Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Kapitulo 4 — Ti Panawen ti Panungpalan

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Ket kinunak, O Apo ko, ania ti panungpalan dagitoy a banbanag? Ket kinunana, Mapanka iti dalanmo, Daniel: ta dagiti sasao ket naserra ken nasello agingga iti panawen ti panungpalan. ... Dagiti nadangkes agtultuloy nga agaramid iti kinadangkes; ket awan kadagiti nadangkes ti makaawat; ngem dagiti masirib makaawatda.”1

GSAM 77.1“Kinunana kaniak, Maawatka, O anak ti tao: ta iti panawen ti panungpalan ti sirmata.”2

GSAM 77.1“Ngem sika, O Daniel, serraam dagiti sasao, ken selloam ti libro, agingga iti panawen ti panungpalan; adu ti agtaray iti maysa a disso ken iti sabali; ket dumakkel ti pannakaammo.”3

GSAM 77.1Ania ti kayat a sawen ditoy ti “panawen ti panungpalan”? Saan a mabalin a ti pudno a panungpalan iti bagina, ta no kasta, ti paset ti padto ni Daniel a “nasello” ket awan ti gunana iti sangkataoan. Kas “dagiti banbanag a naiparangarang ket kukua tayo,”4 Masapul ngarud a maaramat daytoy a paset iti sumagmamano a panawen. Isu a ti sasao a “panawen ti panungpalan” masapul a tumukoy iti panawen a sumangsango iti panungpalan, a pakaawatanto dagiti banbanag a naibaga ken Daniel.

GSAM 77Ti Aldaw ti Panagsaganana

GSAM 77.2Awan duadua a tumukoy dayta iti panawen a tinawag ni propeta Nahum a “ti aldaw ti panagsaganana.” Ditoy, agsao ti propeta maipapan iti pannakadadael ti Nineve babaen iti “uni ti pamalo, ken uni ti panagkiringking dagiti ligid, ken ti panaglagto dagiti kabalio, ken ti panaglagto dagiti karuahe.”5 Umuna a naiyeg ti imatang ti propeta iti dakdakkel a didigra a sumangpet iti amin a lubong, inton “agkintayeg dagiti bantay gapu kenkuana, ken marunaw dagiti turturod, ken mapuoran ti daga iti sangoananna, wen, ti lubong, ken amin nga agnaed iti dayta. Siasino ti makabael iti pungtotna? ken siasino ti makapagtalinaed iti kinapigsa ti pungtotna? Ti ungetna ket maiyulog a kasla apuy, ken dagiti bato ket marpuog babaen kenkuana.... Mamimpinsan a dadaelenna; saan a bumangon manen ti pannakaparigat.”6

GSAM 78Dagiti Karuahe a Adda Sumsumged a Silaw

GSAM 78.1Adu pay ti insao ti propeta maipapan iti daytoy nga aldaw ti panagsagana: “Dagiti karuahe ket addanto sumsumged a silaw iti aldaw ti panagsaganana, ken dagiti kayo a fir ket nakabutbuteng a mayayeg. Dagiti karuahe ket agpungtot kadagiti dalan, agdidinnungparda iti nalawlawa a dalan; kasla sumsumged a silawda, agtarayda a kasla kimat. Ibilangna dagiti mannakabalin a lallaki; matnagda iti panagdalanda; mapardasda iti paderna, ken maisagana ti salaknib.”7

GSAM 78.2Ania a napudno a pannakailadawan ti tren a kasla kimat iti kaaldawantayo, a ti konduktor ket agbilang ken agsubli a mangbilang kadagiti pasaherona, manipud estasion agingga iti estasion, ken maitibkolda iti panagdalanda inton agtaray ti tren. Adda pay ti napigsa a pannakaaramat dagiti kayo a fir para kadagiti tabla a pagikabilan dagiti riles ti tren, trabaho iti tulay, pagilongan ti niebe, ken dadduma pay. Kuna dagiti tattao a ti maysa a dalan a lumabas kadagiti Bantay Sierra Nevada ket addaan iti uppat pulo ket pito a milya a pagilongan ti niebe a naaramid iti kayo a fir. Ket daytoy kunana ti propeta a mapasamak iti “aldaw ti panagsaganana.”

GSAM 78.3Daytoy a panawen ti panungpalan ket naisao met ni propeta Joel idi naited ti bilin kadagiti adipen ti Apo: “Puyupuyem ti trumpeta iti Sion, ken agpukkawka iti alarma iti nasantuan a bantayko: mabuteng koma amin nga agnaed iti daga; ta dumteng ti aldaw ti Apo, ta asidegen.”8

GSAM 78.4Ket maulit met babaen ken propeta Sofonias: “Agtitiponkayo, wen, agtitiponkayo, O nasion a saan a kayat; sakbay a rumuar ti bilin, sakbay a lumabas ti aldaw a kas iti daram, sakbay a sumangpet kadakayo ti napigsa a pungtot ti Apo, sakbay a sumangpet kadakayo ti aldaw ti pungtot ti Apo. Sapulenyo ti Apo, dakayo amin a napakumbaba iti daga, nga inaramidyo ti ukomna; sapulenyo ti kinalinteg, sapulenyo ti kinapakumbaba; nalabit a mailemmengkayo iti aldaw ti pungtot ti Apo.”9

GSAM 79.1Tapno maammoan a naan-anay no ania ti kayat a sawen ti sasao a “panawen ti panungpalan,” ken no kaano a mangrugi, kitaentayo ti sabali pay a pasamak a nagaramat iti isu met laeng a termino. Iti maika-11 a kapitulo ni Daniel, naiparang ti pannakabalin a mangidadanes a mangtengteng iti turayna agingga iti panawen ti panungpalan. Kinuna ti Apo maipapan iti dayta a mangidadanes a pannakabalin: “Sumagmamano kadagiti masirib ket matnagda, tapno masuotda, mapunasan, ken mapapudawda, agingga iti panawen ti panungpalan: ta dayta [ti panawen ti panungpalan] ket adda pay iti naituding a panawen.”10

