Kapitulo 1 — Pakauna
GSAM 21.1No agsao tayo iti Maikadua a Yaay ni Cristo, pagsasaritaan tayo ti tema a pudno a namnama dagiti tattao ti Dios manipud pay idi napapanaw dagiti immuna a nagannaktayo iti hardin ti Eden. Iti sasao a naibaga iti uleg, a ti bin-i ti babai ket mangdadael iti ulona, adda pammatalged a iti ud-udina ket umay ti maysa a mangisubli, a mangabak kadagiti panangagaw ni Satanas ken mangtungpal iti panggep ti Dios iti rabaw ti daga. Mapagarup a ninamnama da Adan ken Eva a dagus a mapasamak daytoy a trabaho, ken ti maysa kadagiti mismo nga annakda ti agballigi. Ngem iti plano ti Dios, ti kari ti Mangisalakan manipud iti kasla pannakadadael ket saklawenna amin dagiti napasamak kalpasan dayta iti pannakatungpal ti “ti bukodna a panggep ken parabur, a naited kadatayo ken Cristo Jesus sakbay a naparsua ti lubong.”1
GSAM 21.2No naited koma ken Adan ken Eva a dagus ti panagkitada iti kinadagsen ken ladingit a mangpunno iti lubong iti nabayag a panawen iti nagbaetan ti pannakadadael ken pannakaisublina, saan koma a kabaelan ti ladingitda. Ti Dios ti langit, iti naayat a asi ken pannakipagriknana, inlemmengna daytoy a panagkitada, ket impalubosna kadakuada a pagtalinaeden ti napateg a namnama a iti ababa a tiempo mawayawayaanda iti nadayag a wayawaya dagiti annak ti Dios. Ti panangipagarup a asideg ti pannakasubbot ket sigurado a mangtignay kadakuada nga agbalin a naserserioso iti panagsagana a sumabat iti pasamak.
GSAM 22.1Kasta met iti amin a kaputotan dagiti tattao ti Dios manipud kadagiti aldaw ni Adan. Sigurado da a iti masakbayan ket mapasamak ti maysa a dakkel ken napateg a pasamak—nga iti ud-udina ket umay ni Cristo ken ipasdekna ti pagarianna. Kas da Adan ken Eva, pinatida met a asideg ti pasamak, ken kas kadakuada, saan da a makaammo iti mapasamak iti nagbaetan ti tiemponda ken dayta a pasamak; ta no naammoanda koma, nalabit a maupayda iti panagturongda iti gun-od ti sagut.
GSAM 22.2Mabalin a maipakita daytoy a kapanunotan babaen kadagiti pasamak a napasamak iti panagaramid kadagiti dadakkel a pannakadiskobre. Dagiti lallaki a nangrugi kadakuada, uray no saanda a ammo, ket pudno a nagtungpal iti panggep ti Dios; ngem napnoanda kadagiti kapanunotan a saan a naan-anay a maitunos kadagiti bukodda a teoriya a nangtignay kadakuada nga agaramid.
GSAM 22Dagiti Nasaknap nga Epekto dagiti Pannakadiskobre ni Columbus
GSAM 22.3Ni Montgomery, iti Pakasaritaan ti Amerika,2 edision ti 1902, panid 8, 9, iti panangibagana iti teoriya a nangtignay ken Columbus a mangrugi iti paglayagna, ken iti pannakatungpal ti planona a mapan kadagiti Indies ti Daya babaen iti panaglayag nga agpalaud, kunana:—
GSAM 22.4“Impagarup ni Columbus a mabalinna a mapasayaat ti proyekto ti Ari ti Portugal. Patalged ti panunotna a adda ab-ababa ken nasaysayaat a dalan a mapan iti Indies ngem iti direksion a naituding ni Diaz. Ti plano ti aglayag a taga-Genoa [Columbus] ket natured unay a kas met iti kinabarona. Imbes nga aglayag iti daya, wenno iti abagatan ken daya, impakitana ti panaglayag a direkta iti laud. Iti panagkunana, adda tallo a nasayaat ken napigsa a gapu iti kasta a panangaramid: Umuna, a kas iti kaimbagan a heograpia iti tiempona, napatalged ni Columbus a saan a patag ti daga, a kas iti panagipagarup ti kaaduan, no di ket maysa a globo. Maikadua, impagarupna a basbassit unay daytoy a globo ngem iti pudnona, ken ad-adu ti daga ngem danum. Maikatlo, gapu ta awan ti ammona ken awan met ti impagarupna maipapan iti kaadda ti kontinente ti Amerika wenno ti Taaw a Pasipiko, impagarupna a ti igid ti Asia wenno dagiti Indies ket direkta a kasango ti Espanya ken ti laud nga igid ti Europa. Ti sibubukel a rukod agingga iti Cipango, wenno Japan, ket impagarupna a nalabit saan a nalablabes iti uppat a ribu a milya.”
GSAM 23.1“Daytoy ti planona: Pumanaw manipud Europa; iturongna ti barkona iti laud a mapan iti Japan, ken surotenna ti kurba ti globo agingga a ti kurba ti mangiyeg kenkuana iti sapsapulenna. Iti panunotna, kasigurado ken kasimple daytoy a kas iti panagpasyar ti langaw iti aglawlaw ti mansanas."
GSAM 23.2“No bumalligi iti ekspedision, adda daytoy dakkel a pagimbagana: Sumrek iti Indies babaen iti sango a ruangan, imbes a sumrek iti aglikaw a dalan ken babaen iti kasla ruangan iti sikigan, a kas iti masapul nga aramiden dagiti Portuges."
GSAM 23.3“Makitatayo a daytoy a lalaki, a makaammo iti praktikal a matematika, heograpia, ken nabigasion a kas iti asinoman iti tiempona, ket umiso iti umuna a banag—ti langa ti daga—ngem naan-anay a biddut iti dua a sabali.”
