gid sini. Ang mga lalaki kag babayi mahimo nga mas mapuslanon bilang mga misyonero sa medikal nga buluhaton sang sa mga misyonero nga wala sing medikal nga edukasyon.”

GSAM 370.5Ang kadamuon sang nagakuha sang kurso sang pagtudlo bilang preparasyon sa pagsulod sa bug-os-kinabuhi nga pag-alagad sa sini nga sahi sang buluhaton nagdaku gid halin sang nasulat ang gin-una nga pahayag.

GSAM 370Pag-uswag sang Buluhaton sa Panglawas

GSAM 370.6Sa Misyonero sa Medikal nga Buluhaton sang Enero 1894, may malip-ot nga pahayag nga nagasaysay sang makagalanyat nga mga kamatuoran parte sa pag-uswag sang buluhaton sa panglawas. Amo ini ang iya ginasiling:

GSAM 371.1“Ang Health Reform Institute gin-organisa sang 1866.... Ginbakal ang isa ka simple nga balay nga kahoy, isa ka pribado nga puluy-an sa matawhay kag mahimsog nga lugar sa mataas nga duta sang Battle Creek, isa sa nagadaku nga mga siudad sang Michigan. Duha ka manugbulong, duha ka manug-atipan sang paligo, isa ka nars (wala pa matudloi), tatlo ukon apat ka manugbulig, isa ka pasyente, kag bisan ano kadamu nga mga kabudlayan, kag daku nga pagtuo sa palaabuton sang institusyon kag sa mga prinsipyo nga ginpatukoran sini—amo ini ang ginsuguran sang presente nga negosyo. Kilala ini bilang Health Reform Institute.”

GSAM 371.2“Sa lugar sang orihinal nga kubo, subong nagatindog ang isa ka tinukod nga 312 ka piye ang kalabaon kag 100 ka piye ang kalaparon, anum ka panalgan ang kataason, nga makapahuway sang tatlo ka gatos ka bisita, kag may tanan nga kasangkapan nga mahimo mahatag sang moderno nga siyensya para sa pag-atipan kag pagpabalik sang kusog sang mga masakiton. Napulo ka manugbulong, nga ang kalabanan mga espesyalista sa ila tagsa ka sanga, amo ang nagahimo sang medikal nga kagawad. Ang mga nars kag iban pa nga manugbulig nagahimo sang pamilya nga sobra sa tatlo ka gatos, kag ang mga nagapadulong sa institusyon nagarepresentar sang tagsa ka estado sa Union, kag madamo nga bisita halin sa iban nga mga pungsod. Ang iya mga puwertahan permi bukas para sa misyonero, lokal ukon halin sa luwas sang pungsod, bisan ano ang iya denominasyon, kag ang pamilya talagsaon nga wala sing isa ukon mas madamo sini nga mga bisita.”

GSAM 371Ang Ospital sang Sanitarium

GSAM 371.3“Ang ospital ginpatukod sang 1888, isa ka tinukod nga 100 x 60 ka piye kag lima ka panalgan ang kataason. Ang tatlo ka mataas nga panalgan ginagamit para sa departamento sang operasyon sang sanitarium, mga hulot kag mga ward sang mga pasyente. Ang mga opisina para sa buluhaton sang kalooy sang institusyon yara man diri. Kawhaan ka kubo, nga ang pila sa ila ginapainit paagi sa singaw kag ginakasanagan, kaangay sang panguna nga tinukod, paagi sa kuryente, nagapalibot sa sini kag napuno sang mga pasyente ukon mga estudyante. Isa ka eskwelahan para sa paghanas sang mga nars nga misyonero sa medikal nga buluhaton gin-organisa sang Hulyo 1, 1884. Sa una nga anum ka bulan, katloan kag lima ka estudyante ang nagpalista.”

GSAM 372Tagna sang mga Manugpangabudlay nga Magalakat

GSAM 372.1Sa paghambal parte sa institusyon sang panglawas nga nahamtang sa St. Helena, Cal., si Ginang White, sa isa ka sulat nga ginsulat halin sa Tramelan, Switzerland, sang Peb. 6, 1887, nagsiling:

GSAM 372.2“Ang Dios nagsiling nga kon ang mga lalaki nga kaupod sini nga institusyon maglakat nga mapainubuson kag masinugtanon, nga nagahimo sang kabubut-on sang Dios, ini mabuhi kag mag-uswag; kag halin diri magapadala sang mga misyonero nga magapakamaayo sa iban paagi sa kapawa nga ginhatag sang Dios sa ila. Ini nga mga tawo, sa espiritu ni Jesus, magapukan sang mga dios-dios sa mataas nga mga lugar; ila ibutyag ang patuotuo, kag magatanom sang kamatuoran, kaputli, kag pagkabalaan sa diin subong ginatipigan lamang ang sayop, pagpatuyang sa kaugalingon, kakulang sang pagpugong sa kaugalingon, kag kalautan.”

