Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
09 / 31
09 / 31

Kapitulo 6 — Ang Mensahe kag ang mga Mensahero

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Isulat ang palanan-awon, kag himoa ini nga maathag sa mga talad, agod ang nagabasa sini makadalagan. Kay ang palanan-awon may gintalana nga panahon pa; apang sa katapusan magahambal ini kag indi magbutig. Bisan magdugay ini, hulata ini; kay sigurado gid nga magaabot ini, indi ini magdugay.”1

GSAM 108.2“Kag nakita ko ang isa pa ka anghel nga nagalupad sa tunga sang langit, nga may walay katapusan nga maayong balita nga iwali sa mga nagaistar sa duta, kag sa tagsa ka pungsod, kag kaliwat, kag dila, kag katawhan, nga nagasiling sa mabaskog nga tingog, Kahadluki ang Dios, kag hatagi sia sing himaya; kay nag-abot na ang takna sang iya paghukom: kag simbahon ninyo sia nga naghimo sang langit, kag duta, kag dagat, kag mga tuburan sang tubig.”2

GSAM 108.3Sila nga naghatag sang pagpahayag sang pag-abot nag-angkon nga ining “palanan-awon” upod ang “gintalana” nga tion sini, nga ginsambit ni manalagna Habakuk, naglakip sang mga palanan-awon sang mga tagna ni Daniel kag sang Manugpadayag. Ginhimo nila ini nga matin-aw gid paagi sa ila mga paglaragway sa mga tsart sang panagna, agod ang nagbasa sang pagpaathag makadalagan gid kag makapaambit sang impormasyon sa iban.

GSAM 108Isa ka Pat-od nga Mensahe

GSAM 108.4Ang pagpahayag sang mga Adbentista indi lamang amo ang anunsyo nga ginhimo ni Pablo sa atubangan ni Felix, “Pagkamatarung, pagpugong sa kaugalingon, kag palaabuton nga paghukom;” kag indi man amo ang ginsiling ni Martin Luther, pagkatapos niya makompleto ang paghubad sang Biblia, sang, sa malip-ot nga tion antes sia mapatay, ginsiling niya kuno, “Napatud-an ako nga ang paghukom indi na malayo; huo, nga ang Ginoo mismo indi magpahilayo sing sobra sa tatlo ka gatos ka tuig pa.” Indi man amo ang ginsiling ni John Wesley sang nagsiling sia nga “nagahunahuna nga ang millennium basi magsugod sa mga isa ka gatos ka tuig.” Ang mga Adbentista nag-angkon nga ginahatag nila ang mensahe nga ginsimbolo sa Bugna 14:6, 7, “Nag-abot na ang takna sang iya paghukom,” kag ang singgit sang Bugna 10:6, “Wala na sing tion.” Ang amo sini nga tagna indi matuman paagi sa anunsyo sang hitabo nga “magaabot,” nga magaabot pa “sa tatlo ka gatos ka tuig,” ukon “sa isa ka gatos ka tuig,” kundi sa pat-od nga tion, “nag-abot na.” Ang amo gid sini nga mensahe, nga may amo man nga kapat-uran nga ginapangayo sang mga tagna sa ibabaw, ginwali sang mga Adbentista sa bug-os nga kalibutan.

GSAM 109Ang Paghukom sa Pag-abot ni Cristo

GSAM 109.1Sang tion nga una nga ginpahayag ini nga mensahe, ang tagsa ka denominasyon nga Cristohanon nagapati nga ang paghukom matabo sa ikaduha nga pag-abot ni Cristo. Gani, ang katawhan nga yara sa amo sina nga kahimtangan, nga nagahatag sang mensahe nga nag-abot na ang tion sang paghukom samtang nagapabilin sa amo nga pagtoo, kinahanglan gid nga magpahayag sang ikaduha nga pag-abot ni Cristo. Sa pagkamatuod, ang naghatag sing kusog sa mensahe kag labing makusog nga nagpalihok sa katawhan amo ang pagpahayag sang pat-od nga tion. Una, nag-angkon sila nga ang katapusan sang kalibutan magaabot sa pila ka tion sa sulod sang “tuig sang mga Judio” nga 1843, kag nga ini nalakip sa tion tunga sang Marso 21, 1843, kag Marso 21, 1844. Pagligad sini nga tion, nahibaluan naton sa Singgit sa Tunga sang Gab-i sang tuig 1844 nga ang pat-od nga adlaw gintalana para sa katapusan sang mga tion sang panagna. Amo ini ang ikanapulo ka adlaw sang ikapito nga bulan sang mga Judio, nga nagakatumbas sa Oktubre 22, 1844.

GSAM 109Pagkwenta sang 2300 ka Adlaw

GSAM 109.2Ang basehan sang tion—1843—amo ang 2300 ka adlaw sang Daniel 8. Gin-angkon nga tungod kay ining “mga adlaw” may kaangtanan sa mga tagna diin ang mga sapat ginpili agod magrepresentar sang mga ginharian, ang “mga adlaw” dapat gamiton sing simboliko sa pagrepresentar sang mga tuig, suno sa pagpaathag sang Ginoo sa simbolikong tion, nga ginhatag sa Numeros 14:34 kag Ezequiel 4:5, 6; nga ang kapitoan ka semana—490 ka adlaw—sang Daniel 9 amo ang nahauna nga bahin sang 2300 ka adlaw, kag nga ang duha ka tion nagsugod sing dungan. Ang hitabo nga ginhatag sa Daniel 9, nga nagmarka sang pagsugod sang kapitoan ka semana, amo ang “pagguwa sang sugo sa pagpahiuli kag pagtukod liwat sang Jerusalem.” Inang sugo nagguwa sa ikapito nga tuig ni Artajerjes Longimano, 457 B.C., subong sang nasulat sa Esdras 7.