GSAM 23Maysa a Nagasat a Biddut
GSAM 23.4“Ngem, iti naisalsalumina a wagas, dagiti biddutna ket nakatulong kenkuana iti maysa a banag. Ti biddutna iti rukod ti distansia ket nagasat unay a biddut. No naibilang ni Columbus a husto ti kalawa ti globo ken ti pudno a kaatiddog ti kasta a panaglayag, nalabit a saan koma a naglayag, ta makita na koma a dagus a ad-adda nga ababa ken nalaka ti naisingasing a dalan dagiti Portuges. Ken no naipagarupna wenno naammoanna iti aniaman a wagas a ti kontinente ti Amerika ket adda iti tumengnga ti dalanna, saan met a nalabit a dayta ti nangtignay kenkuana a mangrugi iti panagdiskobre, ta saan a pannakasarak iti baro a pagilian ti panggepna, no di ket maysa a baro a dalan a mapan iti daan a lugar.”
GSAM 23Ti Dakkel a Namnama dagiti Kaputotan
GSAM 23.5Kasta ngarud, dagiti tattao ti Dios a bumababa iti panawen ket adda iti sangoananda ti namnama iti yaay ni Cristo “kas angkla ti kararua, a napatalged ken napirmi.”3 Nupay masansan a iti tengnga dagiti ladingit ken pannakariribuk ket agpukkawda iti nakaro a ladingit, “Kasano pay kabayag, O Apo, sakbay nga umay ti pannakawayawaya?” ngem nagtultuloyda, ken kas ken Pablo kinunada ken kunada pay laeng, “Ania ti namnamatayo, wenno ragsaktayo, wenno korona ti panagrag-o? Saan kadi a dakayo met iti sangoanan ni Apotayo a Jesu-Cristo iti yaayna?”4
GSAM 24Ni Pablo a Nasustento babaen iti Namnama
GSAM 24.1Sumagmamano laeng nga ilustrasion ti mangsuporta a bileg daytoy a namnama, maipapan iti daytoy a banag, ti umanayen. Idi naipan iti sango ni Felix ni Pablo ken napalubosan a nagsao para iti bagina, kinunana, “Sigun iti dalan a aw-awagan da nga erehia, kasta ti panagdayawko iti Dios dagiti ammak, a patpatiyok amin dagiti naisurat iti linteg ken kadagiti mammadto; ken adda namnamak iti Dios, nga isu met ti ipalubosda, a mapasamak ti panagungar dagiti natay, dagiti nalinteg ken dagiti saan a nalinteg.”5
GSAM 24.2Iti nabileg a panangpakaasina idi naiyeg iti sango ni Agrippa, kinuna ni Pablo, “Ita addaak ditoy ken uk-ukomandak gapu iti namnama ti kari a naaramid ti Dios kadagiti amma; dayta a kari ket namnamaen dagiti sangapulo ket dua a tribumi a magun-od, bayat a sigagagarda nga agserserbi iti Dios iti aldaw ken rabii. Gapu iti daytoy a namnama, O Ari Agrippa, ipabasolnak dagiti Judio. Apay a maibilang kadakayo a saan a mapati a pagungaren ti Dios dagiti natay?”6 Idi kamaudianan a adda idiay Roma tapno agparang iti Cesar, kinuna kadagiti Judio, “Gapu iti namnama ti Israel, nabaludak iti daytoy a kawar.”7
GSAM 24.3Nagsao a silulukat ni Pablo maipapan iti dayta a namnama iti suratna ken Tito: “Ta ti parabur ti Dios a mangyeg iti pannakaisalakan ket nagparang iti amin a tattao, a mangisuro kadatayo a ilaksidtayo ti saan a nadiosan a panagbiag ken dagiti nailubongan a tarigagay, tapno agbiagtayo a nanakem, nalinteg, ken nadiosan iti agdama a lubong, a mangur-uray iti dayta nabendisionan a namnama ken ti nadayag a pannakaiparang ti naindaklan a Dios ken Mangisalakantayo a Jesu-Cristo.”8
GSAM 24Ni Pedro a Agragrag-o iti Namnama
GSAM 24.4Kastoy ti panagsao ni Pedro maipapan iti isu met laeng a namnama: “Madaydayaw koma ti Dios ken Ama ni Apotayo a Jesu-Cristo, nga iti nawadwad a asina ket pinataudnatayo manen iti nabiag a namnama babaen iti panagungar ni Jesu-Cristo manipud kadagiti natay, iti tawid a saan a madadael, saan a marugit, ken saan a malaylay, a naisagana idiay langit para kadakayo, a salimetmetan ti pannakabalin ti Dios babaen iti pammati agingga iti pannakaisalakan a nakasagana a maiparang iti maudi a tiempo. Iti dayta agragrag-okayo unay, nupay ita iti bassit a tiempo, no kasapulan, ket mapadagsenankayo babaen kadagiti adu a sulisog: tapno ti pannubok ti pammatiyo, a napateg unay ngem iti balitok a mapukaw, nupay mapadas babaen iti apoy, ket masarak a mangyeg iti panagdayaw, dayaw, ken gloria iti pannakaiparang ni Jesu-Cristo.”9
GSAM 25Ti Panggep ti Dios iti Pannakaparsua
GSAM 25.1Ipalawag dagiti Sursurat ti panggep ti Dios iti panangparsua iti lubong; ken manipud iti sao ti padto, maammoantayo met ti planona maipapan iti masakbayan: “Kastoy ti kuna ti Apo a nangparsua kadagiti langit, ti Dios a mismo a nangbukel ken nangaramid iti daga; pinatalgedna dayta, saan a pinarsua a awan maayna, pinarsua ket tapno pagnaedan.”10 Idi nabukelna dayta, intedna iti tao. Kuna ti mannaniw, “Ti langit, wenno dagiti langit, kukua ti Apo; ngem ti daga intedna kadagiti annak dagiti tattao.”11 Ngem idi intedna iti tao, nalinteg ti tao, kas iti panangibaga ti masirib, “Daytoy laeng ti nasarakak, a pinarsua ti Dios ti tao a nalinteg; ngem nagsapulda iti adu a panaglikaw.”12
