Kapitulo 5 — Ti Mensahe ti Maikadua a Yaay
GSAM 93.1“Ita sursuruenyo ti pangngarig ti kayo ti igos: No nalukay pay ti sanga ken agrusing dagiti bulong, ammoyo a asidegen ti kalgaw; kasta met dakayo, inton makita yo amin dagitoy a banbanag, ammo yo a asidegen dayta [iti igid ti panid, isuna], uray iti ruangan. Pudno kunak kadakayo, saan a lumipas daytoy a kaputotan agingga a matungpal amin dagitoy a banbanag. Lumipasanto ti langit ken daga, ngem dagiti sasaok saanda a pulos a lumipas.”1
GSAM 93.2Iti daytoy a kasuratan, maiturong ti imatang tayo iti panawen a mabalin a maammoan a ti yaay ni Kristo ket “iti ruangan,” agraman iti isu met laeng a pannakapnek a maadda kadatayo no ammo tayo a asidegen ti kalgaw inton makita ti umuna a nalukay a babassit a bulong. Mabalin met a maammoan a nakadanon tayo iti kaputotan a saan a lumabas iti entablado ti aramid agingga nga umay ni Kristo a mismo. Inton sumangpet ti panawen a masursuro ti pangngarig, napateg a pudno a tiempo ti Apo a mangbangon kadagiti mannursuro tapno isuroda ti pangngarig. Ti saludsod ti apostol iti sabali a gundaway maipakat met ditoy: “Kasano ti pannangngegda no awan ti mangaskasaba? ken kasano ti panagkasabada no saanda a maibaon?”2
GSAM 93Ti Panawen dagiti Pagilasinan
GSAM 93.3Iti napalabas a kapitulo nakita tayo no kasano a naala ti pannakaammo maipapan iti panagpatingga ti panawen ti 2300 nga aldaw, ken a dumanon dayta iti “oras ti panangukomna.” Iti pangngarig a nairugi ditoy, maiturong tayo iti tiempo ti Apo para iti daytoy a pangngarig ken iti mensahe ti “panangukom” a maipakaammo iti lubong. Kalpasan a nagsao maipapan iti dakkel a “panagsagaba” a sumrekto iti ilina a “mapaababa,” kinuna ti Mangisalakan: “Dagus a kalpasan ti panagsagaba kadagita nga aldaw, mapasem ti init, ket ti bulan saan a mangted iti lawagna, ken dagiti bituen matnagda manipud iti langit, ken dagiti pannakabalin dagiti langit ket mayugyog: ket ngarud agparangto ti pagilasinan ti Anak ti tao idiay langit.”3
GSAM 94.1Paliiwenyo, saan a kunana maipapan iti naudi a pagilasinan a dayta ket pagilasinan ti yaayna; no di ket pagilasinan a ti Anak ti tao ket adda sadiay, makita nga umay. Dagiti pasamak a naited iti daytoy a teksto kas pagilasinan a pagbatayan ti pammati iti asideg a yaayna ket dagiti pagilasinan iti init, bulan, ken bituen. Dagiti dadduma a pasamak a sumurot ket mapaspasamak a kadua ti aktwal a yaayna kadagiti ulep ti langit. Isu a dagus a kalpasan ti maikatlo kadagitoy a pagilasinan—dayta iti bituen—sumangpet ti tiempo ti Apo a mangbangon kadagiti mannursurona tapno isuroda a ti yaay ni Kristo ket iti ruangan.
GSAM 94.2Ita maipapan iti panawen ti panagparang dagitoy a pagilasinan: masapul a mapasamak a dagus kalpasan ti panagsagaba a mapasem ti init.4 Kas iti pannakarekord ni Marcos, masapul a mapasamak dayta “kadagita nga aldaw, kalpasan dayta a panagsagaba.”5 Kinuna ti Mangisalakan tayo a dagiti aldaw ket mapaababa. Babaen iti bilin ni Maria Theresa, ken kadagiti Linteg ti Toleransia manipud 1773 agingga 1776, napaababa ti pungtot ti pannakaidadanes iti iglesia. Nupay pinagtalinaed ti pannakaidadanes a pannakabalin ti kontrol iti sibil a takkiad agingga 1798, nasardeng dagiti pannakaidadanesna iti agarup 1773. Iti panangidilig kadagiti sasao ti Mangisalakan, ikabilna ti umuna kadagitoy a pagilasinan iti nagbaetan ti 1773 ken 1798.
GSAM 94Ti Nasipnget nga Aldaw ken Rabii
GSAM 94.3Iti maikasangapulo ket siam ti Mayo, 1780, napasem ti init iti wagas a naisalsalumina. Saan a panaglipse dayta, ta napunno ti bulan idi napalabas nga aldaw. Nupay kasta, adda pannakasipnget iti amin a amianan-daya a paset ti Estados Unidos manipud alas-onse iti bigat agingga alas-onse iti rabii. Iti dayta a pasamak saan laeng a napasem ti init, no di ket saan a kayat ti bulan a mangiparangarang iti lawag ti init. Pannakasipnget dayta a nanglapped iti init a lawagan ti rabaw ti bulan. Ken kas iti pannakaibaga ni Noah Webster, adu a tawen kalpasan, “Awan pay a naited a makapnek a rason para iti daytoy a pannakasipnget.”