GSAM 110.1Nga ini amo ang matuod nga petsa sang pagsugod sang kapitoan ka semana ginpamatuod sang kamatuoran nga sa sulod lamang sang kan-uman kag siyam ka semana—483 ka tuig—halin sa 457 B.C., ukon sa A.D. 27, si Cristo ginbawtismuhan ni Juan kag nagsulod sa iya ministeryo, nga nagasiling, “Natuman na ang tion,”3 etc. Ang pagbukas sang ministeryo ni Cristo, A.D. 27, ang iya paglansang sa krus tatlo kag tunga ka tuig halin sa amo nga petsa, “sa tunga [sentro] sang [ikapitoan] nga semana,” ang pagtapos sang pinasahi nga buluhaton sa tunga sang mga Judio, A.D. 34, kag ang madali nga pagkakabig ni Saulo, ang apostol sa mga Gentil, nagpamatuod nga ang kapitoan ka semana natapos gid sa amo nga petsa, kag gani nagsugod ini sang B.C. 457. Ginkwenta nila ang butang sa sini nga paagi: Halin sa 2300 ibuhin ang 457, kag magabilin ang 1843. Kag tungod kay ang 457 ka tuig antes kay Cristo, madala kita sa pagtapos sang 2300 ka adlaw sa pagtapos sang 1843.

GSAM 110Mga Pag-ako sang mga Nagakontra

GSAM 110.2Matuod nga ginsiling nga “ang mga pag-ako para sa kamatuoran halin sa hanay sang mga nagakontra sini nagahatag sang pinakataas nga sahi sang ebidensya.” Wala sing bisan sin-o sa mga nagakontra sa mensahe sang pag-abot nga nagpahibalo nga ang paghukom nga nagasusi sa katawhan sang Ginoo amo ang hitabo nga matabo antes sang pag-abot ni Cristo; kundi naghunahuna sila tuhoy sini nga punto nga nagauyon sa mga Adbentista. Bilang pamatuod sini nga pahayag, magakutlo kita halin sa duha ka bantog nga nagakontra.

GSAM 110.3Si G. N. Colver, nga nagawali sa Kapilya sa Marlboro Street, Boston, sang 1842, bilang pagkontra sa mga Adbentista, nagsiling:

GSAM 111.1“Kon ining mga adlaw mga tuig, ang kalibutan magatapos sa 1843; makita ini sang bisan sin-o nga estudyante; kay kon ang 490 natapos sa kamatayon ni Cristo, ang 2300 ka adlaw magatapos sa 1843; kag kinahanglan magtapos ang kalibutan, luwas kon mapakita nga may iban pa nga hitabo nga matabo, kag wala ako makakita kon paano ini mahimo.”

GSAM 111.2Si Propesor Stuart, sa malapit man nga tion, nagsiling:

GSAM 111.2“Isa ini ka katingalahan nga kamatuoran nga ang daku nga kadam-an sang mga manugpaathag sa Ingles kag Amerikano nga kalibutan, sa madamo na ka tuig, naanad sa paghangop nga ang mga adlaw nga ginsaysay sa Daniel kag sa Bugna nagarepresentar, ukon mga simbolo, sang mga tuig. Nabudlayan ako sa pagsubay sang ginhalinan sini nga kinaandan, nga mahimo ko tawgon nga daw unibersal na gid.”

GSAM 111Ang Pamatuod ni Propesor Bush

GSAM 111.3Nagsiling si Propesor Bush: “Bisan sin-o nga mag-atake kay G. Miller sa iya punto tuhoy sa tion, naga-atake sa iya sa iya pinakakusog nga punto. Husto ang iya tion; apang nasayop sia sa hitabo nga matabo.” Si Bush nagapati nga ang bug-os nga kalibutan makakonbertir antes sang pag-abot ni Cristo. Ang iya teoriya amo nga ang millennium magsugod sa 1844.

GSAM 111.4Ang mga ministro sang pagtoo sang pag-abot nagtudlo sa ila mga pampubliko nga diskurso nga ang kasaysayan sang kalibutan nagapakita nga ang nagkalainlain nga mga pungsod yara sa eksakto nga kahimtangan nga ginsimbolo sang larawan sa Daniel 2, sang ang bato magapukan sa larawan sa iya mga tiil kag ang Dios sang langit magatukod sang iya ginharian; kag sa kapitulo 7, sang “ang ginharian kag pagdumala kag kadakuon sang ginharian sa idalom sang bug-os nga langit ihatag sa mga balaan sang Labing Mataas.” Gintawag man nila ang atensyon sa kamatuoran nga ang mga tanda—pisikal, politikal, kag moral—amo gid ang ginpaabot sang Kasulatan nga makita kon ang Ginoo yara na sa tion sang iya pagpakita.

GSAM 111Mga Kahibulongan sa mga Langit

GSAM 111.5Ang Ginoo paagi kay manalagna Joel nagasiling: “Magapakita ako sing mga kahibulongan sa mga langit kag sa duta, dugo, kag kalayo, kag mga haligi sang aso. Ang adlaw himuon nga kadulom, kag ang bulan mangin dugo, antes mag-abot ang daku kag makahaladlok nga adlaw sang Ginoo.”4 Ang mga Adbentista nagapati kag nagtudlo nga ang aurora borealis sang katapusan nga mga siglo (nga kasagarang ginatawag nga mga suga sa amihan) amo ang “kalayo kag mga haligi sang aso” nga nagatuman sa ginpat-od sang manalagna; kag suno sa pinakamaayo nga impormasyon nga makuha halin sa kasaysayan (ginatudlo namon ang Ensiklopedia sang Edinburg bilang pamatuod), talagsa lamang ini nakita antes sini nga tion.

GSAM 112.1Gani, samtang ang mensahe sang madali nga pag-abot sang Ginoo nagalakat pakadto sa pinakamalayo nga mga bahin sang duta, may mga tanda nga ginpakita sa mga langit nga naghatag sing kabaskog sa kamatuoran kag nagkuha sang atensyon sang katawhan.

GSAM 112.2Sang Enero 25, 1837, may pinakamatahom gid nga pagpakita sang nagadabdab nga aurora borealis, nga daw nagdul-ong sa hunahuna sang madamo diretso sa tagna ni manalagna Joel tuhoy sa magapanguna sa daku nga adlaw sang Ginoo. Ang masunod nga paglaragway sang palibot halin sa Komersyal nga Manugbantala sang New York sang Oktubre 22, 1839. Nagauyon gid ini sa talan-awon nga nakita mismo sang manunulat sa Victor, Kondado sang Ontario, N.Y.