GSAM 25.2Mabasaantayo ti pannakitrato ti Apo iti sangkatauhan, a “idi pinaglasinna dagiti annak ni Adan, impasdekna dagiti beddeng dagiti tattao a maitunos iti bilang dagiti annak ni Israel,”13 dayta ket maitunos iti bilang ti pudno nga Israel a iti ud-udina ket maurnong iti daga a kas umili ti masakbayan a pagarianna. Naipakita daytoy babaen ken Pablo kadagitoy a sasao: “Ti Dios ... inaramidna manipud iti maymaysa a dara dagiti amin a nasion dagiti tattao tapno agnaedda iti amin a rabaw ti daga, ken impasdekna dagiti naituding a tiempo ken dagiti beddeng ti pagnaedanda; tapno sapulenda ti Apo, no nalabit ket kapkappada kenkuana ken masarakda, nupay saan nga adayo iti tunggal maysa kadatayo; ta kenkuana agbiagtayo, aggunaytayo, ken addatayo.”14 No matungpal daytoy a sigud a panggep maipapan iti daga, “dagiti tattaom met ket agbalin amin a nalinteg.”15 Maisao manen maipapan kadakuada iti dayta a kasasaad, “Ti agnaed ket saan a kunaenna, Masakitak: dagiti tattao a pagnaedan dayta ket mapakawan ti basolda.”16 Dayta ti tiempo a “dagiti napakumbaba ket tawidenda ti daga; ken ragsakenda ti kinawadwad ti talna.”17
GSAM 26Ti Maikadua a Yaay ni Cristo Saan a Pabula
GSAM 26.1Naibaga iti maikadua a surat ni Pedro a “Saankami a simmurot kadagiti napintas a pabula a naaramid babaen iti kinasikap, idi impakaammomi kadakayo ti pannakabalin ken yaay ni Apotayo a Jesu-Cristo, no di ket saksi kami a mismo iti kinadayagna. Ta immawat isuna iti Dios Ama iti dayaw ken gloria, idi adda simmangpet a timek manipud iti nadayag unay a gloria, Daytoy ti ay-ayatek nga Anakko, a isu ti pakaragsakak unay. Ket daytoy a timek a naggapu iti langit ket nangngegmi idi adda kami a kaduana iti nasantoan a bantay. Adda met kadakami ti ad-adda a napatalged a sao ti padto, a nasayaat nga ipangagyo, a kas iti silaw a lawag iti nasipnget a lugar, agingga a sumangpet ti aldaw ken bumangon ti bituen ti aldaw kadagiti pusoyo.”18
GSAM 26.2Iti daytoy a Sursurat, tudtudoen ti apostol ti pannakabalbaliw iti bantay a pammaneknek ti Maikadua a Yaay ni Cristo. Sakbay daytoy a pasamak, kinuna ti Mangisalakantayo kadagiti apostolna, “Adda sumagmamano ditoy a saan a makaraman iti patay agingga a makita da ti Anak ti tao nga umay iti pagarianna”19—kas iti pannakailanad ni Lucas, “Adda sumagmamano ditoy a saan a makaraman iti patay agingga a makita da ti pagarian ti Dios.”20
GSAM 26.3Daytoy a kari ket pudno unay a natungpal iti pannakabalbaliw a mismo. Iti daytoy a “sirmata” iti bantay, nakitada ni Jesus a napadayag, kas iti panagparangna inton umay iti pagarianna. Nakita da ni Elias (Elijah), a naipan iti langit a saan a nakapadas iti patay, a mangibagi kadagiti mabaliwan—mabaliwan manipud iti tao a matay a saan a matay—“iti apagkanito, iti panagkirkir ti mata,” inton umay ti Apo.21 Adda met ni Moises, maysa a natay, a mangibagi kadagiti mapagungar manipud kadagiti natay tapno sumabatda iti Apo. Isu a iti daytoy a “sirmata” nakitada ti yaay ni Cristo iti pagarianna, kas iti inkarina kadakuada.
GSAM 27Ti Padto a Mas Napatalged a Sao
GSAM 27.1Nupay nakitada dagiti apostol daytoy a nadayag a sirmata iti bantay ti pannakabalbaliw, ken nangngegda ti timek ti panangaprobar ti Dios, ipapatalged ni apostol Pedro: “Adda kadakami ti ad-adda a napatalged a sao ti padto.” Babaen iti daytoy a sasao, saan nga ipababa ti pateg ti nakitada ken nangngegda iti dayta di-malipatan a pasamak. Naminsan laeng a nangngegda ti timek ti Dios, ngem iti dakkel a linya dagiti padto, a maipan agingga iti Maikadua a Yaay ni Cristo, masansan a maulit-ulit ti timek ti Dios. Pudno unay, tunggal matudtudo a padto a natungpal wenno naisurat iti pakasaritaan ket timek ti Dios kadatayo. Iti daytoy a kaipapanan a “mas napatalged” ti sao ti padto. Ti Rebisado a Bersiyon ipatarusna a “napatalged.” Napatalged ti padto iti tunggal pannakatungpal ti tunggal espesipikasion. Tunggal pasamak a naipadto, inton matungpal, ket pammatalged a sigurado a mapasamak dagiti sabali pay a napadto a pasamak.
GSAM 27Ti Naturaleza ti Padto
GSAM 27.2Dagitoy sumaganad a pammaneknek dagiti natan-ok a managsukisok iti Biblia maipapan iti naturaleza ti padto ket nabileg:—
GSAM 27.3Kinuna ni Thomas Newton a “ti padto ket pakasaritaan a naipakita iti sango ken napabassit; ti pakasaritaan ket padto a natungpal ken napalawa. Adda dagiti sinungaling a orakulo iti lubong; ngem awan iti amin a sirib ken kinadakes dagiti tattao ken dagiti diablo ti makaaramid iti aniaman a kas kadagiti padto a naisurat kadagiti Sursurat.”
GSAM 27.4Pammaneknek ni Sir Isaac Newton a “ti panangipangag kadagiti mammadto ket kangrunaan a kababalin ti pudno nga iglesia.”