GSAM 79Ti Trabaho ti Bassit a Sara

GSAM 79.2Dagiti komentarista a Protestante ket umanamongda iti panangipakatda iti daytoy a pannakabalin ken iti “bassit a sara” ti Daniel pito, iti iglesia ti Roma a nangawit iti pannakabalin sibil iti naituding a tiempo. Dayta a naituding a tiempo ket “tiempo, dagiti tiempo, ken kagudua.”11 Dagitoy ti 1260 a naipadto nga aldaw—1260 a tawen—ti panagturay sibil ti bassit a sara, manipud 538 agingga 1798 A.D. Iti maudi a petsa, naikkat ti pannakabalin sibil ti bassit a sara, iti “naituding a panawen.” Isu a iti dayta a panawen, saanen a matnag dagiti tattao babaen iti ima dayta a pannakabalin a kas idi immuna a matmatnagda. Daytoy a tawen, 1798, ket mangmarka iti panangrugi ti dayta a panawen a tinawagan ti padto iti “panawen ti panungpalan.”

GSAM 79.3Ti tawen 1798 ti nangileppas iti “sangaribo a dua gasut ken innem a pulo nga aldaw”—1260 a tawen—a nasken a dagiti “Dua a Saksi” ti Apo (ti Daan ken Baro a Tulag) ket “agipadto... a nakasuot iti sako.”12 Iti panawen ti Nasipnget a Panawen ti pannakadangran, dagiti Kasuratan ket nasalimetmetan iti pagsasao a Griego ken Latin, ket dagitoy a pagsasao ket saan a maawatan dagiti umili. Daytoy a panangilemmeng iti Kasuratan ket naipadis iti panangikawes kadakuada iti “sako.”

GSAM 80Dagiti Dua a Saksi a Napapatay

GSAM 80.1“Inton malpasda ti panagtestimoniada [iti kasasaad a nakasuot iti sako], ti ayup a sumang-at manipud iti awan patinggana a rukib ket makigubat kadakuada [ni Satanas a mangsugsog ken agtrabaho babaen kadagiti tattao ti lubong], ket pagballigianna ida ken papatayenna ida. Ket dagiti bangkayda ket agidda iti dalan ti dakkel a ciudad, a naespirituan a nanagan iti Sodoma ken Egipto, a sadiay met a nailansang ti Apo tayo [“mailansang,” iti Bersion ti Danish ken ti Nairebisar a Bersion]. Ket dagiti tattao ken tribu ken pagsasao ken nasion ket makitada dagiti bangkayda iti tallo nga aldaw ken kagudua, ken saanda a palubosan a maisaad dagiti bangkayda iti tanem.”13

GSAM 80Ti Panagturay ti Buteng

GSAM 80.2Ti pannakapapatay kadagitoy a Saksi ket natungpal iti “panagturay ti buteng” iti Pransia, manipud 1792 agingga 1795—tallo ken kagudua a tawen. Nupay nagtultuloy ti Rebolusion ti Pransia iti innem wenno pito a tawen, iti umuna a tallo ken kagudua a tawenda nga inaramidda ti dakkel a gandat a mangdadael iti Biblia, iti relihion, ken kadagiti amin a nagtured nga agsao a pabor iti uray ania kadagitoy. Nupay kunada a ti Rebolusion ti Pransia ket makigubat iti monarkia ken kinapadi, iti kinapudnona nagbalin dayta a gubat a mangpukaw iti Dios ken iti Biblia. Maipapan kadagiti panawen a nasaksakbay iti Rebolusion, mabasa tayo,

GSAM 80.2“Dikay pulos liplipatan a sakbay ti Rebolusion ti 1792, dagiti nangpataud iti saan a panamati iti Pransia ket kunada a nangurnong ken nanggastoda iti £900,000 [$4,500,000] iti maysa a tawen, wen, maulit-ulit, iti panaggatang, panagipablaak, ken panagwaras kadagiti libro tapno dadaelen dagiti panunot dagiti tattao ken isagana ida para kadagiti napeggad a aramid.”14

GSAM 80Dagiti Mannurat a Saan a Mamati

GSAM 80.3“Ti dalan para iti kasta a Rebolusion ket naisagana babaen kadagiti sursurat ni Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, ken dagiti sabali a kapadada, a pinadasda nga iwaras dagiti prinsipio a mangdadael iti relihion a naibatay iti nakaparsuaan ken iti relihion a naiparangarang. Saan laeng a kinuna a saan a pudno ti naiparangarang, no di ket naikkat a naan-anay; pinapanaw ti Dios manipud iti uniberso, ken ti imahinario a anito a tinawagda iti Diose ti Rason ket naisukat iti saadna.”15

GSAM 81.1Iti tawen 1793, kasta dagiti kapanunotan dagiti tattao a dagiti artista iti teatro ket napigsa a palakpakan gapu iti panaguyawda a manglapastangan iti Dios ken iti Biblia. Kas ulidan, ikabilmi daytoy a sasao:

GSAM 81.1“Ti komedyante a Monert, iti Iglesia ni St. Roche [Paris], inyegna ti kinadangkes iti kangatuan. ‘Dios, no adda ka,’ kinunana, ‘ibalesmo ti nadangran a naganmo! Karitenka. Agulimekka. Saanmo a maitured nga ibelleng dagiti gurruodmo. Kalpasan daytoy, siasino ti mamati iti kaaddam?’”16

GSAM 81Ti Panagtrabaho a Manglapastangan iti Dios iti Lyons, Pransia

GSAM 81.2Maipapan iti no kasano a dagidiay nangpapatay kadagiti Saksi, a “nangilansang manen iti Anak ti Dios, ken nangiyeg kenkuana iti nalawag a pannakaibabain” (Hebreo 6:6), makita dayta iti programa ti maysa a pista nga inaramid ni Fouché iti Lyons, iti dayaw ni Chalier, ti Gobernador ti Lyons, a napapatay. Sakbay ti yaayna iti Lyons, imbilin ni Fouché a