GSAM 372.3Ginkutlo namon ini nga mga pulong, kay pareho man ini ka mabaskog nga nagakaigo sa iban pa nga kaangay nga mga institusyon.

GSAM 372Ginsaad nga Kalampusan sa Buluhaton sa Panglawas

GSAM 372.4Sa isa ka pinasahi nga pamatuod nga ginhatag sa iglesia sang 1891, mabasa naton: “Ang pagpakamaayo sang Dios magapabilin sa tagsa ka paninguha nga himuon sa pagpukaw sang interes sa reporma sa panglawas; kay kinahanglan ini bisan diin. Kinahanglan may pagpabuhi parte sa sini nga butang; kay ang Dios nagatinguha sa paghimo sang daku paagi sa sini nga ahensya.”

GSAM 372Ang American Medical Missionary College

GSAM 372.5Tikang-tikang nag-uswag ang kapawa parte sa makatarunganon nga paagi sang pagbulong sang balatian, tubtob sang Hunyo 1895 nga napukaw ang panginahanglan sa pag-organisa sang isa ka institusyon sang medikal nga edukasyon. Bilang pagtuman sa sini nga panginahanglan, gin-organisa ang American Medical Missionary College para sa pinasahi nga katuyuan sang paghanas sang mga manugbulong nga magabudlay sa idalom sang Medical Missionary and Benevolent Association sang mga Adbentista sang Ikapito nga Adlaw, sa mga lugar sang misyon sa sulod kag sa luwas sang pungsod. Ang mga seremonya sang pagpasugod ginhimo sa Battle Creek sang Sept. 30, 1895, kag ginbuksan ang kolehiyo sang masunod nga adlaw, Oktubre 1, upod sa klase nga kap-atan ka estudyante.

GSAM 372.6Sa pahibalo sang kolehiyo mabasa naton:

GSAM 372.6“Ang kolehiyo gin-incorporate sa Chicago, suno sa mga kasuguan sang Estado sang Illinois. Ang kurso sang pagtuon mangin bug-os kag maid-id kaangay sang sa pinakamaayo nga mga medikal nga eskwelahan sa Estados Unidos. Ang pagtudlo pagahatag-on sa bahin sa Chicago, kag sa bahin sa Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Parte sa mga nagapreparar para sa buluhaton bilang misyonero sa medikal nga sanga, mabasa naton ang masunod sa Misyonero sa Medikal nga Buluhaton sang Agosto 1895:

GSAM 373.1“Ang klase sang mga nars nga subong ginahanas sa Battle Creek Sanitarium Training-School for Nurses may sobra sa 250; ang tagsa sa ila nga karon takos na mag-obra sa misyonero nga medikal nga buluhaton may ginatalana nga posisyon. Kinahanglan ang mga nars para sa South Sea Islands, India, West Indies, South America, kawhaan kag lima ukon katloan para sa mga estado sa bagatnan sang Estados Unidos, kag para sa aton dagku nga mga siudad.”

GSAM 373Pag-uswag sang Buluhaton sang mga Misyonero sa Medikal nga Sanga

GSAM 373.2Sa mga seremonya sang pagtapos sang klase sang Sanitarium Missionary Nurses nga ginhimo sa Tabernacle sang Nob. 5, 1895, nagsiling si Dr. Kellogg:

GSAM 373.3“Dose ka tuig ang nagligad, sa isa ka seremonya nga kaangay sini, duha ka nars ang nagtapos. Sa presente nga tion may grupo nga tatlo tubtob apat ka gatos ka nars. May napulo kag siyam ka manugbulong sa sanitarium, kag kawhaan kag duha sa kaangay nga mga institusyon, nga may nagkalain-lain nga kaangtanan sa sanitarium kag yara sa pagdumala sang Medical Missionary and Benevolent Association. Singkwenta kag tatlo sang aton mga nars yara sa nagkalain-lain nga mga pungsod sa iban—sa Sweden, Old Mexico, Gold Coast sang Aprika, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, kag British Guiana. May kan-uman kag tatlo ka medikal nga estudyante nga subong ginahanas. Kap-atan kag isa sa ila yara diri, kag kawhaan kag duha sa University of Michigan kag iban pa nga mga eskwelahan. Kawhaan kag duha ka nars ang magatapos diri karon nga gab-i nga bug-os na preparado sa paglakat bilang mga aprubado nga nars.”

GSAM 373.4Sa pagsubay sa pag-uswag sang aton mga institusyon sang panglawas tubtob sang 1902, makita naton nga ang Battle Creek Sanitarium, upod ang medikal nga kolehiyo kag eskwelahan sang paghanas para sa mga nars, amo ang pinakamadaku nga institusyon sang sini nga sahi sa kalibutan nga gina-iya sang mga Adbentista sang Ikapito nga Adlaw.