GSAM 27.5Kinuna ni Dr. A. Keith a “ti padto ket kas kapada ti aniaman a milagro, ken iti bagina ket milagroso.... Ti timek ti Mannakabalin-amin laeng ti makatawag kadagiti natay manipud iti tanem,—ti timek ti Makaammo-amin laeng ti makaisao iti amin a nailemmeng iti nasipnget a masakbayan, a para iti tao ket saan a masukimat a kas kadagiti pagnaedan dagiti natay,—ket agpadpada a timek ti Dios.”
GSAM 28.1Kinuna ni Matthew Henry a “iti tiempo ti Dios, a isu ti kaimbagan a tiempo, ken iti dalan ti Dios, a isu ti kaimbagan a dalan, sigurado a matungpal ti padto. Tunggal sao ni Cristo ket nadalus unay, isu a napatalged unay.”
GSAM 28Ti Panggep ti Padto
GSAM 28.2Mabalin a masursurotayo manipud kadagiti sasao ni Cristo kadagiti apostolna ti maysa a panggep ti Apo iti panangitedna iti padto. Iti panagsao a naipadto maipapan kadagiti mapasamak iti biag ni Judas, kinunana, “Ibagak kadakayo sakbay a mapasamak, tapno inton mapasamak, patienyo a Siak Isuna.”22
GSAM 28.3Kuna met ti Apo babaen ken mammadto Isaias, “Siak ti Dios, ket awan ti kas kadak; ibagak ti pagpatinggaan manipud iti pangrugian, ken manipud kadagiti daan a panawen dagiti banag a saan pay a naaramid, a kunaek, Ti balakadko ket agtalinaed, ken aramidek amin a pagayatak.”23
GSAM 28.4Kuna pay, “Iti pangrugian impakaammok dagiti daan a banag, ket pimmanawda manipud iti ngiwatko, ken impakitak ida; inaramidak ida a dagus, ket napasamakda.... Manipud pay idi pangrugian impakaammok dayta kenka; sakbay a mapasamak impakitak kenka; tapno saanmo a kunaen, Ti didiosek ti nangaramid kadagitoy, ken ti inukitko a ladawan ken ti naimalem a ladawan, ti nangbilin kadakuada. Nangngegmo dayta, kitaem amin daytoy; ket saanmo kadi nga ibaga? Impakitak kenka dagiti baro a banag manipud ita, uray dagiti banag a nailemmeng, ken saanmo ida nga ammo. Naparsuada ita, saan a manipud idi pangrugian; uray sakbay daytoy nga aldaw, saanmo pay ida a nangngeg, tapno saanmo a kunaen, Adtoy, naammoak ida.”24
GSAM 28.5Manipud iti daytoy a pagsasao, makita ti bileg dagiti pannakatungpal dagiti padto a pammaneknek ti nadiosan a naggapuanna ti padto, ken a pammaneknek met daytoy iti pannakabalin ti Apo a nangatngato ngem iti amin a didios dagiti pagano. Makita met kadagitoy a sasao a ti padto ket mangikabil iti napateg unay a lugar iti Sursurat ti kinapudno. Iti kinapudno dagitoy a banag, nakakaskasdaaw unay a adu a tattao ti mangted iti bassit wenno awan unay a panangikaso iti panagadal kadagiti paset ti nasagradoan a Sursurat a maipapan iti padto.
GSAM 29Ti Padto Saan a Naselio
GSAM 29.1Dagiti saan nga ammo kunada a saanda a nasursuro, isu a saanda a maawatan dagiti padto. Iti sabali a bangir, adu kadagiti nasursuro, ken dadduma kadakuada a ministro, ti kunada: “Naselio dagiti padto, ket saan a maawatan. Ammotayo amin a naselio ti libro ti Apocalipsis.”
GSAM 29.2Iti Apocalipsis, naited kenni Juan a dungdungnguen ti naisangsangayan a bilin a saan a selyoanna ti libro.25 Iti daytoy met a libro, naibaga ti bendision kadagidiay “mangngeg iti sasao daytoy a padto, ken salimetmetanda dagiti naisurat ditoy.”26 Kasano a salimetmetan dagiti banag a linaon ti naselio a libro no saanda a maawatan, ken saan a mabalin a maawatan? Kinuna ti Apo babaen ken Moises, “Dagiti nalimed a banag ket kukua ti Apo a Dios tayo; ngem dagiti naiparangarang ket kukuatayo ken dagiti annak tayo iti agnanayon, tapno aramidentayo amin a sasao daytoy a linteg.”27
GSAM 29.3Ammotayo manipud kadagiti sasao ti Apo kadagiti adalanna maipanggep kadagiti padto ni Daniel a panggepna a maawatan ida. Mabasa tayo: “No makita yo ngarud ti makarimon a banag a mangyeg iti pannakadadael, a naibaga ni Daniel a profeta, a nakatakder iti nasantoan a lugar (ti agbasa, maawatanna koma),”28, a kasla kunana: Maawatanyo ni Daniel a profeta.
GSAM 29.4Ipakita ti Apo ti kinaulbod ti panangibaga a saan a maawatan ti padto, iti daytoy a sasao: “Ti sirmata ti amin ket nagbalin kadakayo a kas kadagiti sasao ti naselio a libro, a ited ti maysa a tao iti nasursuro, a kunana, Basaem daytoy, pangngaasim; ket kunana, Saanak a kabael, ta naselio; ket ti libro ket maited iti tao a saan a nasursuro, a kunana, Basaem daytoy, pangngaasim; ket kunana, Saanak a nasursuro. Isu nga kinuna ti Apo, Agsipud ta umasideg daytoy a tattao kaniak babaen ti ngiwatda, ken babaen kadagiti bibigda dayawandak, ngem inyadayoda kaniak ti pusoda, ket ti panagbutengda kaniak naisuro babaen kadagiti bilbilin dagiti tattao: ngarud, adtoy, aramidekto ti nakaskasdaaw a banag kadagitoy a tattao, ti nakaskasdaaw a banag ken pagsidsiddaawan; ta mapukawto ti sirib dagiti masiribda, ket mailemmengto ti pannakaawat dagiti mananunotda.”29 No sinurot dagiti tattao a sarsaritaen ti profeta ditoy ti napatalged a sao ti padto, saan koma a napanawda iti linteg ti Dios, ken saan koma a sinukatan dagiti bilinna babaen kadagiti bilin dagiti tattao.