GSAM 81.2“dadaelen koma amin a simbolo ti relihion; ken iti ngato dagiti ruangan dagiti sementerio maisurat koma, Ti Patay ket agnanayon a turog.... Ti busto ni Chalier ket inawitda iti lansanglansangan, sinurot ti immenso a bunggoy dagiti mammapatay ken pampam. Kalpasan da, immay ti maysa nga asno a mangawit iti ebanghelio, ti kruz, ken dagiti banga ti komunyon, a dagus a naitapuak iti apuy, bayat a napilit ti asno a uminom iti sagrado a arak manipud iti tasa ti komunyon.”17

GSAM 81.3Ti Maysa a Pista ti Rason iti Paris ket kasta ti pannakailadawanna:

GSAM 81.3“Nagprosisionda iti kombension, ken dagiti umili ... inkarikaturada iti nakakatawa unay a wagas dagiti seremonia ti relihion.... Dagiti lallaki a nakasuot iti surplice ken cope ket immay a kumanta iti hallelujah ken agsayaw iti Carmagnole, agingga iti bar ti kombension. Sadiay impananda ti hostia, dagiti kahon a pagidulinan dayta, ken dagiti rebulto a balitok ken pirak. Nangaramidda iti panagsao a manguyaw.... ‘O dakayo,’ kinuna ti deputasion manipud St. Denis, ‘O dakayo a ramit ti panatismo, nasantoan a santo iti amin a kita, agbalinkayo koma a patriota iti kamaudiananna, tumakderkayo nga amin a sangkamaysa, ken serbiankayo ti pagilian babaen ti panagpankayo iti pagaramidan ti kuarta tapno matunawkayo.’”18

GSAM 82Ti Sao ti Dios Rumuar iti Sipnget

GSAM 82.1“Kalpasan ti tallo nga aldaw ken kagudua, ti Espiritu ti biag a naggapu iti Dios ket simrek kadakuada” (kadagiti Saksi), ken “immuli iti langit iti maysa nga ulep.”19 Dimtengen ti tiempo ti Dios tapno ti saona ket rumuar iti sipnget ken maiparang iti lubong. Dimtengen ti tiempo (1798) tapno maaramid ti trabaho ti misyon iti intero a lubong. Iti 1804, naorganisa ti Sosiedad ti Biblia ti Britania. Sinurot dayta ti pulpulo a sabali pay a sosiedad ti Biblia, ket ita ti Biblia ket naipatarus iti amin a kangrunaan a pagsasao ti lubong. Isu a dagiti Kasuratan, dagiti Dua a Saksi, a nagbalin a nalatak iti imatang ti amin tapno makitada ken mabasa, ket naipadis iti panagpangato da iti langit iti maysa a ulep.

GSAM 82.2Iti panawen ti Rebolusion ti Pransia, kinuna ni Voltaire a iti uneg ti sangagasut a tawen, saanen a maaramat ti Biblia. Iti sangagasut a tawen manipud iti petsa dayta a sasao, ad-adu pay a Biblia ti naiwaras iti Pransia laeng ngem iti bilang dagiti Biblia a naammoan nga adda idi nangisao ni Voltaire iti dayta a napalalo a panagpannakkel. Ket kunada pay a ti balay a mismo a pagaramidanna iti dayta a sasao ket ar-aramaten ita a balay ti Biblia.

GSAM 82Nakatakuatan ti Bato a Rosetta

GSAM 82.3Adda dua a banag a mainaig iti tawen 1798 ken kadagiti tattao ti Pransia a masapul a paliiwentayo: umuna, iti dayta a tawen ti buyot ti Pransia, babaen ken Heneral Berthier, pinarmekna ti gobierno ti papa iti Roma, nga impatungpalna (a saan a pagaammo kadakuada) ti padto maipapan iti daytoy a pasamak, a naisurat iti mismo a libro a ginubatanda; maikadua, iti isu met laeng a tawen, iti Fort St. Julien, iti sanga ti Nile a Rosetta, ti buyot ti Pransia, bayat ti panagkali, nakatakuat iti bantog a bato a Rosetta, a naidulin ita iti British Museum. Iti daytoy a bato adda naisurat iti tallo a porma: dagiti hieroglyphic, ti sursurat a maar-aramat dagiti papadi; ti demotic, ti porma ti sursurat a maar-aramat dagiti umili; ken Griego. Daytoy ti tulbek a nanglukat iti saan pay a naawatan idi a demotic ken hieroglyphic a sursurat. Ita, kas insao ti sabali, “ti piko ken pala, a mangkalkali kadagitoy a sursurat iti demotic a karakter, ket mangipaay iti ad-adu a pammaneknek iti kinaumiso dagiti daan a rekord ti Biblia ngem iti aniaman a sabali a paggapuan iti ruar dagiti Kasuratan.” Isu a dagiti tattao a nangpanunot a mangpukaw iti Biblia ket, a saan a naammoanda, naaramatda tapno matungpal ti padto idi inikkatda ti panagturay ti kapapahan iti pagpatinggaan ti 1260 a tawen, ken nakatakuatda met iti tulbek iti mismo a sursurat a mangpasingked iti kinapudno dagiti Kasuratan a pinadasda a dadaelen.