GSAM 95.1Maipapan iti daytoy a nasipnget nga aldaw, kinuna ni Herschel, ti astronomo: “Ti Nasipnget nga Aldaw iti Amianan nga Amerika ket maysa kadagiti nakaskasdaaw a pasamak ti parsua a kanayon a basaen agraman iti interes, ngem saan a maipalawag ti pilosopia.”
GSAM 95.2Dagidiay nangiladawan iti pannakasipnget ti rabii idi Mayo 19, 1780, kinunada, nupay adda ti napno a bulan, a “no tunggal lawag a bagi iti uniberso ket napukaw koma iti kaadda, saan koma a nalablabes ti pannakasipnget.”
GSAM 95Ti Panagtinnag dagiti Bituen
GSAM 95.3Ti maikatlo kadagitoy a pagilasinan, ti panagtinnag dagiti bituen, ket natungpal idi maikasangapulo ket tallo ti Nobiembre, 1833. Iti dayta a rabii, wenno, nasaysayaat a kunaen, manipud lima nga oras sakbay ti panagbannawag, adda pannagtinnag dagiti meteor a kinompara dagiti dadduma iti ayus ti apuy a bumaba manipud langit; dagiti dadduma met ket iti sigay ti apuy a pumaypayas manipud iti dakkel a paputok. Daytoy a pasamak ket nanglapdan iti amin a Amianan nga Amerika, manipud iti Golpo ti Mexico iti abagatan agingga iti Golpo ti Hudson iti amianan, ken manipud kadagiti Isla ti Sandwich iti laud agingga iti uneg ti sumagmamano a ginasut a milya manipud Liverpool iti daya. Sadino man a nakita, isu met laeng ti agtultuloy a pannagtinnag dagiti bituen, a kas kapalkapal a matnag dagiti niebe iti bagyo ti niebe.
GSAM 95.4Maipapan iti daytoy a pannagtinnag dagiti bituen idi 1833, ad-adda pay a mangala kami iti sasao manipud iti “Mangmatmat iti Connecticut” ti Nobiembre 25, 1833:—
GSAM 95.5“Ti editor ti “Daan a Taga-pagilian” ket inaramidna a napateg unay a banag ti ‘panagtinnag dagiti bituen.’ Kinunana, ‘Ipakaammomi a ti tudo ti apuy a nakita mi idi bigat ti Miyerkules ket nakabutbuteng a simbolo, sigurado a mangipangpangulo, naasi a pagilasinan, ti dayta dakkel ken nakabutbuteng nga aldaw a saksian dagiti agnanaed iti daga inton malukatan ti maikanem a selyo. Ti tiempo ket asidegen unay, a nailadawan saan laeng iti Baro a Testamento no di pay iti Daan a Testamento; ken saan a mabalin a makita ti umiso pay a ladawan ti kayo ti igos a mangibelleng iti bungana inton paguyudan ti napigsa nga angin.’”
GSAM 96Ti Padto ni Thomas Burnett
GSAM 96.1Insuro kadagiti tattao dagidiay immuna a panawen a mangur-uray iti literal a pannakatungpal daytoy a pagilasinan. Ni Thomas Burnett, iti “Teoria ti Daga”-na, a naiprinta idiay London idi tawen A.D. 1697, kinunana maipapan iti Mateo 24:29:—
GSAM 96.2“Awan duadua a dagiti amin a kita ti napuy-an a meteor ket addanto iti dayta a tiempo; ken kadagitoy dagiti maawagan a matmatnag a bituen, a nupay saanda a napateg iti maymaysa, no pinarami a napalawlawa, a matmatnag kas iti ibaga ti propeta, kas kadagiti bulong manipud iti ubas wenno dagiti igos manipud iti kayo ti igos, mangaramidda iti nakaskasdaaw a makita.... Saan a masapul a kitaen tayo dagitoy a banbanag kas hyperboliko ken na-artistiko a sasao, no di ket kas nalawag a padto, ken kas dagiti banbanag a literal a mapasamakto.”
GSAM 96Ti Pammaneknek ni Propesor Olmstead
GSAM 96.3Ni Propesor Olmstead, ti kolehio ti Yale, Mass., a naawagan a “kadakkelan a meteorologo ti Amerika,” kinunana maipapan kadagiti matmatnag a bituen idi Nobiembre 13, 1833:—
GSAM 96.4“Ti kalawa ti pannagtinnag idi 1833 ket kasta unay a nalapdan ti saan a bassit a paset ti rabaw ti daga, manipud iti tengnga ti Atlantico iti daya agingga iti Pasipiko iti laud; ken manipud iti amianan a baybay ti Abagatan nga Amerika agingga kadagiti saan a mailasin a rehion kadagiti sanikua ti Britania iti amianan. Ti pannakapakita dagiti bituen a pumaypayas ket saan laeng a makita, no di ket iti amin a lugar ket isu met laeng ti langana.”