GSAM 112Ang Nagadabdab nga Aurora sang 1837

GSAM 112.3“Sang gab-i sang Enero 25, 1837, may talagsaon nga pagpakita sang amo man nga mga hitabo [nagakahulugan sang aurora borealis] sa nagkalainlain nga bahin sang pungsod, subong sang indi gid malikawan nga madumduman sang amon mga manugbasa. Sa mga lugar nga natabunan sang niebe, matahom kag ‘makahaladlok’ gid ang talan-awon sa wala pa makita nga paagi. Sa isa ka lugar malapit sa bukid, ang mga nakakita sang talan-awon nagsugid sa amon nga daw ini ‘mga balod sang kalayo nga nagaligid paubos sa bukid,’ kag sa kabug-osan, suno sa nahibaluan, ang niebe nga nagatabon sa duta daw kalayo nga may nasagol nga dugo, samtang sa ibabaw (subong sang ginasiling sang apostol), ‘ang mga langit nga nagadabdab,’ daw kaangay gid sang tagna tuhoy sa katapusan nga adlaw amo nga madamo ang natingala; ang mga kabataan nga nakakita sini nahadlok kag nagpamangkot kon amo na bala ini ang pag-abot sang paghukom; kag bisan ang mga sapat nagkurog sa maathag nga kahadlok.”

GSAM 113.1Indi lamang sa Amerika nga ini nga tanda ni manalagna Joel ginpakita, kundi samtang ang doktrina sang pag-abot sang Ginoo nagakuha sing kasangkaron sa Britanya, ang amo man nga tanda ginpakita sa mga langit sa sina nga pungsod. Ang Komersyal nga Manugbantala sang New York sang Oktubre 22, 1839, nagkutlo sang masunod halin sa mga pamantalaan sa London tuhoy sa isa ka talagsaon nga hitabo nga nakita sa sina nga pungsod sang gab-i sang Setyembre 3:

GSAM 113Ang Aurora sang 1839

GSAM 113.2“LONDON, SETYEMBRE 5 [1839].—Sa tunga sang alas diyes sang gab-i sang Huwebes kag alas tres sang kaagahon kahapon, nakita sa mga langit ang isa sa pinakamatahom nga ehemplo sini nga mga makatilingala nga hitabo, ang mga nagakataktak nga bituon kag mga suga sa amihan, nga nakita sa sulod sang madamo nga nagligad nga mga tuig. Ang una nga timailhan sini nga katingalahan nga hitabo amo ang napulo ka minutos antes alas diyes, sang ang mapula-pula nga kapawa, nga daw gabon, nagtuhaw halin sa aminhan nga bahin sang kahanginan kag hinay-hinay nga naglapad pakadto sa tunga sang mga langit, kag sang alas diyes ukon kinse minutos tapos sini, ang bug-os nga langit, halin sa sidlangan pakadto sa nakatundan, isa ka daku nga palid sang kapawa. Makahaladlok gid ang iya dagway kag kaangay gid sang ginahimo sang makusog nga kalayo. Nagkalainlain gid ang kapawa; sa isa ka tion daw nagahulog ini, kag gilayon nagsaka liwat nga may mabaskog nga kasanag. May makita nga mga tinipon sang aso nga nagasagol sa sini, nagaligid-ligid, kag ang tagsa ka nagatan-aw daw napersuade nga ini ‘isa ka makahaladlok nga kalayo nga nagadabdab.’”

GSAM 113.3“Daku gid ang kalisang sang dakbanwa; linibo ka tawo ang nagadalagan pakadto sa ginasuspetsahan nga makahaladlok nga kalamidad. Ang mga makina nga iya sang mga estasyon sang bombero sa Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, kag pati man ang mga makina nga iya sang mga estasyon sa nakatundan sang London—sa pagkamatuod, ang tagsa ka makina sang bombero sa London—ginpasakay sa mga kabayo kag ginpalagas sing daku nga kusog pakadto sa ginasuspetsahan nga ‘talana-an sang kalaglagan,’ nga ginasundan sang mga karwahe, mga manugkabayo, kag madamo nga tawo. Ang iban nga makina nag-abot tubtob sa High Gate kag Halloway [mga apat ka milya] antes nadiskobrehan ang sayop. Nagpadayon ini nga mga pagpakita sing sobra sa duha ka oras, kag sa pagpalapit sang kaagahon nangin talan-awon nga puno sang pagkadaku.”

GSAM 114.1“Sang alas dos sang kaagahon, ang hitabo nagpakita sing labing matahom nga talan-awon kag isa nga mabudlay gid ilaragway. Ang bug-os nga London nalamdagan nga daw udto, kag matin-aw gid ang kahanginan. Ang habagatnan nga bahin sang langit, sa tion nga ginmitlang, madulom bisan wala sing panganod; apang ang mga bituon, nga indi maisip sa kadamuon, matahom nga nagasidlak. Ang pihak nga bahin sang langit nagpakita sing katingalahan apang matahom nga kasumpong; matin-aw ini sing tuman kag mabaskog gid ang kapawa; may padayon nga pagsunod-sunod sang mga bulalakaw, nga nagkalainlain sa kasanag—daw ginhimo sila sa tunga sang langit kag naglapnag tubtob daw magbuswak. Daw may epekto ini nga kuryente. Linibo ka gagmay nga bituon ang naglupok halin sa ibabaw sang kapunawpunawan kag nagdali-dali pakadto sa duta nga halos indi masundan sang mata ang ila dalan; daw nagbuswak man sila kag naghaboy sing mapula-pula nga gabon sa bug-os nga langit. Matahom gid ang mga kolor.”

GSAM 114.2“Sang tunga-tunga na sang alas dos, ang talan-awon nagbaylo sa kadulom, nga sang naglapta ini nagpakita sing masanag nga balangaw sa kinaibabawan sang langit kag palibot sa tagaytay sang kadulom nga nagtabon sa habagatnan nga bahin sang pungsod. Wala madugay, ang mga haligi sang pilaknon nga kapawa nagasidlak halin sini. Nagdaku ini sing makatilingala, nagasagol sa mapula-pula nga gabon nga naporma man sa amo nga tion, kag sang yara na sa bug-os nga kataason, ang talan-awon labaw sa tanan nga mahunahuna. Ang mga bituon nagadali-dali sa tanan nga direksyon kag nagpadayon tubtob alas kuwatro, sang ang tanan nadula.”

GSAM 114Katingalahan nga mga Pagpakita sa Adlaw

GSAM 114.3Samtang ang buhi nga mga manugwali nagapahayag sang kamatuoran tuhoy sa pag-abot sang Ginoo, madamo kag nagkalainlain nga mga kahibulongan sa mga langit ang nakita sa nagkalainlain nga bahin sang kalibutan. Sa sini, ang amon espasyo magatugot lamang sang paglaragway sang dagway sang adlaw sa Norwich, Inglatera, sang Disyembre 1843. Ang kaangay sini natabo sa New Haven, Conn., sang Setyembre 9, 1844, sulod sang duha ka oras antes kag pagkatapos sang udto, kag nakita sang linibo ka tawo.