GSAM 83“Tumakderka iti Sarim”

GSAM 83.1Ania ngarud ti kinuna ti anghel ken Daniel a mapasamak iti panawen ti panungpalan? Manipud iti panawen a nangngegna ti santo a nagsao, “Agingga iti 2300 nga aldaw, kalpasanna madalusanto ti santuario,”20 napno ti panunotna iti pannakariribuk no ania ti “panungpalan dagitoy a banbanag,” ken “kasano kapaut” dayta.21 Iti ud-udi, napakaammona a ti pannakaammo iti tiempo ket saan a para iti aldawna. Kinuna kenkuana, “Mapanka iti dalanmo agingga iti panungpalan: ta aginana ka, ken tumakderka iti sarim iti panungpalan dagiti aldaw.”22

GSAM 83.2Adda sumagmamano a nangpanunot a daytoy a sasao ket tumukoy iti maudi a panungpalan ti lubong, ken iti dayta a panawen ni Daniel, kadua dagiti dadduma a tattao ti Apo, ket awatenda ti gun-gunada ken tumakder iti sarina a tawid. Ti Hebreo a sao para iti sarina a tawid, rehion ti pagilian, ken dadduma pay, kunada a gheh-vel. Saan a dayta ti sao a naipatarus a sarina iti daytoy a teksto; ti sao ditoy ket goh rahl. Ibagada dagiti iskolar iti Hebreo a daytoy a sao, goh rahl, ket mapasamak iti 76 a daras iti Daan a Tulag, ken isu met laeng a sao a maar-aramat iti panagsao maipapan iti simboliko a pannakadalus ti santuario, a sadiay nagipuruak iti sarina tapno matukoy no ania kadagiti dua a kalding ti mapapatay. Idi innala ti nangato a padi ti dara ti kalding ti Apo ken simrek iti santuario tapno aramidenna ti trabaho ti pannakadalus, amin nga Israel ket nagtakder iti ruar, pinarigatda dagiti kararuada ken impudnoda dagiti basolda, tapno agtakderda a nadalus ken awatenda ti bendision ti nangato a padi idi rimmuar isuna iti santuario. Isu a iti dayta nga aldaw, ni Israel ket timmakder iti sarina.

GSAM 84.1No sumangpet ti maudi a pannakadalus ti santuario, iti panagpatingga dagiti 2300 nga aldaw, ti kaso ni Daniel, kadua dagiti kaso ti amin a nalinteg a natay, ket maiyeg a ma-rebyu iti sangoanan ti Dios. Isu a ni Daniel ket agtakder iti sarina.

GSAM 84Dagiti Sasao a Nasello agingga iti 1798

GSAM 84.2Iti sungbat iti saludsod ni Daniel, “O Apo ko, ania ti panungpalan dagitoy a banbanag?”23 naibaga kenkuana, “Dagiti sasao ket naserra ken nasello agingga iti panawen ti panungpalan.”24 Ania ti nangriribuk iti panunot ni Daniel? Ti “kaano?”, ti “kasano kapaut?”, ken “ania ti panungpalan?” Dagitoy ti banag a nangriribuk ken nangparigat iti propeta, ket dagitoy laeng ti masapul a maserra ken masello agingga iti “panawen ti panungpalan,” saan a ti intero a libro ni Daniel, a kas pinanunot dagiti dadduma. Sakbay daytoy a panawen ti 1798, adda lawag kadagiti estudyante ti padto maipapan kadagiti pitopulo a lawas, ken naawatanda a nangrugi dagitoy iti B.C. 457, a ti publiko a ministerio ni Cristo, ti ipapatayna, ken dadduma pay ket napasamak a naan-anay a maitunos iti bilang dagiti innem a pulo ket siam ken pitopulo a lawas manipud iti dayta a petsa. Daytoy a naan-anay a pannakatungpal ti misyon ti Mangisalakan a maitunos iti bilang ket nangipaay kadakuada iti napigsa a pammaneknek a pudno Isuna a Mesias, ken a ti petsa ti panangrugi dagiti pitopulo a lawas ket saanen a mabaliwan. Ti saanda a pannakatakuat a dagiti pitopulo a lawas ket umuna a paset dagiti 2300 nga aldaw ket nangibati iti banag a nasello agingga kalpasan ti 1798, kas naipadto.

GSAM 84Ti Tulbek iti 2300 nga Aldaw

GSAM 84.3Ita kitaentayo dagiti kinapudno maipapan iti daytoy a banag. Agingga iti tawen 1798, awan pay ti lawag dagiti mangilawlawag iti padto maipapan iti panawen a panagpatingga ti 2300 nga aldaw. Maawatanda dagiti simbolo, ti ladawan ken dagiti ayup iti libro ni Daniel, ngem saanda a maibaga no kaano ti panagpatingga ti 2300 nga aldaw, ta dida pay maawatan no kaano a nangrugi dagita nga aldaw. Kas pammaneknek iti daytoy, mabasatayo iti Panagpukkaw iti Tengnga ti Rabii, maysa a pahayagan nga Adventista a maipabpablaak idi iti siudad ti New York, iti petsa a Hunio 15, 1842: “Makapangayangay unay a masarakan dagiti nadumaduma a mannurat nga agwaywayas iti maysa ken maysa, a manipud 1798 nakakitada iti saan pulos a nakita idi sakbay dayta—nga dagiti 70 a lawas ket tulbek iti 2300 nga aldaw.”

GSAM 85Adu ti Makaduktal iti Lawag

GSAM 85.1Kas iti daytoy a pannakaammo a “naselyoan” agingga a dimteng ti tiempo nga intuding ti Apo a pannakailukatna iti pannakaawat dagiti tattaona, kasta met a pudno a no dumteng ti “panawen ti panungpalan,” adu ti “agtaray nga agsublisubli” iti Nasantoan a Surat a mangsapsapul kadagitoy a banag. Babaen iti panangidilig iti sumagmamano a patarus dayta a teksto, agbalin a nalawag unay daytoy a kapanunotan.

GSAM 85.2Kuna ni Doktor Adam Clarke: “Adu ti mangikagumaan a mangsapul iti kaipapananna; ket umadu ti pannakaammo—babaen iti daytoy.”

GSAM 85.3Iti narebisar a Biblia Aleman ni Luther, mabasatayo: “Iti kasta adu ti mangusig iti dayta, ket makasarak iti dakkel a pannakaawat.”