GSAM 96.5Maipapan iti daytoy a panagparang, a nangrugi iti agarup alas-onse iti rabii, Nobiembre 12, ken nagtalinaed agingga iti agarup alas-kuatro iti bigat ti maikasangapulo ket tallo, kinuna ti propesor:—
GSAM 96.6“Dagidiay nasayaat ti gasatda a nakasaksi iti pannakapakita dagiti bituen a pumaypayas iti bigat ti Nobiembre 13, 1833, nalabit a nakitada ti kadakkelan a pannakapakita dagiti paputok ti langit a nakita manipud idi pannakaparsua ti lubong, wenno uray laeng iti uneg dagiti annales a nailanad kadagiti panid ti pakasaritaan.”
GSAM 97Ti Pannagtinnag dagiti Bituen a Nakita Met iti Europa
GSAM 97.1Iti maysa a libro a naipablaak ni Leonard Heinrich Kelber, idiay Stuttgart, Germany, idi tawen 1835, maammoan tayo a naulit daytoy a pagilasinan iti sabali a sikigan ti Atlantico, iti isu met laeng a bulan, ngem sumagmamano nga aldaw iti ud-udina. Kinunana:—
GSAM 97.2“Idi Nobiembre 25, 1833, adda nasayaat a pannakapakita dagiti matmatnag a bituen iti kontinente ti Europa,” ken “iti Minsterburg, Silesia, dagiti bituen ket natnag kas iti tudo ti apuy. Kadua dagitoy ket natnag dagiti bola ti apuy, a nangaramid iti rabii a lawag unay isu a pinanunot dagiti tattao a dagiti balay iti asidegda ket sumsumged.”
GSAM 97.3“Iti isu met laeng a tiempo idiay Prin, Austria, adda pannagtinnag dagiti bituen a nanglapdan iti espasio a nalablabes ti liman a ginasut a milya kuwadrado. Inladawan ti dadduma dayta a kas ayus ti apuy a bumaba manipud langit. Ti dadduma ket inawaganda a tudo ti apuy. Nakariribuk dayta kadagiti kabalio, ket natnagda iti daga. Adu a tattao ti nagbalin a masakit gapu iti buteng.”
GSAM 97Ti Pannakaipakat ti Pangngarig
GSAM 97.4Iti panagtuloy iti daytoy a linya ti padto kalpasan ti pannakatungpal ti maikatlo a pagilasinan—ti panagtinnag dagiti bituen—kinuna ti Mangisalakan tayo: “Ita, sursuruenyo ti pangngarig ti kayo ti igos.” Daytoy a pagsasao ket saan a maipakat iti kaputotan a sibibiag idi inaramid ti Apo tayo daytoy a diskurso, no di ket iti kaputotan a makakita kadagitoy a banbanag a natungpalen—saan a matungtungpal, no di ket natungpalen. Dagiti banbanag a matungpalto kas tanda a ni Kristo ket adda iti ruangan ket saanda a pakairaman ti pannakayugyog dagiti langit inton makita isuna a mismo nga umay. Dagitoy a pagilasinan ti asideg a yaayna ket iramanda daytoy maikatlo a pagilasinan, dayta iti bituen. Ti naituding a tiempo ti Apo a masursuro dagiti tattao ti pangngarig ti kayo ti igos ket adda iti daytoy a sikigan ti 1833. Ditoy ti tiempo ti Apo a mapukaw ti turog ti lubong iti dakkel a kinapudno a ti yaayna ket iti ruangan, ken a ti yaayna ket mapasamak sakbay a lumipas ti kaputotan a mangngeg iti dayta a pangngarig. Isu a makita tayo no kasano a nailasin iti daytoy a padto ti tiempo a maited koma iti lubong ti dakkel a pannakaipakaammo ti yaay.
GSAM 98Ti Pannakaipakaammo iti Amin a Lubong
GSAM 98.1Iti pannakatungpal daytoy a padto, masarakantayo a dayta met laeng a kanito idi 1833, ti Apo ket mangbangbangon kadagiti mensahero wenno ministro iti nadumaduma a paset ti lubong, a manipud 1833 agingga 1844 impukkawda ti asideg a yaay ni Kristo, “uray iti ruangan”; ken insuroda ti pangngarig ti kayo ti igos, a mangitudo kadagitoy a pagilasinan ti yaayna, kas iti bilinanna kadakuada. Daytoy a mensahe, babaen iti sibibiag a mannursuro wenno babaen iti serbisyo ti naiprinta a panid, napan iti tunggal estasion ti misyon iti lubong, ken iti tunggal pantalan ti daga.
GSAM 98.2Ti kalawa ti mensahe ket nalawag a naibaga ti editor ti “Timek ti Kinapudno,” iti Rochester, N.Y., iti maysa nga isyu ti Enero, 1845:—
GSAM 98.3“Ti agnanayon nga evangelio, kas nailadawan iti Apocalipsis 14:6, 7, ket naikasaba iti tunggal nasion, tribu, pagsasao, ken ili; a kunana iti napigsa a timek, ‘Butenganyo ti Dios, ken itedyo kenkuana ti dayag; ta dimteng ti oras ti panangukomna: ken daydayawenyo isuna a nangparsua iti langit, ken daga, ken baybay, ken dagiti ubbog dagiti danum.’ Awan ti kasasaad a nalawag pay a mapaneknekan babaen kadagiti pammaneknek ngem daytoy, a daytoy a mensahe ket naipan iti tunggal nasion ken pagsasao iti babaen ti langit, iti uneg ti sumagmamano laeng a napalabas a tawen, iti panangikasaba iti yaay ni Kristo idi 1843 [1843, tiempo dagiti Judio—ti tiempo tayo, 1844], wenno asideg a yaay. Babaen iti wagas dagiti leksion ken publikasion, ti timek ket napan iti amin a daga, ken dagiti sasao agingga iti ungto ti lubong.”