GSAM 30Ti Padto Saan a Para iti Pribado a Pannakaipatarus
GSAM 30.1Saan a gapu ta adda nauneg, nalimed, ken misterioso a kaipapanan ti padto a kasta adu ti saan a makaawat kenkuana. Kinuna ti apostol Pedro maipanggep kenkuana, “Ammoenyo daytoy nga umuna, a awan ti padto ti Kasuratan a nagtaud iti bukod a pannakaipatarus. Ta ti padto ket saan nga immay idi un-unana babaen iti pagayatan ti tao; no di ket dagiti nasantoan a tattao ti Dios nagsao kas indalan ida ti Espiritu Santo.”30 Nalawag a kaipapanan daytoy a ti kasapulan tapno maawatan ti padto ket ti panangawat iti Espiritu a nagsao babaen kadagiti profeta. Maipanggep iti dayta nga Espiritu, a naikari kadagiti amin a kumkiddaw kenkuana, naisurat, “Idalannakayo iti amin a kinapudno.”31
GSAM 30Ti Padto Natungpal
GSAM 30.2Iti panagadal iti padto, adda sumagmamano a kinapudno a masapul a laglagipen a kankanayon: ti Dios, a saan a mabiddut, ti nangisurat iti padto, ket inton dumteng ti tiempo a matungpal ti maysa a padto, mapasamakto mismo ti naipadto. Manen, agsipud ta ti Apo addaan iti pannakabalin a makita a nasakbay no ania ti aramiden dagiti tattao, no ipakitana ti tiempo a mapasamak ti maysa a banag, inton dumteng dayta a tiempo, pudno a pannakatungpal ti padto ti mapasamak. Iti sabali a pannao, imposible ti ulbod a pannakatungpal ti padto iti naituding a tiempo a para iti pudno a pannakatungpal. Kas mayannatop iti daytoy a prinsipio, mabalin a kunaen tayo, inton dumteng ti tiempo ti Apo a maited iti lubong ti mensahena ti kinapudno, agparang a kankanayon ti mensahe.
GSAM 30.3Idi adda tiempo a nangisao ti nagsurat iti diskurso maipanggep iti pannakatungpal ti padto, immasideg ti maysa a saan a mamati ket kinunana, “Masapul a kablaawankayo, dakayo a mangipatarus iti padto, ta nagasatkayo unay. Iti panagadal yo iti pakasaritaan, kasla nalaka unay a masarakanyo ti banag a eksakto a maitutop iti padto.” Simmungbatkami, “Maitutop dayta ta naaramid a maitutop. No mapanka iti paglakaan iti guantes tapno gumatang iti paris a guantes, saan kadi a namnamaem a makasarak iti maitutop iti imam?” Simmungbat isuna, “Wen, ta naaramid a maitutop.” Kinuna ti nagsurat, “Kasta met, ti Dios a nangammo a nasakbay no ania ti aramiden dagiti tattao, nangaramid kadagiti padto maipanggep kadakuada; ket inton dagita a tattao sumrek iti entablado ti aramid ken aramidenda dagiti banag a naipadto, ti pudno a mannurat iti pakasaritaan isuratna dagiti aramidda, a no idilig iti padto ket eksakto a maitutop.”
GSAM 31Ti Padto a Silaw iti Sipnget
GSAM 31.1Kinuna ni apostol Pedro a masapul a paliiwen tayo ti padto a kas iti silaw a agranraniag iti nasipnget a lugar. No awan ti silaw ti padto, napno iti sipnget ti masakbayan. Ti panggep ti silaw ket pukawenna ti sipnget—no magmagna iti nasipnget a lugar, ipakitana ti dalan, ken ipakitana a nalaing ti dalan, tapno ti agdaliasat ket mabalinna, addang babaen iti addang, a makita ken pilien ti dalan. “Ti saom,” kinuna ti salmista, “ket pagsilawan kadagiti sakak, ken lawag iti dalanko.”32 Kinuna ti masirib a lalaki, “Ti dalan dagiti nalinteg ket kas iti rumanraniag a lawag, nga ad-adda a rumaniag agingga iti naan-anay nga aldaw.”33 Iti kasta makita tayo, bayat a lumabas tayo iti karayan ti tiempo, a ti sao ti Dios, nangnangruna kadagiti pannakatungpal ti padto, ad-adda pay a lumawag, a pagbalinenna a nalawag ken nalawlawag iti agad-adal iti Biblia a sigurado nga adda isuna iti dalan nga agturong iti agnanayon a silaw ken agnanayon nga aldaw.
GSAM 31Tallo a Kangrunaan a Pasamak manipud Eden agingga iti Panungpalan
GSAM 31.2No utoben tayo ti dalan dagiti tattao ti Apo manipud Eden agingga iti panungpalan, iti lawag dagiti Kasuratan, adda tallo a pasamak a naisangsangayan ti pannakailanglanda. Umuna, ti umuna a Yaay ni Cristo, ti pannagbalinna a tao, ti yaay ni Emmanuel, ti Dios a naiparang iti lasag; maikadua, ti dakkel a Repormasion kalpasan dagiti Panawen ti Sipnget—dagiti 1260 a tawen ti pannakaidadanes, a ti sao ti Apo ket nganngani naan-anay a naiparit kadagiti umili—a pannakaruarda ti iglesia manipud iti kasasaadna a kas iti let-ang, ken ti pannakaikabil dagiti Kasuratan iti lugar a mabasa ken maammoan ti pagayatan ti Dios ti tunggal maysa; maikatlo, ti Maikadua a Yaay ti Apotayo tapno iyegna dagiti tiempo ti pannakaisubli ti amin a banag a naibaga babaen iti ngiwat dagiti amin a nasantoan a profetana manipud idi nangrugi ti lubong; daytoy, tapno ileppas ti “gubat dagiti panawen,” ti gubat iti nagbaetan ti basol ken kinalinteg, ken iyegna ti panawen ti dayag, a naiturongan dagiti amin a panawen.