GSAM 85.4Kastoy ti mabasa iti Nagidilig a Biblia Aleman: “Adu ti mangbasa iti dayta agingga iti pagpatinggaanna, ket iti kasta umadu ti pannakaammo.”

GSAM 85.5Iti Biblia Aleman ni L. Van Ess, a pinalubosan met ti papa a basaen dagiti Katoliko, kastoy ti pannakaipatarusna: “Adu ti mangsukisok iti dayta agingga iti pagpatinggaanna, ket dakkel ti pannakaammo.”

GSAM 85.6Kastoy ti mabasa iti Biblia Sueko: “Adu ti mangsukisok iti dayta, ket dumakkel ti pannakaammo.”

GSAM 85.7Iti narebisar a Biblia Danes-Noruego, kastoy ti mabasa: “Adu ti sigagagar a mangsukisok, ket umadu ti pannakaammo.”

GSAM 85.8Mabasatayo iti Panagpukkaw iti Tengnga ti Rabii iti Hunio 15, 1842, maipapan iti daytoy a panagsapul ken pannakagun-od iti pannakaammo iti naselyoan sakbay ti 1798: “Saan kadi a nakaskasdaaw a panagtunos daytoy, nga adu a mannurat, nga awan ti pannakaammoda iti maysa ken maysa, ti nakadanon iti isu met laeng a pangngeddeng iti dandani agpadpada a tiempo?”

GSAM 86.1Iti daytoy iparangmi ti listaan ti 20 a nadumaduma a tattao ken bunggoy a nakaduktal iti kinapudno maipapan iti panagpatingga ti 2300 nga aldaw, babaen iti naanep a panagsukisok iti Nasantoan a Surat nga indalan ti Espiritu ti Dios, saan a babaen iti panagsasaritada iti maysa ken maysa. Iti umuna iti daytoy a listaan ikabilmi ni William Miller iti Estado ti New York; sumaruno da A. J. Krupp, iti Philadelphia, Pa.; David McGregor, iti Falmouth, Maine; Edward Irving, iti Inglaterra; Archibald Mason, iti Escocia; W. E. Davis, iti South Carolina; Joseph Wolff, a nagtrabaho iti nadumaduma a paset ti Asia; Alexander Campbell, iti pannakidebatena ken Robert Owen idi 1829; Kapitan A. Landers, iti Liverpool, Inglaterra; Leonard Heinrich Kelber, iti Stuttgart, Alemania; Lacunza, iti España; Hentzepeter, iti The Hague, Holanda; Doktor Capadose, iti Amsterdam, Holanda; Rau, iti Bavaria; dagiti padi iti Tartaria, idi 1821; dagiti agad-adal iti Biblia iti Yemen, iti libroda a maawagan iti “Seera;” Hengstenberg, iti sabali a paset ti Alemania; dagiti Ruso iti Baybay Caspio; dagiti Molokaner iti igid ti Baybay Baltico, ken dadduma pay.

GSAM 86.2Ti sumaganad ipakitana no kasano a naipakaammo daytoy a banag kadagiti agad-adal iti padto iti nadumaduma a tiempo, uray no awan ti pannakaammoda iti maysa ken maysa:—

GSAM 86.3Iti Panagpukkaw iti Tengnga ti Rabii iti Hunio 15, 1842, adda dagitoy a sasao: “Kaawatmi laeng iti maysa a libro nga addaan iti sumaganad a titulo, ‘Dua nga Isurat maipapan kadagiti Numero ti Padto ni Daniel a 2300 nga Aldaw, ken ti Pagrebbengan ti Cristiano a Mangsukisok iti Pannakawayawaya ti Iglesia, nga insurat ni Archibald Mason, ministro ti ebanghelio, Wishawtown, Escocia, Newberg. Inimprenta ni Ward M. Gazeley manipud iti edision ti Glasgow, 1820.’ Iti daytoy a libro kuna ni Mason, ‘Iti nabiit nakakitaak iti bassit a pampleto nga immuna a naipablaak iti America ni Kagalang-galang Wm. E. Davis, iti South Carolina, ket naipablaak manen idi 1818 iti Warkington, iti akin-abagatan ti Inglaterra. Ipasigurado daytoy a mannurat a nangrugi ti 2300 nga aldaw a kaduada dagiti 70 a lawas (kap. 9:24). Iti daytoy a kapanunotan napilitanak nga umanamong.’”

GSAM 87Ni Davis, iti South Carolina

GSAM 87.1Iti isu met laeng a bilang ti Panagpukkaw iti Tengnga ti Rabii, kinuna ti editor, “Ti libro ni Davis ket sigurado a naisurat idi agarup 1810.” Iti panangsaritana maipapan iti panagrasrason a nailawlawag iti libro, kinunana, “Ti agbasa ket pudno a mabalinna a panunoten a basbasaenna dagiti sinurat da Miller, Litch, Stores, wenno Hale, ngem patienmi nga awan kadagiti agdama a mannurat maipapan iti Maikadua a Yaay ti nakaammo iti kaadda daytoy a libro agingga iti napalabas a lawas. Ti editor daytoy a pahayagan [ti Panagpukkaw] ket saan pay a nakangngeg iti maipapan iti dayta idi sakbay daytoy. Ti kapanunotan ni Davis maipapan iti tiempo, nga inanamongan ni Mason, ket agpatingga ti 2300 nga aldaw iti tawen 1843 dagiti Judio—ti tawentayo a 1844.”

GSAM 87Ni Joseph Wolff ken 20 a Dadduma Pay

GSAM 87.2Iti Panagpukkaw iti Tengnga ti Rabii iti Agosto 31, 1843, mabasatayo nga “idi 1822 ni Joseph Wolff (iti Inglaterra) nangipablaak iti libro a napauluan iti ‘Umayto Manen, ti Anak ti Tao kadagiti Ulep ti Langit.’” Ket kasta met nga “idi 1826 nagtitipon iti London ti 20 a tattao, a naggapu kadagiti amin a nadumaduma nga ortodokso a pammati, a kaduada ni Apo Wolff, tapno agadalda iti Biblia. Nagkaykaysada amin iti isu met laeng a pangngeddeng. Innayonda ti 45 a tawen iti 1260.” Ti pananginayon iti 45 a tawen kadagiti 1260 a tawen a nagpatingga idi 1798 ket mangidanon kadatayo iti panagpatingga ti 1843, iti tawen dagiti Judio, nga isu ket ti 1844 iti panagbilangtayo.