GSAM 98.4Dadduma a tattao, a saan a makaammo kadagiti pammaneknek, ket kinunada a ti Panaggunay ti Maikadua a Yaay ket limitado iti maysa a lugar, a panpanunotenda a trabaho dayta a konektado ken William Miller ken iti sumagmamano a ginasut a ministro a nakikadua kenkuana iti amianan a paset ti Estados Unidos. Kadagiti kasta, mabalin a makapagsiddaawda a maammoan a ti panaggunay idiay Amerika, a nangruna a pangulo dagiti Elder Miller ken Himes, ket bassit laeng a paset ti dakkel a panaggunay a, kas iti naibaga iti ngato, napan “agingga kadagiti ungto ti daga.”
GSAM 99KASANO A NANGRUGI TI PANAGGUNAY ITI NADUMAN-DUMA A NASION
GSAM 99.1Dimteng ti tiempo ti Apo para iti daytoy a pannakaipakaammo a rummuar iti lubong, ket iti dua pulo wenno ad-adu pay a nadumaduma a paset ti daga, iti agarup isu met laeng a tiempo, adda dagiti lallaki a pinangbangon, a saan a makaammo iti trabaho ti maysa ken maysa, ngem rummuarda tapno ipukkawda daytoy a mensahe iti amin a paset ti daga. Dagidiay naibaga iti kapitulo 4, a nakaawat iti lawag maipapan iti panagserra ti 2300 nga aldaw, malaksid iti maymaysa—A. Campbell—ket naitulodda a makipaset iti pannakaipakaammo ti mensahe ti umuna nga anghel iti Apocalipsis 14; daytoy met ket babaen iti direkta nga aramid ti Espiritu ti Dios, saan a babaen iti panangidanon iti lawag iti maysa ken maysa.
GSAM 99Naidilig iti Repormasyon
GSAM 99.2No ipakat tayo iti daytoy a panaggunay ti isu met laeng a pagannurotan nga impakat ni D’Aubigné iti panagbangon ti dakkel a Repormasyon ti maikasangapulo ket innem a siglo, sigurado a maibilang dayta a mensahe ti Apo ken iti tiempo ti Apo. Maipapan iti dayta a Repormasyon kas sibubukel, kinuna ti mannurat iti pakasaritaan:—
GSAM 99.3“Saan a naidanon ti Germany ti kinapudno iti Switzerland, wenno ti Switzerland iti France, wenno ti France iti England. Tunggal maysa kadagitoy a pagilian ket immawat dayta manipud iti Dios, kas iti saan a panangidanon ti maysa a paset ti lubong iti lawag iti sabali a paset; ngem ti isu met laeng a lawag a globbo ket mangidanon dayta direkta iti amin a daga. Ni Kristo, ti bannawag manipud ngato, a naitan-ok unay iti ngatoen ti sangkataoan, ket, iti tiempo ti Repormasyon, kas iti pannakabangon ti Cristianismo, isu ti nadiosan nga apuy a nangted iti biag iti lubong. Iti maikasangapulo ket innem a siglo, ti maymaysa ken isu met laeng a doktrina ket dagus a naipasdek kadagiti pagtaengan ken iglesia dagiti adayo ken nadumaduma a nasion. Ti rason ket daytoy, a ti isu met laeng nga Espiritu ket agtrabtrabaho iti amin a lugar, a mangpataud iti isu met laeng a pammati.”
GSAM 99.4“Ti Repormasyon ti Germany ken ti Switzerland ipaneknekda daytoy a kinapudno. Awan ti pannakikadua ni Zwingle ken Luther. Awan duadua a adda tali iti nagbaetan dagitoy dua a lallaki; ngem masapul a sapulen tayo dayta iti ngatoen ti daga. Ti nangted manipud langit iti kinapudno ken Luther ket isu met ti nangted ken Zwingle. Ti Dios ti nagbalin a pagdaliasatan ti pannakikomunikar da. ‘Nangrugiak a mangikasaba iti evangelio,’ kinuna ni Zwingle, ‘idi tawen ti parabur 1516, iti sabali a pannao, iti tiempo a saan pay a naangngeg ti nagan ni Luther iti pagiliantayo. Saan a nasursurok ti doktrina ni Kristo manipud ken Luther, no di ket manipud iti sao ti Dios. No mangikasaba ni Luther ken Kristo, araramidenna ti ar-aramidek; isu laeng dayta.’”6
GSAM 100.1Maipapan iti trabaho da Farel ken Lefèvre iti France, kinuna ti mannurat iti pakasaritaan:—
GSAM 100.2“Isu a ti Repormasyon iti France ket saan a ganggannaet a inangkat. Naipasngay dayta iti daga ti France; tumubo iti Paris; ken adda dagiti umuna a ramutna iti unibersidad a mismo, nga isu ti maikadua a pannakabalin iti Romanong Cristianismo. Inikabil ti Dios dagiti prinsipio ti trabaho kadagiti napudno a puso dagiti tattao ti Picardy ken Dauphiny sakbay ti panangrugi iti aniaman a sabali a pagilian.”