GSAM 32Ti Padto Mangted iti Pagilasinan Agingga iti Panungpalan
GSAM 32.1No paliiwen tayo ti napatalged a sao ti padto a kas iti silaw a mangidalan kadagiti addangtayo, a mangipakita kadatayo iti umno a dalan iti tengnga ti sipnget, saan a mabalin a sabali no di ket masarakantayo ti dalan a nalawag a naimarkaan iti sao ti padto iti amin a panawen agingga iti Maikadua a Yaay ni Cristo. Gapuna, dagiti sumursurot a naimbag iti lawag ti padto saan laeng a mabigbigda dagiti pagilasinan ken tanda a asidegen ti dakkel nga aldaw, no di ket mabigbigda met ti trabaho ti Apo a nagtultuloy a rumang-ay babaen kadagiti mensahe ti kinapudno a mangisagana iti maysa a tattao tapno sangoenda isuna a sitatalna iti yaayna.
GSAM 32.2Nupay ibaga dagiti Kasuratan a ti aldaw ti Apo umayto kadagiti umili a kas iti “mannanakaw iti rabii,”34, ibagana met maipanggep kadagiti agtakder iti balakad ti Apo, “Dakayo, kakabsat, saankayo nga adda iti sipnget, tapno dayta nga aldaw umay kadakayo a kas iti mannanakaw. Dakayo amin ket annak ti silaw ken annak ti aldaw.”35
GSAM 32Laglagipenyo Dagiti Panangidalan ti Apo
GSAM 32.3Iti pananglagip iti panangidalan ti Apo iti Panaggunay ti Maikadua a Yaay, nasayaat a paliiwen a kankanayon a panggep ti Dios a laglagipen dagiti tattaona dagiti pannakaiparang ti providensia ken pannakabalinna para iti pagimbagda. Iti panangted iti rason ti panagtallikud ti Israel iti Dios, kinuna ti salmista, “Nalipatanda ti Dios a Mangisalakanda, a nangaramid kadagiti naindaklan a banag idiay Egipto; dagiti nakaskasdaaw nga aramid iti daga ni Ham, ken dagiti nakabutbuteng a banag iti abay ti Nalabaga a Baybay.”36 No nasayaat para iti Israel a lagipenda ti panangidalan ti Apo kadakuada, saan kadi a nasayaat met para kadatayo? Iti ragsakna, kinuna manen ti salmista, “Bendisionam ti Apo, O kararuak, ken dimo liplipatan amin a paborna.”37
GSAM 33.1Iti amin a panawen, adda iti Apo dagiti napateg a kinapudno, a babaen iti paraburna mangidalan iti maysa a tattao manipud iti pannakaadipen ti basol ken mangisagana kadakuada iti pannakastrek iti nailangitan a Canaan; isu a makagunggona a kitaen ti pannakitrato ti Apo kadagidiay nangipakaammo kadagitoy a kinapudno.
GSAM 33Dakkel a Resulta Babaen Kadagiti Kabassitan a Pamay-an—Pammaneknek ni D’Aubigné
GSAM 33.2Kinuna ni D’Aubigné, iti Pakasaritaan ti Repormasionna, “Ti Dios, a mangisagana iti trabahona babaen kadagiti panawen, tungpalna dayta babaen kadagiti kakapuyan nga instrumento, inton dumteng ti tiempona. Ti panangaramid iti dadakkel a resulta babaen kadagiti kabassitan a pamay-an, isu ti linteg ti Dios. Daytoy a linteg, a mangituray iti sadinoman iti nakaparsuaan, masarakantayo met iti pakasaritaan.”38
GSAM 33.3Idi un-unana, idi nangrugi ti Dios a mangpili iti naisangsangayan a tattao tapno pagbalinenna ida a nasion a naidumduma para kenkuana, inawaganna ti maysa a lalaki—Abraham—a nagnaed iti tengnga dagiti pagano, idiay Ur dagiti Caldeo. Manipud kenkuana nagtaud ti adu a kaputotan; ngem idi naitan-okda iti dayaw ti maysa a nasion, kinuna ti Dios ti langit: “Saan a inyasideg ti Apo ti ayatna kadakayo, wenno pinilikayo, gapu ta ad-adu kayo ngem iti aniaman a tattao; ta dakayo ti kabassitan kadagiti amin a tattao.”39
GSAM 33.4Kalpasanna, idi kayatna a ispalen dagiti tattaona manipud iti pannakaadipenda idiay Egipto, pinilina a pangulona ti maysa a tao a idi ubing pay ket nailemmeng iti balay ni inana iti tallo a bulan, ken kalpasanna inkabil iti simple ken nadawel a lakasa a naaramid kadagiti ruot ken napadapan iti alkitran, ken intalek iti panangaywan ti Karayan Nilo. Daytoy met a Moises, idi nakadanon iti panawen ti pannakaawat, pinilina ti napakumbaba a dalan ti panagsagaba a kaduana dagiti tattao ti Dios imbes a ti ragsak a masarakan iti “ragsak dagiti basol iti bassit a tiempo.”40
GSAM 34Ti Balligi ni Gideon