GSAM 115Katingalahan nga Pagpakita sang Adlaw

GSAM 115.1Ang gamay nga sulod nga lingin nagarepresentar sang adlaw. May kapawa ini nga kaangay sang kolor kahel. Ang guwa nga bahin sang duha ka lingin, nga may indi pareho nga kalayuon halin sa adlaw kag nagapalibot sini, daw amo man nga kolor; apang ang sulod nga bahin sini nga mga lingin madalom nga dalag, ang langit sa sulod sang mga lingin daw madulom nga kapawa-kape, kag ang tatlo ka daku nga lingin nga nagaagi sa adlaw kag sa idalom sini daw puro matin-aw nga kapawa.

GSAM 115.2Tuhoy sa hitabo sa Inglatera, nagbasa kita sa sulat ni E. Lloyd, London, Enero 3, 1844, nga nagasiling:

GSAM 115.3“May isa ka talagsaon nga ‘tanda sa adlaw,’ nga nakita sang panguna nga mga pumuluyo sang Norwich kag sang palibot nga pungsod, nga wala pa gid makita sa Inglatera. Nakita ini sang Disyembre nga nagligad, sang mga alas dose sa udto, kag nagpadayon sing duha ka oras. Daku gid ang kahadlok sini sa mga pumuluyo. Natabo ini sa wala pa magbukas sanday Utod Winter, Burgess, kag Routon sang ila misyon sa sina nga siyudad. Daw gin-andam sini ang dalan para sa kamatuoran, amo nga nagmadinalag-on gid sila didto.”

GSAM 116.1Ang pagsaysay sang hitabo subong sang natabo ini sa New Haven, Conn., ginhatag sa Singgit sa Tunga sang Gab-i sang Oktubre 10, 1844, kag ginkuha sa Palladium sang New Haven sang Setyembre 10, 1844. Sa pagsaysay sa Singgit, ang editor nagasiling, “Wala sing pilosopo nga nakahatag sing paathag sang kabangdanan sini nga hitabo nga makapalipay sa iya kaugalingon.”

GSAM 116.2Ang pagsaysay sini nga talan-awon nga nagpakita may kaangtanan sa adlaw sa New Haven, Conn., sang Setyembre 9, 1844, ginbalita man sa Courant sang Hartford sang Setyembre 12, 1844, kag amo ini ang nasulat:

GSAM 116.3“Ang mga singsing palibot sa adlaw sang Lunes, Setyembre 9, 1844, sulod sang duha ka oras antes kag pagkatapos sang udto, daw kadam-an sa aton mga pumuluyo nakakita nga may daku nga interes, kag nakapukaw sang maalamon nga pagkamausisaon sa pagkahibalo pa tuhoy sa mga pagpakita nga amo sini kag sa ila kabangdanan.

GSAM 116.4“Ang presente nga halo talagsaon tungod sa kalawigon sini, kag naghatag sing maayo nga kahigayunan sa pag-obserbar. Sang udto, naglangkob ini sing labi na sang duha ka kompleto nga singsing, ang isa mga kap-atan kag lima ka digri ang kalapad, nga nagapalibot sa adlaw sa iya sentro, kag ang isa mga kapitoan kag duha ka digri ang kalapad, nga ang iya sentro yara sa kinaibabawan sang langit, samtang ang iya palibot nagaagi sa adlaw. Ang mas gamay nga lingin may kaupod nga elipse nga may pinakamalaba nga aksis kag gamay nga pagkapalayo sa sentro. Diretso sa atubangan sang adlaw, kag katloan kag anum ka digri sa aminhan sang kinaibabawan sang langit, ang daku nga lingin gintabok sang duha pa ka lingin nga halos ukon bug-os pareho ang diyametro, nga sa punto sang ila pagtabok naporma ang masanag nga bahin, subong sang natural nga matabo sa kombinado nga kapawa sang tatlo ka masanag nga singsing. Ang singsing nga nagapalibot sa adlaw nagpakita sang mga kolor sang balangaw, masami nga may dakung kasanag kag katahom. Ang iban nga singsing puti kag mas mapusyaw, samtang nagapalayo sila sa adlaw. Apang ang gagmay nga bahin sang mga lingin, nga may mga kolor sang balangaw, nagpakita sa nagkalainlain nga tion, sa sidlangan kag sa nakatundan.... Ang amo sini nga pagkapareho sang estruktura dapat nagadepende sa isa ka kasuguan nga nagadumala sa pagporma sang mga halo; apang ang kinaiya sini nga kasuguan wala pa bug-os nga napahayag.... Indi na mabudlay paathagon ang paghimo sang singsing nga nagapalibot sa adlaw, tungod kay ang kabangdanan kaangay sang nagaporma sang balangaw, apang ang pagpaathag sang ginhalinan sang singsing nga ang palibot sini yara sa sentro sang adlaw mas mabudlay.”

GSAM 117Mga Kahibulongan nga Nagatuman sang mga Tagna sang Kasulatan

GSAM 117.1Mahibaluan naton kon paano gingamit, sa Inglaterra kag sa Amerika, ini nga mga kahibulongan nga nakita sa kalangitan, paagi sa pagbasa sang Pagpaathag sang Ikakaluhaan kag Ikaapat nga Kapitulo sang Mateo, ni Sylvester Bliss, nga ginmantala sa Boston sang 1843. Sa tapos niya kutloon ang pila sang mga asoy sa ibabaw, nagsiling siya:—

GSAM 117.2“Sa amo, ang ‘dalagku nga mga tanda’ kag ang ‘makahaladlok nga mga talan-awon’ nga gintagna sa mga Kasulatan sang kamatuoran daw natuman na tanan, subong man ang mga tanda nga ginsiling sang Manluluwas nga magauna sa iya pag-abot.