GSAM 100.3“Nakitami a ti Repormasyon ti Switzerland ket awan pagsandaranna iti Repormasyon ti Germany. Ti Repormasyon ti France, iti panagsublina, ket awan met pagsandaranna kadakuada a dua. Nagrugi ti trabaho iti isu met laeng a tiempo kadagitoy nadumaduma a pagilian, nga awan ti pannakikomunikar iti nagbaetanda; kas iti maysa a gubat, amin a nadumaduma a pwersa a mangbukel iti buyot ket aggunay iti isu met laeng a kanito, nupay ti maysa ket saan a mangibaga iti sabali a magna, gapu ta ti maymaysa ken isu met laeng a bilin, a naggapu iti isu met laeng a Komander a Mangidadaulo, ket mangngeg ti amin. Natungpal ti tiempo, naisagana dagiti tattao, ket rinugi ti Dios ti Repormasyon ti iglesiana iti amin a pagilian iti isu met laeng a tiempo. Dagitoy a pammaneknek ipakitada a ti dakkel a Repormasyon ti maikasangapulo ket innem a siglo ket nadiosan a trabaho.”7
GSAM 100.4Maipapan iti Repormasyon iti England, babaen ken Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, ken dagiti dadduma, ad-adda pay a kinuna ni D’Aubigné:—
GSAM 100.5“Isu a ti Repormasyon ti England ket nangrugi a saan a nadependar ken Luther ken Zwingle, a naggapu laeng iti Dios. Iti amin dagitoy a pagilian ti Cristianismo adda simultaneo nga aramid ti nadiosan a sao. Ti naggapuan ti Repormasyon idiay Oxford, Cambridge, ken London ket ti Griego a Baro a Testamento a naipablaak ni Erasmus. [Nangpanaw da Tyndale ken Thomas Bilney iti Cambridge idi tawen 1519.] Adda aldaw a nagpasindayag ti England iti daytoy naindaklan a naggapuan ti Repormasyon.”8
GSAM 101.1Ti pannakaipakaammo ti yaay ket nagparang iti isu met laeng a wagas a nailadawan iti ngato maipapan iti Repormasyon. Dagiti lallaki ket naitulod nga aggunay iti isu met laeng a tiempo iti nasurok nga uppat a daras ti kaadu dagiti paset ti lubong, a awan ti pannakaammo wenno pannakakomunikar ti kapanunotan iti nagbaetanda, ket rinugi ti pannakaipakaammo kadagiti isu met laeng a kinapudno ti Kasuratan, saan laeng iti uppat a nasion ti daga, no di ket iti sibubukel a sibilisado a lubong.
GSAM 101Dagiti Trabaho ni Joseph Wolff
GSAM 101.2Mabalin a nasayaat iti daytoy a punto ti panangawis iti imatang kadagiti kinapudno maipapan iti kalawa ti pannakaipakaammo ti Maikadua a Yaay:
GSAM 101.3“Iti 1831, ni Joseph Wolff, D.D., naibaon manipud Great Britain kas misyonero tapno agtrabaho kadagiti Judio iti Palestina. Sigun kadagiti jurnalna, agingga iti tawen 1845, impakaammona ti napartak a yaay ti Apo iti Palestina, Egipto, kadagiti igid ti Nalabaga a Baybay, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, iti intero nga Imperio Ottoman, iti Grecia, Arabia, Turkiya, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, iti Holland, Scotland, Ireland, iti Constantinople, Jerusalem, St. Helena, kasta met iti barko iti Mediteraneo, ken iti New York City, kadagiti amin a denominasion. Imbagana a nangaskasaba kadagiti Judio, Turko, Muslim, Parsees, Hindu, Caldeo, Yesede, Siriano, Sabeano, kadagiti pasha, sheik, shah, kadagiti ar-ari ti Organtsh ken Bokhara, iti reyna ti Grecia, ken dadduma pay.”9
GSAM 101.4Idiay Yemen, ti rehion a pagnaedan dagiti kaputotan ni Hobab, katugangan ni Moises, nakakita ni Joseph Wolff iti maysa a libro a kasta ti panagsaona maipapan daytoy: “Dagiti Arabo iti daytoy a lugar ket addaan iti libro a managan iti ‘Seera,’ a mangtaming iti ‘Maikadua a Yaay ni Cristo, ken ti Panagarina iti Dayag!’”10
GSAM 102.1Idiay Yemen, nagtalinaed iti innem nga aldaw kadagiti Recabita, a maipapan kadakuada kinunana: “Saanda uminom iti arak, saanda agmula kadagiti ubasan, saanda agmula iti bukel, agnaedda kadagiti tolda, ken laglagipenda dagiti sasao ni Jonadab nga anak ni Recab. Kadakuada adda dagiti annak ti Israel, iti tribu ni Dan, a pagnaedanda ti asideg ti Terim iti Hatramawt, nga agur-urayda, a kadua dagiti annak ni Recab, iti napartak a yaay ti Mesias kadagiti ulep ti langit.”