GSAM 87Ti Kapanunotan ni Alexander Campbell

GSAM 87.3Iti isu met laeng a bilang ti pahayagan, naibaga maipapan ken Alexander Campbell nga “idi 1829 naangay ti nalatak a pannakidebatena ken Robert Owen, a saan a mamati iti Dios, a ditoy imbingayna a dagiti sirmata ni Daniel ket agtultuloy agingga iti panungpalan ti tiempo, a dagiti 2300 nga aldaw ket tawtawen, ket agpatinggada agarup 1847 a tawen manipud iti pannakayanak ni Cristo, nga isu, segun iti bukodna a panangipakita, ket uppat a tawen a nasapsapa ngem iti gagangay a panagbilang.” Gapuna, ti panagbilangna ket pudno a mangipatingga iti 2300 nga aldaw iti panagpatingga ti 1843 a naan-anay a tawen dagiti Judio manipud iti pangrugian ti A.D.—nga isu ket 1844.

GSAM 88.1Iti Panagpukkaw iti Tengnga ti Rabii iti Septiembre 21, 1843, adda palawag maipapan iti naawat a libro nga addaan iti daytoy a titulo, “Maysa a Timek para iti Britania ken America, iti panangilawlawag manipud iti Nasantoan a Surat iti Maikadua a Yaay ti Apotayo ken Mangisalakan, nga inaldaw nga ikarkararagtayo, a kunkunatayo, ‘Umay koma ti pagariam, maaramid koma ti pagayatam ditoy daga a kas sadi langit,’25 nga insurat ni Kapitan A. Landers, iti Liverpool, nga impablaak ti S. Kent ken Kakadua, 1839.”

GSAM 88.2“Isuna, a kas kadagiti dadduma, mangted iti panagbilang ti tiempo, nga itudingna ti panagpatingga ti 2300 nga aldaw kas 1847 a tawen manipud iti pudno a pannakayanak ni Cristo.” Dayta ket ti 1844 iti panagbilangtayo, ta nayanak isuna iti uppat a tawen a nasapsapa ngem iti gagangay a panagbilang.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Iti Review and Herald iti Mayo 17, 1892, adda maysa nga artikulo ni Pastor L. R. Conradi, iti Hamburg, Alemania, a ditoy kunana:—

GSAM 88.4“Kaaduan kadagiti agbasatayo ket nalabit a nakangngegdan maipapan iti nalatak a pangulo ti iglesia Luterano a ni Bengel, nga iti napalabas a siglo [segun ken Schaff, natay ni Bengel idi 1751], intudingna ti tiempo ti panagparang ti Apotayo iti tawen 1836, a naibatay dagiti panagbilangna iti numero a 666 iti Apocalipsis. Ngem nabayag pay sakbay a nagpatingga daytoy a tiempo, nangrugi a nagsurat ti sabali a tao, maysa a pangulo dagiti maestro, a nagananna ket Leonard Heinrich Kelber. Ti umuna a pampletona ket naipablaak idi 1824, a naawagan iti ‘Asidegen ti Panungpalan,’ a naglaon iti panangilawlawag iti Mateo 24 ken 25. Naimprenta dayta iti Bavaria. Ngem idi 1835, maysa a dakdakkel a pampleto, nga addaan iti isu met laeng a titulo, ti naipablaak iti Stuttgart, nga addaan iti 126 a panid. Makapangayangay unay daytoy, ket tapno maikkan dagiti agbasatayo iti nasaysayaat a pannakaawat, inayonkonto ti patarus ti panid ti titulo: ‘Umay ti Panungpalan, a naan-anay ken makakombinsi a napaneknekan manipud iti sao ti Dios ken kadagiti kabaruan a paspasamak; a namimpinsan a mangiwaksi iti amin a naisigud a saan a naibatay a panangipato a maibusor iti pananguray iti yaay ti Apotayo, wenno iti panagbilang iti tiempo; a silalawag a mangipakita no kasano a nagbiddut ti pangulo ti iglesia a ni Bengel iti pito a tawen maipapan iti dakkel a tawen ti pangngeddeng; ta saan a 1836, no di ket ti tawen 1843, ti pagpatinggaan, a ditoy malpasto ti dakkel a dangadang ti lawag ken sipnget, ket mangruginto ditoy daga ti nabayagen a ninamnama a panagturay ti talna ti Apotayo a Jesus.’

GSAM 89.1“Ti maikadua nga edision ket naipablaak idi 1841, iti Stuttgart met laeng, ket segun iti ammok adda pay sabali iti Sajonia. Kas iti ipakita ti panid ti titulo, kalpasan a sinungbatan ti pampleto dagiti gagangay a saan a naibatay a panangipato, silalawag ken natudtudo nga ipakitana ti adda a pannakaisilpu ti 2300 nga aldaw ti Daniel 8 ken dagiti 70 a lawas ti Daniel 9, ket idanonna ida iti tawen 1843 (1843 dagiti Judio—1844 kadatayo). Kalpasanna, iti dadduma pay a paset ti libro, ipakitana babaen kadagiti pagilasinan dagiti panawen nga asidegen daytoy a pasamak.

GSAM 89.2“Ti kinapudno nga adu nga edision ti naipablaak ket makaanayen a pammaneknek iti gagar a pinataudna. Ni Kabsat Schäche, nga agnanaed ita iti Australia, nakakita iti pakaammo maipapan iti dayta, uray idiay adayo a probinsia ti Silesia, ket kalpasan nga imbagaanna a maipatulod kenkuana, binasana dayta a buyogen ti dakkel a gagar, iti likudan dagiti nabalunetan a ruangan. Awan ti masarakan iti libro a pakailasinan a ti mannurat ket adda ammona iti aniaman nga umasping a panaggunay iti lubong, ngem babaen iti Espiritu ti Dios nakadanon isuna iti isu met laeng a pangngeddeng.