GSAM 117.3“Subong nga ang pagpangdahon sang mga kahoy isa ka sigurado nga tanda sang tig-ilinit, amo man kasigurado nga sa pagkatuman sining mga tanda, dapat mahibaluan sang mga Cristohanon nga ang pag-abot ni Cristo malapit na, yara na gani sa mga ganhaan. Indi lamang ini pagtugot nga mahibaluan nila, kundi ang aton Manluluwas nagasugo sa ila nga mahibaluan nila ini.”5

GSAM 117ANG MGA MENSAHERO

GSAM 117.4Sang natalupangdan na naton ang pila sang panguna nga mga bahin sang mensahe sang ikaduha nga pag-abot, suno sa una nga pagmantala sini, mahimo nga makawiwili ang pagkilala sa pila sang mga tawo nga may daku nga bahin sa sining halangdon nga pagmantala. Ginhatag na naton ang mga ngalan sang madamo sa labing may ikasarang nga mga ministro sadto nga tion sa iban nga mga pungsod nga nagpalanog sang singgit. Sa aton pagtalupangod sa pila sang mga nanguna sa Amerika, nga gintugyanan sang Ginoo sang palas-anon sang buluhaton, makita naton sing dugang pa nga ang kamot sang Ginoo yara gid sa kahublagan.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Una naton talupangdon si William Miller, nga tama ka bantog sa kahublagan sang pag-abot sa Estados Unidos amo nga para sa madamo ang kahublagan nakilala lamang bilang “Millerismo.”

GSAM 118.2Si William Miller natawo sa Pittsfield, Mass., sang Pebrero, 1782. Sa iya pagkabata pa lang, nakita na ang mga tanda sang labaw sa kinaandan nga kusog kag kaabtik sang panghunahuna. Sa sulod sang pila ka tuig, ini nga mga tanda nagdugang sa pagkamaathag sa tanan nga nakaupod niya. May mabakod siya nga panglawas, maabtik kag kinaugali nga maayo ang pag-uswag nga panghunahuna, kag pamatasan nga wala sing ikasaway. Pipila pa lamang ka tuig ang iya pagpulos sa limitado nga mga kahigayunan sang eskwelahan sang distrito sang ginkilala sang kadam-an nga ang iya nahibaloan labaw na sa kinaandan nga mga manunudlo nga ginakuha didto.

GSAM 118.3Nagpangasawa si Ginoong Miller sang 1802 kag nagpuyo sa Poultney, Vt. Ang mga lalaki nga iya ginpakig-updan halin sang iya pagsaylo sa Poultney, kag nga daku ang ila nabulig sa iya mga kaayuhan sa kalibutan, naimpluwensyahan sing madalom sang mga prinsipyo sang pagpangduhaduha kag sang mga pagtulun-an sang deismo. Indi sila mga tawo nga malain sing pamatasan, kundi sa kabug-usan maayo sila nga mga banwahanon, kag masami mga tawo nga maligdong, maloloy-on, kag maalwan. Apang ginsikway nila ang Biblia bilang talaksan sang relihiyoso nga kamatuoran, kag gintinguhaan nila nga daw makatarunganon ang pagsikway sini paagi sa bulig nga makuha sa mga sinulatan ni Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, kag iban pa. Gintun-an sing maid-id ni Ginoong Miller ini nga mga sinulatan, kag sang ulihi nagpahayag siya nga isa siya ka deista. Siya mismo nagsiling nga ang iya pagkabuhi bilang deista naglawig sing napulo kag duha ka tuig, nga nagsugod sang mga 1804.

GSAM 118.4Sang nabaton niya ang pagtangdo bilang kapitan, nagsulod siya sa kasuldadusan sang 1810. Sa iya pagbalik halin sa kasuldadusan, ginsaylo niya ang iya pamilya sa Low Hampton, N.Y., agod magsugod didto sang pagpanguma sang 1812. Bilang mangunguma, may mas madamo siya nga tion sa pagbasa. Nasapwan niya nga ang iya deista nga mga pagtuo wala naghatag sa iya sing kasiguruhan sang kalipay sa unhan sining kabuhi karon. Sa unhan sang lulubngan, ang tanan madulom kag makasulubo. Sa iya kaugalingon nga mga pulong:

GSAM 118.4“Ang pagkalaglag nga wala na sing pagkabuhi isa ka mabugnaw kag makapakurog nga hunahuna, kag ang pagpanabat para sa aton mga binuhatan sigurado nga kalaglagan para sa tanan. Ang mga langit daw saway sa ibabaw sang akon ulo, kag ang duta daw salsalon sa idalom sang akon mga tiil. Ang wala sing katapusan!—ano bala ini? Kag ang kamatayon!—ngaa bala may amo sini? Samtang labi ako nga nagapangatarungan, labi man ako nga nagapalayo sa sigurado nga pamatuod. Samtang labi ako nga nagahunahuna, labi man nga nagalapta ang akon mga konklusyon. Gintinguhaan ko nga mag-untat sa paghunahuna, apang indi ko mapunggan ang akon mga hunahuna. Makaluluoy gid ang akon kahimtangan, apang wala ko mahangpi ang kabangdanan.... Wala madugay pagkatapos sini, hinali nga nagpabilin sing maathag sa akon hunahuna ang kinaiya sang Manluluwas. Daw mahimo nga may isa ka persona nga tama ka maayo kag maloloy-on nga siya mismo magtubos sang aton mga paglapas, kag paagi sini maluwas kita sa pag-antos sang silot sang sala. Nabatyagan ko gilayon kon daw ano ka hiligugmaon ang isa nga subong sina; kag nahunahuna ko nga mahimo ko itugyan ang akon kaugalingon sa iya mga butkon kag magsalig sa iya kalooy.”

GSAM 119Ang Pagliso ni William Miller sa Pagtuo

GSAM 119.1Nagsiling pa siya:

GSAM 119.1“Nakita ko nga ginapakita gid sang Biblia ang amo nga Manluluwas nga akon ginakinahanglan; kag natingala ako kon paano ang isa ka libro nga wala ginbugna sang Dios makapahayag sang mga prinsipyo nga himpit gid nga nagasibu sa mga kinahanglanon sang isa ka kalibutan nga nahulog sa sala. Napilitan ako sa pagbaton nga ang mga Kasulatan isa gid ka pagpahayag halin sa Dios. Nangin kalipay ko ini; kag kay Jesus nakasapwan ako sing isa ka abyan.... Karon ang Biblia nangin panguna ko nga ginatun-an, kag makasiling ako sing matuod nga gin-usisa ko ini nga may daku nga kalipay. Nasapwan ko nga bisan ang katunga sini wala pa masugid sa akon. Natingala ako kon ngaa wala ko anay makita ang iya katahom kag himaya, kag natingala man ako nga nasarangan ko pa gani ini pagsikway.”