GSAM 102.2Makitatayo manipud iti nadakamat iti ngato nga iti dayta a sangapulo ket uppat a tawen, ni Wolff a mismo ket impakaammona ti damag ti yaay ni Cristo iti ruangan, iti ad-adu ngem duapulo a nadumaduma a nasion. Iti isu met laeng a tiempo, ti doktrina ket naiwaras ken nasaritaan iti adu a lugar iti Alemania, nangnangruna iti Abagatan iti tengnga dagiti Moraviano.
GSAM 102Ti Mensahe iti Alemania ken Russia
GSAM 102.3Ti Ingles a mannurat a ni Mourant Brock ket ibagana kadakami a “iti Württemberg adda idi maysa a kolonya dagiti Cristiano a bilangda ket ginasut, a mangur-uray iti napartak a yaay ni Cristo.” Ti doktrina ket naipakaammo iti dadduma a paset ti Alemania babaen ni Hengstenberg, nga idi ket kunada a isu ti kabibilangan a teologo iti Alemania.
GSAM 102.4Iti Review and Herald ti Disiembre 13, 1892, ni Pastor L. R. Conradi ti Alemania kunana:
GSAM 102.5“Ni Bengel, iti Alemania, pinasgedna ti ayat iti panagparang ti Apo iti adu a puso, a nangiturong iti rinibu a mangadal iti padto a sao a saan pay a pulos a kasta idi... Ti lawag ket nagraniag iti Alemania, ken dagiti publikasion a mangipakita iti pannakaipakat dagiti 2300 nga aldaw ket naiwaras iti dayta a lugar. Simaganad ti panagriing iti relihion, nangnangruna iti Württemberg, ket idi timmakder ti pannakaidadanes, ginasut a pamilia ti napan iti Abagatan a Russia, ket idiay impakaammuda dayta kadagiti bukodda a kailian a napan nagnaed idiay adu a tawen ti napalabas. Idi sinerraan dagiti pastor dagiti iglesiada, malaksid iti sumagmamano, inaramidda dagiti ‘stunden,’ wenno ‘oras’ ti gimong, kadagiti pribado a balay, ket ginasut ti nakomberte. Uray idi a tiempo, naidiskusyon ti Aldaw a Panaginana iti tengngada, ngem awan ti nangrugi, isu a napukaw. Maysa a mannalon a taga-Russia ti nakomberte iti ‘stunden,’ ket kalpasanna nangrugi ti isu met laeng a trabaho kadagiti Ruso. Daytoy iti ud-udi ket nangiturong iti dakkel a panaggunay a ‘Stundist’ iti agdama, a ti impluwensiana ket umabot iti kaadaywan a suli ti Siberia ken iti Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Iti Review and Herald ti Hulyo 31, 1891, adda maysa a pahayag ni Pastor Conradi maipapan ken Kabsat Schäche ti Australia, a iti tiempo a pagsasaoanna ket agnanaed idi iti Silesia, ken agtrabaho iti sumagmamano a tiempo para iti interes ti misyon iti pagilian ni Padi Gosner, ti pagaammo a ministro nga evangelista nga Aleman. Manipud ken Kabsat Schäche, inyegna ti sumaganad maipapan iti libro ni Kelber:
GSAM 103.2“Kalpasan ti 1836, wenno idi nalpas ti Panangkwenta ni Bengel, nagparang iti pahayagan ti kondado ti Schweidnitz ti maysa a pakaammo manipud iti tindaan ti libro ni Mr. Sommerfeldt idiay, maipapan iti maysa a libro ni L. Henry Kelber, maipapan kadagiti dadakkel ken naragsak a pasamak a mapasamak idi dagiti tawen 1843 ken 1844. Ti eksakto a titulo ti libro ket saan ko a malagip. Nagun-odmi ti nasao a libro, ken binasami dayta agraman ti sumagmamano a interesado, iti nakarikep a ruangan, idi tawen 1839-40. Ti libro ket nangipakita manipud ken Daniel, ken iti Apocalipsis, ken iti Mateo 24, nga asidegen ti panungpalan, ken addaan met iti maysa a tala ti panangkwenta a mangipakita no kasano a naala ti nasao a petsa.”
GSAM 103Ti Mensahe iti Great Britain
GSAM 103.3Iti maysa a publikasion nga Ingles a managan iti Ti Sangaribu a Tawen, kuna a “pito a gasut a ministro ti Iglesia ti Inglaterra ti mangipukkaw iti panagsubli ti Mannubbot.” Kadagiti kabibilangan a ministro iti dayta a tiempo ket dagiti nangipakaammo iti doktrina ti Maikadua a Yaay iti Inglaterra manipud 1840 agingga 1844. Kadagitoy, ibagatayo dagiti nagan da Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [iti librona, Kitaenyo ti Jerusalem, panid 114, ipakatna ti pangngarig ti Mateo 24 iti daytoy a henerasion], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ken dadduma pay.