GSAM 89.3“Idi 1842 nagsurat isuna iti dakdakkel pay a pampleto nga addaan iti 286 a panid, iti Stuttgart met laeng, maipapan kadagiti ‘Kangrunaan a Kapanunotan manipud iti Nasantoan a Surat maipapan iti Pannakaparsua ken Kabayag ti Lubong; wenno maysa a naan-anay a sungbat iti saludsod: Apay a pinarsua ti Dios ti lubong iti innem nga agsasaruno nga aldaw—ti kinaasideg ti Apotayo a mangukom iti anticristo—dagiti dadakkel ken naragsak a paspasamak ti tawen 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Idi agarup tawen 1812, ni Lacunza, iti España, nangipablaak iti libro a napauluan iti Ti Yaay ti Mesias iti Kinatan-ok ken Dayag. Inusar ti mannurat ti nagan a “Ben Ezra” tapno ilemmengna ti pudno a naganna, ket naipagarup a maysa isuna a Judio a nakonvertir. Ni Edward Irving, iti Inglaterra, kalpasan a nangrugi ti trabahona maipapan iti Maikadua a Yaay, impatarusna iti Ingles ti nadakamat a libro. Iti kasta, ti libro ket nagsalaysay iti pakasaritaanna iti saan a bumaba iti dua a pagsasao.

GSAM 89.5Pudno a makapangayangay, kalpasan ti panaglabas dagiti tawen, a pagtiponen dagiti pangngeddeng dagiti nadumaduma nga agad-adal, a manipud iti rugi ti napalabas a siglo agingga iti 1840 ket binilangda ti panawen ti 2300 nga aldaw, ket inkabilda dagiti 70 a lawas kas umuna a paset dayta a panawen, ket masarakan a nagtutunosda amin maipapan iti panagpatingga dayta a panawen idi 1844.

GSAM 901844 ti Pudno a Pagpatinggaan ti 2300 nga Aldaw

GSAM 90.1Mabalin a sumangbay ti saludsod, Makapagtalektayo kadi a ti 1844 ti pudno a petsa ti panagpatingga ti 2300 nga aldaw? Wen! Ta kas a sigurado a ti saan a pudno a pannakatungpal ti maysa a padto ket saan a mabalin nga umay iti umiso a tiempo ti pudno a pannakatungpalna, kasta met a sigurado a masapul a danonentayo ti pangngeddeng a ti tawen 1844 ti umiso a pagpatinggaan ti 2300 nga aldaw. Ti Dios, a nangselyo iti dayta a pannakaammo agingga iti 1798, ket nangikari a ti lawag ket agraniagto iti dayta a tiempo, babaen iti Espirituna a di agbiddut, indalanna dagiti sipapasnek a nangsapul kenkuana tapno maaddaanda iti umiso a pannakaawat iti tiempo. Dimtengen ti tiempona a ti “pannakaammo” iti dayta a banag ket “umadu,” ket intedna ti pudno a lawag.

GSAM 90.2Yantangay a nasarakanen ti pagpatinggaan ti tiempo a naipakaawat kadagiti tattao iti “panawen ti panungpalan,” nasayaat a sukisoken ti kaipapanan dayta a pannakaduktal. Masarakantayo nga iti dayta a panawen, iti panagleppas ti trabaho ti ebanghelio, adda natudtudo a tiempo a maiwaragawag para iti panangrugi ti panangukom. “Ket nakitak,” kuna ni Juan, “ti sabali nga anghel nga agtaytayab iti tengnga ti langit, nga addaan iti agnanayon nga ebanghelio nga ikasabana kadagiti agnaed iti daga, ken iti tunggal nacion, ken kaputotan, ken pagsasao, ken ili, a kunaenna iti napigsa a timek, Agbutengkayo iti Dios, ket itedyo kenkuana ti dayag; ta dimtengen ti oras ti panangukomna: ket agdayawkayo iti nangaramid iti langit, ken iti daga, ken iti baybay, ken kadagiti ubbog ti danum.”27 Dagiti pudno nga anghel ket saanda nga ikaskasaba ti ebanghelio kadagiti tattao. Ti tao ti pinili ti Apo a mismo a mangikasaba iti ebangheliona agingga iti panungpalan ti lubong.28 Gapuna, daytoy nga anghel ket simbolo ti maysa a mensahe ti ebanghelio a mangipakaammo a dimtengen ti tiempo a ti panangukom ket “mangrugi iti balay ti Dios.”29 Ti kasta a mensahe ket saan a mabalin a maited manipud iti Nasantoan a Surat agingga a naduktalan iti Nasantoan a Surat ti tiempo a mangiturong iti panangukom. Ti panawen ti 2300 nga aldaw, kas iti naibagan, ket dumanon iti panangukom a panagsukisok kadagiti tattao ti Dios.