GSAM 34.1Kalpasanna, idi kayat ti Apo a ispalen ti Israel manipud kadagiti Midianita ken Amalekita, a dimteng iti dagada “a kas kadagiti balang iti adu,” ken dinadaelda ti apit ti daga, a nangibati iti “awan a taraon para iti Israel, uray karnero, baka, wenno asno,” nangibaon ti Apo iti anghel ken Gideon. Daytoy nga anak ni Joas napilit nga agirik iti bassit a trigo ken ilemmengna dayta kadagiti kabusorna. Idi impakaammo ti anghel kenkuana a masapul nga ispalenna ti Israel, nagsaludsod ni Gideon a sipabigla, “Babaen iti ania ti mangisalakanak iti Israel? Adtoy, napanglaw ti pamilyak iti Manases, ket siak ti kababaan iti balay ni amak.”41 Daytoy met a napakumbaba ken napanglaw a lalaki rimmuar a kaduana dagiti tallo gasut a lallaki, agraman dagiti simple a pagsilawan ken banga (maysa nga aramid a kasla kinamaag iti panangukom ti limitado a tao), ket babaen iti panagbalin ti Dios a pigsada, nagun-odda ti dakkel a balligi. Sakbay ti pannakaisalakan, mabalin a nagsao ni Gideon iti ladingit a kas iti profeta Amos idi nagsaludsod, “Babaen ken siasino ti bumangon ni Jacob? Ta bassit isuna.”42
GSAM 34Ti Ubing iti Pagtaraonan
GSAM 34.2Iti tiempo a tinuding ti Apo, naiyanak ti Mangisalakan ti sangkataoan, ket nasarakan dagiti pastor a nakaidda isuna iti pagtaraonan. Dagiti kakabagianna iti daga sinurotda dagiti napakumbaba nupay nadayaw a trabaho iti biag. Maipanggep iti kinapanglawna iti daga, kinuna ti Mangisalakan, “Adda rukib dagiti musang, ken adda umok dagiti billit iti tangatang; ngem ti Anak ti Tao awan ti lugar a pagiddaan ti ulona.”43 Pinilina dagiti apostolna “manipud iti nababbaba a klase, a nupay saan a kababaan, saan a dumanon iti tukad dagiti tengnga a klase. Ti amin ket naaramid tapno maipakita iti lubong a ti trabaho ket saan a nagtaud iti tao, no di ket iti Dios.”
GSAM 35Saan nga Adu Dagiti Masirib a Naayaban
GSAM 35.1Kinuna ni Pablo maipanggep iti trabaho idi dagiti aldaw ti immuna nga iglesia: “Ti kinamaag ti Dios ket nasirsirib ngem dagiti tattao; ken ti kinakapuy ti Dios ket napigsa ngem dagiti tattao. Ta makitayo, kakabsat, ti pannakaayab yo, a saan nga adu dagiti masirib a kas iti lasag, saan nga adu dagiti nabileg, saan nga adu dagiti nadayaw, ti naayaban; ngem pinili ti Dios dagiti banag ti lubong a kasla maag tapno pabainna dagiti masirib; ken pinili ti Dios dagiti banag ti lubong a nakapuy tapno pabainna dagiti nabileg; ken dagiti nababa a banag ti lubong, ken dagiti banag a maumsi, pinili ti Dios, wen, ken dagiti banag nga awan, tapno dadaelenna dagiti adda, tapno awan ti lasag a pagdayaw iti presensiana.”44
GSAM 35Dagiti Napakumbaba a Lalaki iti Repormasion
GSAM 35.2Masarakantayo ti isu met laeng a prinsipio iti biag dagiti dakkel a Repormador iti maikasangapulo ket innem a siglo. Kinuna ti mannurat iti pakasaritaan: “Ti Repormador a Zwingle nagtaud iti abong ti agpaspastor iti karnero idiay Alps; ni Melanchthon, ti teologo ti Repormasion, nagtaud iti pagtrabahuan ti mangaramid iti armas; ken ni Luther nagtaud iti balay ti napanglaw a minero.” Maipanggep iti bagina, kinuna ni Luther: “Napanglaw unay dagiti nagannakko. Ti amak ket napanglaw a mangputol iti kayo (kalpasanna nagbalin a minero), ket masansan a pinas-an ni inak ti kayo iti likodna, tapno makagun-od iti kasapulan a panangpadakkel kadagiti annakna. Sinagabada ti narigat unay a trabaho gapu kadakami.”
GSAM 35.3Iti panagsao ni apostol Santiago maipanggep iti pannakaayab dagiti tattao iti serbisyo ti Apo, kinunana, “Denggenyo, ay-ayatek a kakabsat, saan kadi a pinili ti Dios dagiti napanglaw iti daytoy a lubong, nabaknang iti pammati, ken agtawid iti pagarian a naikari kadagidiay mangayat kenkuana?”45
GSAM 35Dagiti Immuna a Metodista
GSAM 35.4Iti panangkita iti agtultuloy a linia dagiti repormador agingga kadagiti immuna nga aldaw ti Methodismo, idi a naipakaammo a sipapasnek ti doktrina ti parabur a libre, masarakantayo a kaduana ti pannakabalin ti Dios. Bayat a simamatalek a naiparang iti umili, agraman ti nadungngo nga ayat ni Cristo, ken inawat babaen iti sibibiag a pammati, dagiti mamati saan laeng a nakagun-od iti pannakapakawan dagiti napalabas a basol, no di ket iti pannakabalin a mangpasanto tapno makapagtugotda iti biag a nasantoan. Adda napakumbaba a rugi ti Methodismo, ket nabendisionan kas iti pammati ken simple a panagtalek dagiti ministro ken umili.