GSAM 119.2Ang paagi ni William Miller sa pagtuon sang Biblia ginlaragway niya mismo sa sini nga mga pulong:

GSAM 119.2“Nagdesisyon ako nga isikway ang tanan ko nga daan nga mga paghunahuna, nga itanding sing maid-id ang isa ka bahin sang Kasulatan sa iban nga bahin sini, kag nga ipadayon ang pagtuon sini sa regular kag may kahusay nga paagi.... Kon may makita ako nga indi maathag, ang akon naandan amo ang pagtanding sini sa tanan nga mga teksto nga may kaangtanan; kag sa bulig ni Cruden, gin-usisa ko ang tanan nga mga teksto sang Kasulatan nga may bisan ano sa mga panguna nga pulong nga makita sa isa ka indi maathag nga bahin.... Sa sini nga paagi ginpadayon ko ang pagtuon sang Biblia, sa akon una nga pagbasa sini, sa sulod sang mga duha ka tuig, kag nakumbinsi ako sing bug-os nga ini mismo ang nagapaathag sang iya kaugalingon.

GSAM 120.1“Samtang nagatuon ako sa amo nga paagi, nakumbinsi ako nga kon ang mga tagna nga natuman na sang una amo ang talaksan sa paghukom sang paagi sang pagkatuman sang mga tagna nga palaabuton pa, ang kinaandan nga mga pagtuo tuhoy sa espirituhanon nga paghari ni Cristo—isa ka libo ka tuig nga paghari sa sini nga kalibutan antes sang katapusan sini, kag ang pagbalik sang mga Judio—wala ginasuportahan sang pulong sang Dios.... Nasapwan ko nga maathag nga ginatudlo sa mga Kasulatan nga si Jesu-Cristo magapanaug liwat sa sini nga duta, nga magaabot sa mga panganod sang langit, sa bug-os nga himaya sang iya Amay.

GSAM 120.2“Nabatyagan ko ang isa ka kalipay sa pagtuon sang mga Kasulatan nga wala ko anay mahunahuna nga makuha sa mga pagtulun-an sini. Ginsugdan ko ang pagtuon sini nga wala nagapaabot nga masapwan ang tion sang pag-abot sang Manluluwas, kag sa una daw indi ako makapati sa resulta nga akon naabot; apang ang pamatuod nakaigo sa akon sing tama ka kusog nga indi ko mabalewala ang akon mga pagpati. Halos malig-on na ang akon mga konklusyon, kag nagsugod ako sa paghulat, pagbantay, kag pagpangamuyo para sa pag-abot sang Manluluwas.”

GSAM 120.3Nagsiling siya liwat:

GSAM 120.3“Nagtuo ako; kag gilayon nagpabilin sa akon hunahuna ang katungdanan sa pagmantala sini nga doktrina, agod ang kalibutan magtuo kag maghanda sa pagsugata sa Hukom kag sa Nobyo sa iya pag-abot. Indi kinahanglan nga isugid ko diri sing detalyado ang akon malawig kag mabug-at nga mga pagtilaw. Igo na nga isiling nga pagkatapos sang pila ka tuig, ginpilit ako sang Espiritu sang Dios, sang gahum sang kamatuoran, kag sang gugma sa mga kalag, nga pas-anon ang akon krus kag imantala ini nga mga butang sa isa ka kalibutan nga nagakamatay kag nagakalaglag.”

GSAM 120.4Si Ginoong Miller, subong sang mga tawo nga napahulag sang sini nga mensahe sa iban nga mga pungsod, una nga naghunahuna nga tumanon ang iya katungdanan paagi sa pagsulat kag pagmantala sa mga pamantalaan kag sa mga pulyeto. Una niya nga ginmantala ang iya mga pagtuo sa Telegrafo sang Vermont, isa ka pamantalaan sang mga Bautista nga ginaimprinta sa Brandon, Vt. Natabo ini sang tuig 1831. Una siya nga naghambal sa publiko tuhoy sa sini nga butang sang tuig 1832. Nagsiling siya tuhoy sa sini nga pagtililipon, “Ginbubo sang Ginoo ang iya bugay sa katilingban, kag madamo ang nagtuo sa kaluwasan sang ila mga kalag.”

GSAM 121.1Sang 1836, ang iya mga pagpanudlo gin-imprinta sa pila sang mga pamantalaan sadto nga tion. Sang tigtulugnaw sang 1837-38, ang iya mga pagpanudlo ginpagua sa isa ka pulyeto. Sang 1838, gin-imprinta ang ikaduha nga pulyeto nga may 204 ka pahina, kag sa sini nga pulyeto nagsiling si Ginoong Miller nga mahimo mapukan ang gahum sang mga Otomano sa tuig 1839 ukon 1840. Ang iya una nga mga pagpanudlo sa dalagku nga mga siyudad natabo sang tuig 1836. Sadto naghambal siya sa mga siyudad sang Randolph, Lowell, Groton, kag Lynn, Mass.

GSAM 121.2Tubtob sang 1840, si Ginoong Miller halos nagaisahanon bilang manughambal sa publiko tuhoy sa malapit nga pag-abot ni Cristo. Sa sina nga tuig, hinali nga ginatos ka tawo ang nag-upod sa iya sa pagmantala sang mensahe. Ang kabangdanan sining daku nga pagbag-o talupangdon sa masunod nga kapitulo. Sang tigtulugnaw sang 1839-40, naghatag si Ginoong Miller sing sunodsunod nga mga pagpanudlo sa Exeter, N.H. Didto niya una nga nakilala si Elder J. V. Himes, nga sa sina nga tion nagbaton sang pagtuo, kag halin sadto nag-upod kay Elder Miller bilang manugmantala kag makugi nga manugwali sang daku nga mensahe sang ikaduha nga pag-abot.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Tuhoy sa sining makugi nga manugpangabudlay sa sining daku nga kahublagan, ang labing maayo naton nga mahimo amo ang pagkutlo sa manunulat sang iya kabuhi, nga nagasiling:—

GSAM 121.4“Si Joshua V. Himes natawo sa Wickford, R.I., sang Mayo 19, 1805. Ang iya amay kilala gid bilang manugpatigayon sa West Indies, kag isa ka bantog nga katapo sang iglesia Episkopal sang San Pablo sa Wickford. Ang iya iloy may malulo nga pamatasan kag gugma sa Manluluwas, nga iya ginpaambit sa iya anak nga handa gid magpamati.