GSAM 91Ti Aldaw ti Pannakaabbong ket Tiempo ti Panangukom

GSAM 91.1Ti aldaw ti pannakaabbong, ti pannakadalus ti naidagaan a santuario, ket inawat ken agingga ita aw-awaten dagiti Judio kas aldaw ti panangukom. Ket uray ita, iti kasasaadda a naiwaras iti nadumaduma a lugar, uray no saanda a maaramid ti amin a panagserbi iti un-unana a tiempo a naisilpu iti dayta a solemne nga aldaw, salsalimetmetanda dayta kas aldaw ti panangukom. Kas pammaneknek iti daytoy, umuna nga agadawtayo iti maysa a pahayagan dagiti Judio a maipabpablaak iti San Francisco, California, a maawagan iti Ti Mangilawlawag a Judio, ti pahayagan dagiti ortodokso a Judio iti laud dagiti Bantay Rocky. Iti bilang ti Septiembre, 1892, adda pakaammo a sakbay a maipablaak ti sumaganad a bilang, dumtengto ti maikapito a bulan ken ti aldaw ti pannakaabbong. Ti nagan ti maikapito a bulan kadakuada ket Tishree, ket ti maikainnem ket Ellul; isu a kinuna ti pahayagan, “Addan ti bulan ti Ellul, ket dagiti mangballaag nga uni ti Shofar [ti trumpeta a masapul a tangguyoben manipud iti umuna agingga iti maikasangapulo nga aldaw ti maikapito a bulan, Salmo 81:3, 4] ket mangngeg iti tunggal agsapa kadagiti ortodokso a sinagoga, a mangbalakad iti panagsagana para iti aldaw ti pananglagip, ken iti maudi a panangukom ti Yom Kippur.” Yantangay nga addada iti pagpatinggaan ti Ellul, ti maikainnem a bulan, ket mangrugrugin ti Tishree, ti maikapito a bulan, mangngegda iti tunggal agsapa iti uneg ti sangapulo nga aldaw ti trumpeta a mangipakaammo iti maudi a panangukom ti tawen iti dayta a sistema dagiti mangiladawan a seremonia.

GSAM 91Pammaneknek ti Maysa a Rabi a Judio

GSAM 91.2Manen, idi tawen 1902, ni Rabi Isidore Myers, ti rabi ti maysa a dakkel a kongregasion dagiti Judio iti San Francisco, Cal., iti panangipakaammona iti aldaw ti pannakaabbong, kinunana: “Bayat ti panangballasiw iti ruangan ti tiempo manipud iti maysa a tawen agingga iti sabali, ti Israelita ket napigsa a mapalagipan iti panamarsua ken iti sapasap a kinaturay ti Namarsua, ket maayaban a mangrambak, a buyogen ti panagtangguyob ti trumpeta, iti tinawen a pananglagip, no kasta ti panangibaga, iti pannakayanak ti tiempo ken iti pannakabalangat ti dakkel nga Ari. Maayaban met isuna babaen iti uni ti isu met laeng a trumpeta, wenno Shofar, a mangsukisok a mangsubli kadagiti inaramidna iti napalabas a tawen, bayat nga agtaktakder a sipipigerger iti sanguanan ti mata ti Agnanayon a Kinalinteg a makakita iti amin, nga agtugtugaw iti trono ti panangukom.”

GSAM 92.1Yantangay nga iti panagserbi iti templo dagiti Judio ti santuario ket madalus maminpinsan iti tunggal tawen, masapul a nalawag ken Daniel a daytoy a pannakadalus ti santuario iti panagpatingga ti 2300 nga aldaw ket masapul a maipapan iti sabali a banag malaksid iti tinawen a mangiladawan a panagserbi. Insuron ti Apo kadagiti tattaona a, no agusar iti simbolo iti padto, ti tiempo a naited ket masapul a mabilang a “tunggal aldaw para iti maysa a tawen.”30 Isu a daytoy a panawen ti 2300 nga aldaw, kas iti nakitatayon, ket dumanon iti panagleppas ti trabaho ni Cristo kas kangatoan a padi iti nailangitan a santuario—iti panangukom a panagsukisok kadagiti tattao a dagiti kasoda, babaen iti panagpudno, ket naiyeg iti nailangitan a santuario.

GSAM 92Ti Mensahe ti Panangukom ket Maited iti 1844

GSAM 92.2Yantangay a naduktalanen ti panawen a pangrugian ti panangukom kadagiti sasanto, nailukatan ti dalan tapno, iti urnos dagiti paspasamak nga intuding ti Apo, kas iti naitanda iti padto, maited ti mensahe, “Dimtengen ti oras ti panangukomna.” Imdenganyo, saanna a kunaen nga insegida a maiwaragawag ti mensahe iti pannakaduktal dayta a panawen, no di ket ti lawag nga idi ket “naselyoan” ket maaramid a nalawag. Silalawag a makitatayo a natungpal daytoy. Kadagiti sumaruno a kapitulo maipakitanto a kasta met a natudtudo nga intanda ti Apo ti tiempo a pannakaiwaragawag ti mensahe ti Maikadua a Yaay, ket kasta met a pudno a naited iti lubong ti pakaammo.

Notes

  1. Daniel 12:8-10. ↩
  2. Daniel 8:17. ↩
  3. Daniel 12:4. ↩
  4. Deuteronomio 29:29. ↩
  5. Nahum 3:2. ↩
  6. Nahum 1:5-9. ↩
  7. Nahum 2:3-5. ↩
  8. Joel 2:1. ↩
  9. Sofonias 2:1-3. ↩
  10. Daniel 11:35. ↩
  11. Daniel 12:7. ↩
  12. Apocalipsis 11:3. ↩
  13. Apocalipsis 11:7-9. ↩
  14. Pakasaritaan ti Ingles a Biblia ni Anderson, p. 494. ↩
  15. Thomas Dick, Maipapan iti Panagdur-as ti Sosiedad, panid 154. ↩
  16. Rebolusion ti Pransia ni Thier, tomo 2, panid 371. ↩
  17. Ibid., p. 338. ↩
  18. Ibid., p. 365. ↩
  19. Apocalipsis 11:11, 12. ↩
  20. Daniel 8:14, ↩
  21. Daniel 12:6-8. ↩
  22. Daniel 12:13. ↩
  23. Daniel 12:8, ↩
  24. Daniel 12:9. ↩
  25. Mateo 6:10. ↩
  26. Ti petsa iti igid ti panid ti Mateo 2:1. ↩
  27. Apocalipsis 14:6, 7. ↩
  28. Mateo 28:19, 20. ↩
  29. 1 Pedro 4:17. ↩
  30. Numeros 14:34; Ezequiel 4:6. ↩

Note

Back