GSAM 104Ti Mensahe iti Holland
GSAM 104.1Ti doktrina ti Maikadua a Yaay ket naipakaammo iti Holland babaen ni Hentzepeter, a kunada a iti dayta a tiempo isu ti kabibilangan a ministro iti dayta a pagilian. Isu ti agay-aywan iti Museo ti Ari iti The Hague, babaen iti pannakaituding ti ari. Kinunana maipapan iti bagina, iti surat a sinuratna iti editor ti Midnight Cry, idi Hunio 1844, a ti imatangna ket naiturong iti umuna a daras iti daytoy a banag babaen iti maysa a nakaskasdaaw unay a tagtagainep. Sinukisokna dagiti Sursurat maipapan iti daytoy, ket idi tawen 1830 impablaakna ti maysa a polyeto a mangiparang iti doktrina. Idi 1841 impablaakna ti sabali pay a polyeto maipapan iti panungpalan ti lubong. Iti isu met laeng a surat, kunana a ti umuna a damag a naawatna maipapan ken William Miller ken kadagiti dadduma a mangipakaammo iti publiko iti doktrina ti asidegen a yaay ni Cristo ket idi 1842, babaen iti pannakisao iti maysa a lalaki a dimteng iti Holland manipud Amerika.
GSAM 104Ti Mensahe iti Tartary
GSAM 104.2Idi pay 1821, ti doktrina ti yaay ti Apo ket napati ken naisuro idi iti Tartary. Iti aglawlaw daytoy a tiempo, naibaon idiay dayta a pagilian ti maysa a misyonero nga taga-Irlanda, ket insaludsod ti maysa a padi a Tartar kenkuana: “Kaano nga umay ni Cristo iti maikadua a daras?” Simmungbat isuna a awan pulos ti ammona maipapan iti dayta, isu a nakigtot unay ti padi iti kasta a sungbat manipud iti maysa a misyonero a dimteng tapno isurona kadakuada dagiti doktrina ti Biblia, ket kinunana a pagarupna a “mabalin a ammoen ti tunggal tao dayta nga addaan Biblia.” Kalpasanna inyegna ti bukodna a kapanunotan, a kunana a pagarupna nga umay ni Cristo iti aglawlaw ti tawen A.D. 1844. Daytoy a kinapudno ket masarakan iti Magasin ti Irlanda, 1821.
GSAM 104Ti Mensahe iti Amerika, India, ken iti Kontinente
GSAM 104.3Iti Dagiti Trakt ti Maikadua a Yaay, Bol. 2, panid 135, 1844, ni Mourant Brock ti Inglaterra kunana:
GSAM 105.1“Saan laeng nga iti Great Britain a ti namnama iti asidegen a panagsubli ti Mannubbot ket adda, ken ti timek ti pakdaar ket maipukkaw, no di ket kasta met iti Amerika, India, ken iti kontinente ti Europa. Iti Amerika, agarup tallo gasut a ministro ti sao ti mangaskasaba iti kasta iti ‘daytoy a evangelio ti pagarian;’ kabayatan nga iti daytoy a pagilian, agarup pito a gasut ti Iglesia ti Inglaterra ti mangipukkaw iti isu met laeng a timek.”
GSAM 105Iti Tunggal Pantalan iti Daga
GSAM 105.2Ni E. R. Pinney, taga-Seneca Falls, N.Y., maysa a debosyonado a ministro a Baptist a nangited iti biagna iti pannakaipakaammo ti doktrina ti Maikadua a Yaay, iti librona a Pananglawag iti Mateo 24, panid 8, 9, kinunana:
GSAM 105.3“Idi pay 1842, dagiti publikasion maipapan iti Maikadua a Yaay ket naibaon iti tunggal istasion ti misyonero iti Europa, Asia, Aprika, ken Amerika, iti dua a sikigan dagiti Rocky Mountains... Dagiti komandante dagiti barkotayo ken dagiti mandaragat ibagada kadakami nga awan ti pantalan a pagsardenganda a saan pay a nasangpetan dayta a pannakaipakaammo, ken masansan a maisaludsod kadakuada ti maipapan iti dayta.”
GSAM 105Tallo a Ribu a Mangipakaammo iti Mensahe
GSAM 105.4Ni Pastor G. W. Mitchel, taga-Zanesville, Ohio, sabali pay a ministro a nangipakaammo iti doktrina, kinunana iti mannurat iti pannakisao idiay Newark, Ohio, Agosto 8, 1894, a ni Elder William Miller ket imbaga kenkuana, iti pannakisao idiay McConnellsville, Ohio, idi Setiembre 1844, nga adda kenkuana dagiti “nagan ken adres dagiti tallo a ribu a ministro iti nadumaduma a paset ti globo a mangipakaammo, ‘Agbutengkayo iti Dios, ken isu ti dayawenyo; ta dimtengen ti oras ti panangukomna;’ ti kaaduan kadagitoy ket adda iti Amianan nga Amerika ken Great Britain.”