GSAM 374Nasunog ang mga Panguna nga Tinukod

GSAM 374.1Sa gab-i sang Peb. 18, 1902, ang daku nga panguna nga tinukod, upod ang matahom nga mga kagamitan sini, kag ang malapad nga ospital, natupok sa kalayo. May apat ka gatos nga mga masakiton kag bisita sa mga tinukod sadto nga tion, apang paagi sa maisog nga paninguha sang mga manugbulong, nars, kag manugbulig, kag sa pinasahi nga proteksyon sang Ginoo, ginpagwa sila tanan sa mga tinukod nga wala sing mabug-at nga pilas.

GSAM 374Ang Bag-o nga Sanitarium

GSAM 374.2Isa pa ka tinukod, nga mas daku kag mas mabakod sang sa nahauna, ang gintukod sa lugar sang daan nga mga tinukod. Ang bato sa pamusod sang presente nga tinukod ginbutang sang Mayo 12, 1902, kag ang tinukod ginhalad sang Mayo 31, 1903. Ang mga manugdumala sang institusyon nagsiling parte sa bag-o nga tinukod nga “ini mabakod kag malawig pareho sang mahimo himuon sang tinukod paagi sa salsalon, bato, tisa, kag semento.”

GSAM 374.3“Ang kagamitan sang institusyon sa tanan nga bahin amo ang pinakamoderno, bug-os, matinlo, mahapos gamiton, kag mabakod nga makita; kag ginapati nga, subong nga kompleto na ini, ang Battle Creek Sanitarium nagahatag sang mga pasilidad kag kahamugaway para sa mga masakiton nga sigurado gid nga wala nalabawan.”

GSAM 374.4“Ang katuyuan sang mga manugdumala sang institusyon amo ang pagtigom sa isa ka lugar kag sa maayo nga mga kahimtangan sang tanan nga bag-o nga mga paagi kag kasangkapan para sa pagbulong sang mga masakiton nga ginakilala sa makatarunganon nga medisina, kag ang paggamit sini nga mga paagi sa matutom kag mahunahunaon nga paagi.”

GSAM 374Madamo nga Sanitarium ang Pagatukuron

GSAM 374.5Ang kapawa nga ginhatag sa sini nga katawhan nagatudlo nga gusto sang Ginoo nga may madamo nga sanitarium, kasarangan ang kadakuon kag ginpanagtag sa bug-os nga kalibutan, sa baylo nga pila lamang ka higante nga institusyon. Nalipay kami nga makita nga ginsugdan na ang pagbukas sang magagmay nga sanitarium sa nagkalain-lain nga bahin sang kalibutan, labi na gid sa nagligad nga napulo ka tuig. Sa Tuigan nga Libro sang Kumperensya Heneral sang 1904 yara ang lista sang sobra sa tunga sa gatos sini nga magagmay nga institusyon.

GSAM 375Lista sang mga Sanitarium

GSAM 375.1Bisan makagalanyat isaysay ang mga kahimtangan nga nagdul-ong sa pagtukod sini, sa aton limitado nga lugar kinahanglan magkontento kita sa lista sang mga pungsod diin nahamtang ini kag sa kadamuon sa tagsa ka pungsod. Sa Estados Unidos, makita naton ang 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Island of Samoa, 1; Old Mexico, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Lista sang mga Hulot sa Pagbulong

GSAM 375.2Dugang sa sini nga mga sanitarium, may kawhaan kag duha ka hulot sa pagbulong, nga ang napulo kag pito yara sa Estados Unidos; isa sa Jaffa, isa sa Jerusalem, Palestine; isa sa Guadalajara, Old Mexico; isa sa Kimberley, South Africa; kag isa sa Rockhampton, Australia. Dugang sini may kawhaan kag anum ka restawran nga vegetarian diin ang mga tawo makabaton sang matinlo nga pagkaon para sa panglawas, kag makabaton man sang pila ukon madamo nga pagtudlo parte sa husto nga paagi sang pagkabuhi.

GSAM 375.3Ini nga mga estadistika parte sa pag-uswag sang mga prinsipyo sang reporma sa panglawas nagapakita kon paano ang Ginoo makahimo sang “daku nga buluhaton paagi sa sini nga ahensya,” subong sang gintagna sang Dios sang 1866; kag nagapakita man ini, subong sang gintagna sang 1863, kon paano ang “mga prinsipyo sang reporma sa panglawas” makabulig sa “pagpreparar sang isa ka katawhan para sa pagbalhin sa langit sa pag-abot sang Ginoo.” Gani kabay pa nga ini nga mga institusyon sang panglawas magdaku sing isa ka gatos ka pilo, kag madali nga makatuman sang katuyuan nga ginhatag kag gindesinyo para sa ila.

Notes

  1. 3 Juan 2. ↩

Note

Back