GSAM 121.5“Katuyuan sang amay nga ipaeskwela ang iya anak nga si Joshua para sa pagministeryo sa iglesia nga iya man ginakatapuan, apang wala ini matuman bangod sang mga kahimtangan. May iban nga buluhaton ang Dios para sa sina nga anak, kag ginahan-ay niya ang mga butang sa paagi nga magadala sang ginahandum nga resulta. Sang 1817, nagpadala ang amay sing malahalon nga kargamento nga ginatugyan kay Kapitan Carter, kag si Alexander Stewart ang tinugyanan sang kargamento. Ini nga mga lalaki wala nangin matutom, kag sang nakaabot sila sa isa ka dungkaan sa West Indies, ginbaligya nila ang sakayan kag ang kargamento, kag nagpalagyo. Ini nga hitabo nagbag-o sang tanan nga plano para sa palaabuton sang pamatan-on nga si Joshua, nga kuntani ipadala sa Unibersidad sang Brown, sa Providence, R.I. Sa baylo sini, sang Abril, 1821, gindala siya sa New Bedford, Mass., kag ginpatugyan sa pagpangabudlay kay William Knights sa idalom sang kasugtanan agod magtuon sang paghimo sang mga muwebles.

GSAM 122.1“Sang nakaabot siya sa iya bag-o nga puluy-an, makugi niya nga ginsugdan ang buluhaton nga gintugyan sa iya, nga may paninguha nga mangin batid gid sa iya palangabuhian. Apang wala madugay nasapwan niya nga ang relihiyoso nga kahimtangan sa iya palibot indi bug-os nga suno sa iya luyag. Nagsiling siya, ‘Ang akon agalon isa ka Unitario, kag gindala niya ako sa iya iglesia. Si Reb. Orville Dewey ang pastor. Bag-o pa lamang siya nga nagbiya sa kinaandan nga pagtuo. Ang akon paghanas sa idalom ni Obispo Griswold kag ni Reb. William Burge, rektor sang San Pablo sa Wickford, kag ang masami nga pagpamati sa maayo maghambal nga si Doktor Crocker sang San Juan, sa Providence, R.I., naghimo sa akon nga indi gid makabaton sang mahusay nga mga pagpanghiwala ni Ginoong Dewey sa mga pagtulun-an ni Cristo kag sang iya mga apostoles.’

GSAM 122.2“Bangod wala sing iglesia Episkopal sa New Bedford sadto nga tion, nagdesisyon siya nga magsimba sa Nahauna nga Iglesia Cristohanon [indi sang mga Disipulo] kag sang ulihi nagpakig-isa sa sina nga katilingban. ‘Diri,’ siling niya, ‘nasapwan ko ang bukas nga Biblia kag ang kahilwayan sa paghunahuna, kag gin-gamit ko sing maayo ang duha.’ Ini nga iglesia yara sa pag-atipan sang pastor nga si Reb. Moses Howe. Si Reb. Ginoong Clough nagbautiso kay Joshua V. Himes sang Pebrero 2, 1823. Nga may tagipusuon nga nagadabdab sa kakugi para sa iya Agalon, nagsugod siya gilayon, sa edad nga napulo kag walo ka tuig, sa pagsugid sang kasaysayan sang krus kag sa pag-agda sa mga tawo nga maghinulsol. Nagsiling siya tuhoy sa iya kaugalingon:—

GSAM 122.3“‘Wala madugay nangin manuglaygay ako, kag ginhatagan ako sing pagtugot agod mapauswag ang akon gasa.... Natapos ko sing maayo ang akon paghanas sa palangabuhian, kag nakabaton ako sing pagdayaw. Apang sa sulod sang lima ukon anum ka tuig, naandan ko nga magtrabaho sing sobra, kag paagi sini nakaangkon ako sing isa ukon duha ka adlaw kada semana para sa pagtuon kag sa misyonero nga buluhaton sa imol nga mga kasilingan, kag ang mga bunga sini gintugyan ko sa akon pastor.’

GSAM 123.1“Sang 1825, gintangdo siya bilang misyonero sang komperensya sang mga iglesia Cristohanon sa bagatnan sang Massachusetts. ‘Wala sing plano ukon salapian para sa pagsuporta sa mga misyonero,’ siling ni Elder Himes, ‘kag nagdesisyon ako nga magsulod sa patigayon para sa akon kaugalingon nga pagsuporta, kag magwali sa masarangan ko.’

GSAM 123.2“Sang 1828, naghalin siya sa New Bedford nga may malig-on nga paninguha nga magmadinalag-on, nga wala sing pagpangduhaduha ukon kakulang sang kabaskog, kag nagkadto sa Plymouth, diin ginwali niya ang pulong sang Dios sa mga eskwelahan, sa mga kuwarto nga ginpasibo para sa pagtililipon, kag sa bisan diin nga may magpamati sa iya. Sang 1829, ginpadayon niya ang amo man nga sahi sang buluhaton sa Fall River tubtob sang 1830, sang nagsaylo siya sa Boston bilang pastor sang Nahauna kag Ikaduha nga mga Iglesia Cristohanon; kag nagpabilin siya diri sing katloan kag tatlo ka tuig. Sang 1839, nagbaton siya sang pagtuo sa pag-abot suno sa pagpaathag sang bantog nga si Elder William Miller. Nagsulod siya sa bag-o nga buluhaton nga may bug-os niya nga kakugi, kag ang iya pagministeryo puno sang kainit kag gahum. Sang 1840, ginsugdan niya ang pagmantala sang Mga Palatandaan sang Panahon, nga nagapangapin sang buluhaton nga iya ginhatagan sang iya bug-os nga tagipusuon. Ang tanan niya nga kuwarta, tanan niya nga pagpangabudlay, tanan niya nga kusog gintugyan sa sini nga buluhaton, kag linibo ang nadala sa pagtuo.”