GSAM 105.5Ni William Miller, idi nagsao maipapan iti nalawa a pannakaiwaras daytoy a “pukkaw,” kinunana:
GSAM 105.6“Maysa wenno dua iti tunggal paset ti globo ti nangipakaammo iti damag, ket agtutunosda amin iti tiempo—ni Wolff ti Asia; ni Irving, a dati a taga-Inglaterra; ni Mason ti Scotland; ni Davis ti South Carolina; ken adu pay iti daytoy a rehion, adda wenno idi adda a mangipukkaw.”11
GSAM 106Ti Timek ni Elias ni Hutchinson ket Naibaon iti Intero a Daga
GSAM 106.1Ni Elder R. Hutchinson, idi 1837, naibaon manipud Inglaterra kas maysa a misyonero a Wesleyano idiay Canada. Iti ud-udi nagnaed idiay Montreal. Nakaammo iti adu unay a tattao iti sabali a pagilian. Kadagiti tawen 1843 ken 1844, impablaakna ti maysa a pahayagan a managan iti Timek ni Elias, a mangtaming iti doktrina ti Maikadua a Yaay. Gapu ta nalaka kenkuana ti pannakadanon kadagiti barko a mapan iti sabali a pagilian, ken naipalubos kenkuana a mangibaon iti dadakkel a pakete dagiti papelna nga awan bayad ti surat, imbaonna dagitoy iti dakkel a kantidad kadagiti amin a paset ti daga. Kinunana maipapan iti bukodna a trabaho nga intedna a libre kadagiti Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, Inglaterra, Ireland, Scotland, Wales, Francia, Alemania, Constantinople, Roma, ken kadagiti amin a paset ti pagarian ti Britania ken dagiti koloniana.
GSAM 106Iti Dagiti Isla ti Sandwich
GSAM 106.2Iti Midnight Cry idi Oktubre 12, 1843, adda surat manipud ken Mrs. O. S. Burnham, taga-Kaloa, Isla ti Kaui, Dagiti Isla ti Sandwich. Isuna ken ti asawana ket mannursuro iti eskuela idiay dayta a lugar. Inawatda ken impakaammuda idiay ti doktrina ti Maikadua a Yaay, ket adda maysa a grupo dagiti mamati a nagdaydayaw a kadua da kadagiti isla.
GSAM 106Ti Pannakaidilig ti Mensahe iti Dayta ni Juan Bautista
GSAM 106.3Iti kasta, makitatayo a ti doktrina ti Maikadua a Yaay ket naipakaammo iti kalawa a makaanay tapno matungpal dagiti padto ti Kasuratan maipapan iti dayta.
GSAM 106.4Ti mensahe a mangipakauna iti umuna a yaay ni Cristo ket imbaga ni propeta Isaias kadagitoy a sasao: “Ti timek ti agpukpukkaw iti let-ang, Isaganayo ti dalan ti Apo, paglintegen iti let-ang ti dakkel a dalan para iti Diostayo. Ti tunggal tanap maitag-ayto, ken tunggal bantay ken turod maipababanto; ket ti killo malintegto, ken dagiti narigat a lugar mapatanapto; ken maiparangarangto ti dayag ti Apo, ket makitanto daytoy ti amin a lasag a sangsangkamaysa; ta ti ngiwat ti Apo ti nagsao iti dayta.”12 Daytoy a padto ket natungpal babaen kadagiti trabaho ni “Juan Bautista, a mangaskasaba iti let-ang ti Judea, a kunana: Agbabawi kayo; ta asidegen ti pagarian ti langit.”13
GSAM 107.1Daytoy a lalaki, a maymaysa, iti innem a bulan a panagtrabaho iti maymaysa a pagilian ti Judea, ket natungpalna daytoy nakaskasdaaw a padto. Bayat a ti padto ket nilimitanna ti trabaho ni Juan iti tiempo ken lugar, saan a kasta kadagiti padto a mainaig iti pannakaipakauna ti Maikadua a Yaay, ta ti trabaho ket masapul a maaramid babaen iti “napigsa a pukkaw,” a sumaklaw iti intero a lubong.
GSAM 107.2Iti lawag dagiti impresentar a kinapudno, makita no kasano a naannad a natungpal ti padto maipapan iti mensahe ti Maikadua a Yaay. Dimteng ti tiempo ti Dios para iti pannakisuro ti pangngarig ti kayo ti higos, para iti umuna a pannakaipakaammo ti mensahe ti umuna nga anghel, ket pinangatona dagiti mensaherona tapno ipukkawda ti damag kadagiti amin a nasion, tattao, ken pagsasao.
Notes
- Mateo 24:32-35. ↩
- Roma 10:14, 15. ↩
- Mateo 24:29, 30. ↩
- Mateo 24:29. ↩
- Marcos 13:24. ↩
- “Pakasaritaan ti Repormasyon,” Libro 8, kap. 1, par. 2, 3. ↩
- Ibid., Libro 12, kap. 3, par. 10. ↩
- Ibid., Libro 18, kap. 2, par. 12. ↩
- Voice of the Church, p. 343. ↩
- Misyon ni Wolff iti Bokhara. ↩
- Dagiti Leksyon ni William Miller, p. 238, 1843. ↩
- Isaias 40:3-5. ↩
- Mateo 3:1, 2. ↩