GSAM 36.1Iti panangsukisok kadagiti pasamak ken kapadasan a naisilpu iti Panaggunay ti Maikadua a Yaay, masarakantayo a, kas iti tunggal trabaho ti Apo a ti tao ket maysa nga ahente iti pannakatungpalna, nagtaud dayta kadagiti napanglaw ken saan a nabigbig; ngem awan koma ti mangukom a maibusor kenkuana gapu laeng iti daytoy sakbay a sukimatenna a nalaing ti pammaneknek a pakabasean daytoy a dakkel a trabaho, tapno saan a masarakanda iti kasasaad dagiti sinaludsod ti Apo, “Siasino ti nangumsi iti aldaw dagiti babassit a banag?”46
GSAM 36Ti Sungbat ni Eck kenni Luther
GSAM 36.2Para iti pagimbagan dagiti mabalin a kayatda a mangikeddeng no umno wenno saan ti maysa a punto ti doktrina babaen iti kinabassit wenno kaadu dagiti umawat kenkuana, ipadamagmi iti paset ti panagririkiad ni Luther ken Eck. Idi inkabil ni Luther ti saadna iti Kasuratan, ken pinadasna a supiaten ti karbengan dagiti tattao a mangikabil kadagiti kapanunotanda iti ngato ti sao ti Dios, simmungbat ni Eck kadagitoy a nauyaw a sasao: “Masdaawak iti kinapakumbaba ken kinaemma ti kagalang-galang a Doktor a mangpadas, nga is-isuna, a sumupiat kadagiti adu a nalatak a amma, ken agpanggap a nasirib ngem kadagiti kangatuan a pontifice, dagiti konseho, dagiti doktor, ken dagiti unibersidad! ... Sigurado a makasdaaw unay, no ti Dios ket inlemmengna ti kinapudno kadagiti adu a nasantoan ken martir agingga iti yaay ti kagalang-galang nga Ama.”
GSAM 36.3Mabalin a sungbatan ti daytoy a panangsungbat babaen iti sungbat ni Zwingle kenni John Faber idiay Zurich, idi impakita ti maudi ti “panagsiddaawna iti kasasaad a dimtengan dagiti banag, idi linaksidda dagiti nagkauna a kaugalian a nagtaltalinaed iti sangapulo ket dua a siglo, ken nalawag a naikkeddeng a nabiddut ti Kristendom iti sangaribu ket uppat a gasut a tawen.” Simmungbat a dagus ni Zwingle a “ti biddut ket saan a nabasbassit a biddut gapu laeng ta ti pammati iti dayta nagtaltalinaed iti sangaribu ket uppat a gasut a tawen, ken iti panagdayaw iti Dios, awan ti kinapateg ti kinauna ti kaugalian no awan ti pundasion wenno pammalubos a masarakan iti nasagradoan a Kasuratan.”47
GSAM 37Ti Sao ti Apo a Maibusor iti Sirib ti Tao
GSAM 37.1Ti peggad ti panagtalek kadagiti kapanunotan dagiti tattao, imbes a sungbatan ti saludsod, “Ania ti kinapudno?” babaen iti sao ti Apo, ket nalawag a nailadawan ti profeta Oseas idi kinunana, “Inaradoyo ti kinadakes, inapit yo ti kinakillo; kinan yo ti bunga dagiti ulbod; gapu ta nagtalek kayo iti dalanyo, iti kaadu dagiti nabileg yo a tattao.”48 Kankanayon a ti tarigagay ti puso ti tao ket agtalek iti tao; ngem bayat a umasideg tayo iti tiempo a ti Apo ket “tumakder ken ginginedenna a nakabutbuteng ti daga,” balakadannatayo ti profeta Isaias: “Isardengyo ti panagtalek iti tao, a ti angesna adda iti agongna; ta ania ti pakabigbigan kenkuana?”49
GSAM 37.2Iti kasta a nabalakad babaen kadagiti Kasuratan maipanggep iti peggadtayo iti daytoy a banag, awan koma ti napardas a mangukom a maibusor iti Panaggunay ti Maikadua a Yaay, a kasla saan a maikari a paliiwen gapu iti napakumbaba a rugina, wenno gapu ta dagiti nagnagan a dakkel iti mata ti lubong ket saanda a simmurot iti trabaho. No di ket sukimaten a nalaing ti tunggal maysa dagiti ipaspasingkedna. Ti kinapudno ket napateg unay a saan a masukat, a no idilig kadakuana, dagiti simple a kapanunotan dagiti tattao ket kas iti awan serserbina a taep.
Notes
- 2 Timoteo 1:9 ↩
- David H. Montgomery, Dagiti Kangrunaan a Kinapudno ti Pakasaritaan ti Amerika, edision ti 1902, pp. 8, 9. ↩
- Hebreo 6:19. ↩
- 1 Tesalonica 2:19. ↩
- Aramid 24:14, 15. ↩
- Aramid 26:6-8. ↩
- Aramid 28:20. ↩
- Tito 2:11-13. ↩
- 1 Pedro 1:3-7. ↩
- Isaias 45:18. ↩
- Salmo 115:16. ↩
- Eclesiastes 7:29. ↩
- Deuteronomio 32:8; ↩
- Aramid 17:26-28. ↩
- Isaias 60:21. ↩
- Isaias 33:24. ↩
- Salmo 37:11. ↩
- 2 Pedro 1:16-19. ↩
- Mateo 16:28. ↩
- Lucas 9:27. ↩
- 1 Corinto 15:51, 52. ↩
- Juan 13:19. ↩
- Isaias 46:9-10. ↩
- Isaias 48:3-7. ↩
- Apocalipsis 22:10. ↩
- Apocalipsis 1:3. ↩
- Deuteronomio 29:29 ↩
- Mateo 24:15 ↩
- Isaias 29:11-14. ↩
- 2 Pedro 1:20, 21. ↩
- Juan 16:13 ↩
- Salmo 119:105. ↩
- Proverbio 4:18. ↩
- 1 Tesalonica 5:2; 2 Pedro 3:10 ↩
- 1 Tesalonica 5:4, 5 ↩
- Salmo 106:21, 22. ↩
- Salmo 103:2 ↩
- Pakasaritaan ti Repormasion, libro 2, kapitulo 1, parapo 1 ↩
- Deuteronomio 7:7 ↩
- Hebreo 11:25 ↩
- Uk-ukom 6:4, 5, 15. ↩
- Amos 7:2 ↩
- Mateo 8:20. ↩
- 1 Corinto 1:25-29 ↩
- Santiago 2:5 ↩
- Zacarias 4:10 ↩
- Pakasaritaan ti Protestantismo ni Wylie, kapitulo 12, parapo 16, 17; Edisyon ti Cassel, p. 458 ↩
- Oseas 10:13. ↩
- Isaias 2:22 ↩