GSAM 123Ang Tingob nga Pagpangabudlay ni Miller kag ni Himes

GSAM 123.3Halin sang 1840 tubtob sang tigragdag sang 1844, ang pagpangabudlay nanday Elder Miller kag Elder Himes sa kalabanan tingob samtang nagakadto sila sa isa ka siyudad pagkatapos sang isa pa, sa tig-ilinit dala ang ila tama ka daku nga tolda, kag sa tigtulugnaw sa mga iglesia kag mga bulwagan para sa publiko. Ang daku nga kusog sang lawas ni Elder Himes nagtipig sa iya tubtob nga nagsulod siya sa ikasiyaman kag duha nga tuig sang iya kabuhi. Ang iya mga ikasarang sa panghunahuna mabaskog tubtob sa katapusan. Sang Septiyembre 28, sa tuig 1894, naghatag siya sing tama ka makapukaw nga wali sa isa ka katilingban sang kapin sa tatlo ka libo nga mga Adbentista sang Ikapito nga Adlaw sa kampo sa Lansing, Michigan. Daw naghambal siya nga may daku nga bahin sang kakugi kag kabaskog sang iya nagligad nga mga adlaw. Makahibulong gid ini para sa isa ka tawo nga tatlo na ka bulan sa iya ikasiyaman kag isa nga tuig, kag nga nagaantos sang isa ka balatian nga indi na maayo, nga amo ang iya ginkamatyan sa masunod nga tuig.

GSAM 124.1Sanday Elder Miller kag Elder Himes nagatindog, kon sa aton pa, sa “kinaunahan sang inaway” sa kahublagan sang ikaduha nga pag-abot sa Amerika, kag duha lamang sila sa madamo nga nag-upod sa ila sa pagmantala sang doktrina sang pag-abot ni Cristo, nga ang panguna nga mga kinaiya amo ang kalig-on sang katuyuan kag matuod nga integridad. Ini nga mga tawo sa kalabanan kabilang sa ginatawag sang kalibutan nga “mga tawo nga nag-uswag paagi sa kaugalingon nga paninguha,”—mga tawo nga nahulma sa pag-atubang sa mabudlay nga mga katunayan sang kabuhi, nga nakatuon sa paghukom sang bili sang isa ka katuyuan suno sa prinsipyo kag indi sa kon ano ang mapuslanon. Ang ila kinaiya kaangay sang ginsiling ni Elder Miller nga mga tawo sa mga iglesia nga masami nagabaton sang mensahe, “ang labing diosnon, matinumanon, kag buhi sa pagtuo nga mga katapo.” Ini nga kamatuoran ginpamatud-an sang mga ministro sang nagkalainlain nga mga iglesia, nga nagsiling pagkatapos sang katapusan nga pagbulag sang mga Adbentista sa ila, “Ginkuha sini [sang doktrina] ang labing maayo sa amon panong.”

GSAM 124Iban nga Bantog nga mga Manugwali nga Adbentista

GSAM 124.2Mahimo nga makawiwili ang pagsambit sang mga ngalan sang pila ka tawo nga may daku nga bahin upod kanday Elder Miller kag Elder Himes sa kahublagan sadto nga una nga mga tion. Una sa listahan si Charles Fitch, sang Cleveland, Ohio, nga sang 1842 nagsugyot sang paggamit sang mga tsart agod ilaragway ang mga palanan-awon ni Daniel kag sang Bugna. Ang sini nga hunahuna naghalin sa Habakuk 2:2, 3. Napatay si Charles Fitch sang Oktubre 10, 1844.

GSAM 124.3Si Doktor Josiah Litch, sang Philadelphia, nga, subong sang aton makita sa masunod nga kapitulo, ginpahulag sang Ginoo sa pagmantala sang isa ka kamatuoran nga ang pagkatuman sini nagpasanyog sing hinali kag madasig sang interes sa mensahe sang pag-abot.

GSAM 124.4Si Elon Galusha, sang Lockport, N.Y., isa ka kilala nga ministro sang mga Bautista, nga ang iya mga sinulatan kag pagministeryo tuhoy sa malapit nga pag-abot sang Ginoo tama gid nga nakapukaw sa sina nga denominasyon.

GSAM 125.1Si E. R. Pinney, sang Seneca Falls, N.Y., isa pa ka matinumanon nga ministro sang iglesia Bautista nga ang iya pagministeryo kag mga sinulatan isa ka gahum sa buluhaton. Nagakaigo gid nga tawgon siya nga “Ang asin sang duta.”

GSAM 125.2Si Geo. Storrs, sang Siyudad sang New York, nga antes niya pagbaton sang doktrina sang pag-abot isa ka bantog nga manugwali sang espirituhanon nga pagbugtaw. Ang iya mga sinulatan may gamhanan nga impluwensya sa pagpahulag sa mga tawo sa mas daku nga pagtugyan sang ila kaugalingon kag sang ila mga pagkabutang sa buluhaton; labi gid ini sa katapusan nga mga semana sang 2300 ka adlaw. Siya ang nagdala, pagkatapos sang pagkadismaya, sa pagtalupangod sang mga Adbentista kag sang kalibutan sang iya anum ka wali tuhoy sa kinaiya sang tawo, sa kahimtangan sang mga patay, kag sa palaabuton nga silot.

GSAM 125.3Si Elder Stockman, sang Portland, Maine, isa pa ka makugi nga manugpangabudlay sa mga pagbugtaw sa pagtuo nga ginpanguluhan ni William Miller sa sina nga siyudad. Napatay siya pila ka semana antes sang katapusan sang Judio nga tuig 1843, samtang ang mga Adbentista nagalaum kag nagapaabot nga ang Ginoo magaabot sa sina nga tion.6

GSAM 125.4May iban pa nga bantog nga mga tawo nga, bangod kulang sang lugar, aton lamang sambiton, subong ni N. N. Whiting, nga naghimo sing hubad sang Bag-o nga Katipan sa Iningles, nga kilala bilang Hubad ni Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, kag Edwin Burnham (tatlo ka mag-ulutod), nga tanan mga maayo nga manugpangabudlay sa mensahe.

Notes

  1. Habakuk 2:2, 3. ↩
  2. Bugna 14:6, 7. ↩
  3. Marcos 1:14, 15. ↩
  4. Joel 2:30, 31. ↩
  5. Pagpaathag sang Ikakaluhaan kag Ikaapat nga Kapitulo sang Mateo, mga pahina 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Mahapos mahangpan, suno sa ginalaragway sa Una nga mga Sinulatan, pahina 17, kon ngaa sanday Elder Fitch kag Elder Stockman luyag gid mahibalo kon ano ang natabo halin sang ila pagkatulog. ↩

Note

Back