Kapitulo 6 — Ti Mensahe ken Dagiti Mensahero
GSAM 108.1“Isuratmo ti sirmata, ket ilawlawagmo kadagiti tapi, tapno makataray ti bumasa iti dayta. Ta ti sirmata ket agpaay pay iti naituding a tiempo, ngem iti panungpalan agsao ken saan nga agulbod; uray no agtaktak, urayem, ta sigurado nga umay, saan nga agtaktak.”1
GSAM 108.2“Ket nakitak ti sabali nga anghel nga agtaytayab iti tengnga ti langit, nga addaan iti agnanayon nga evangelio nga ikasabana kadagiti agnaed iti daga, ken iti tunggal nasion, ken kaputotan, ken pagsasao, ken ili, a kunana iti napigsa a timek, Agbutengkayo iti Dios, ket itedyo kenkuana ti dayag; ta dimteng ti oras ti panangukomna; ket agdayawkayo iti nangaramid iti langit, ken daga, ken baybay, ken dagiti pagtaudan dagiti danum.”2
GSAM 108.3Dagidiay nangipakaammo iti Yaay ket kinunada a daytoy a “sirmata,” agraman ti “naituding” a tiempona a dinakamat ni propeta Habakuk, ket nangsaklaw kadagiti sirmata dagiti padto ni Daniel ken ti nangisurat iti Apocalipsis. Inlawlawagda dagitoy unay babaen kadagiti ladawan kadagiti tsart ti padtoda, iti kasta a ti bumasa iti pannakaipatarus ket pudno a mabalinna ti “agtaray” ken ibingay ti pannakaammo kadagiti dadduma.
GSAM 108Maysa a Naikeddeng a Mensahe
GSAM 108.4Ti impakaammo dagiti Adventista ket saan laeng a ti impakaammo ni Pablo iti sangoanan ni Felix, “Kinalinteg, panagteppel, ken ti panangukom nga umay;” wenno ti kinuna ni Martin Luther kalpasan a nalpasna ti panangipatarus iti Biblia, idi dandani matay, a kas naipadamag, kinunana, “Mamatiak a saanen nga adayo ti panangukom; wen, a ti Apo a mismo ket saanen nga agtalinaed nga awan iti nasurok pay a tallo a gasut a tawen.” Saan met a ti kinuna ni John Wesley idi kinunana a “pinanunotna a ti sangaribu a tawen ket mabalin a mangrugi iti agarup sangagasut a tawen.” Kinuna dagiti Adventista nga ipakaammoda ti mensahe a nailadawan iti Apocalipsis 14:6, 7, “Dimteng ti oras ti panangukomna,” ken ti panagpukkaw iti Apocalipsis 10:6, “Awanen ti tiempo.” Ti kasta a padto ket saan a matungpal babaen iti pannakaipakaammo iti maysa a pasamak a “mapasamakto,” nga umay “kalpasan ti tallo a gasut a tawen,” wenno “kalpasan ti sangagasut a tawen,” no di ket iti naituding a tiempo, “dimtengen.” Kasta unay a mensahe, nga addaan iti kinaeksakto a kidkiddawen dagiti padto a nadakamat, ti inwaragawag dagiti Adventista iti intero a lubong.
GSAM 109Ti Panangukom iti Yaay ni Cristo
GSAM 109.1Idi damo a naipakaammo daytoy a mensahe, tunggal denominasion a Cristiano ket namati a mapasamak ti panangukom iti Maikadua a Yaay ni Cristo. Isu a ti tattao iti kasta a kasasaad, nga agipakaammo iti mensahe a dimtengen ti oras ti panangukom bayat a tengtengngelda dayta a pammati, ket masapul nga ipakaammoda ti Maikadua a Yaay ni Cristo. Kinaagpaysona, ti nangted iti bileg iti mensahe ken ti nangtignay a sipipigsa unay kadagiti tattao ket ti pannakaipakaammo ti naituding a tiempo. Umuna, kinunada a ti panungpalan ti lubong ket umay iti maysa a tiempo iti uneg ti “tawen dagiti Judio” a 1843, ken daytoy ket ti tiempo iti nagbaetan ti Marso 21, 1843, ken Marso 21, 1844. Kalpasan a limmabas daytoy a tiempo, maammoantayo iti Midnight Cry iti tawen 1844 a naitudingen ti mismo nga aldaw a panagpatingga dagiti tiempo ti padto. Daytoy ket ti maikasangapulo nga aldaw ti maikapito a bulan dagiti Judio, a maitunos iti Oktubre 22, 1844.
GSAM 109Panangbilang iti 2300 nga Aldaw
GSAM 109.2Ti nakaibatayan ti tiempo—1843—ket ti 2300 nga aldaw ti Daniel 8. Kinunada a gapu ta dagitoy nga “aldaw” ket naisilpu kadagiti padto a dagiti ayup ket napili a mangiladawan kadagiti pagarian, dagiti “aldaw” ket masapul a mausarda a kas simbolo dagiti tawen, maitunos iti panangipatarus ti Apo iti nasimboloan a tiempo, kas naited iti Numeros 14:34 ken Ezequiel 4:5, 6; a ti pitopulo a lawas—490 nga aldaw—ti Daniel 9 ket isu ti umuna a paset ti 2300 nga aldaw, ken dagiti dua a tiempo ket nagrugi nga agpadpada. Ti pasamak a naited iti Daniel 9, a nangilasin iti pangrugian ti pitopulo a lawas, ket ti “panangiruar iti bilin a mangisubli ken mangbangon iti Jerusalem.” Dayta a bilin ket nairuar iti maikapito a tawen ni Artaxerxes Longimanus, 457 sakbay ni Cristo, kas naisurat iti Esdras 7.
GSAM 110.1A daytoy ti pudno a petsa ti pangrugian ti pitopulo a lawas ket napaneknekan babaen iti kinapudno nga iti eksakto nga innem a pulo ket siam a lawas—483 a tawen—manipud 457 sakbay ni Cristo, wenno iti 27 kalpasan ni Cristo, nabautisaran ni Cristo babaen ken Juan ken rinugianna ti panagministrona, a kunana, “Natungpalen ti tiempo,”3 ken dadduma pay. Ti panangrugi ti panagministro ni Cristo iti 27 kalpasan ni Cristo, ti pannakailansana iti krus tallo ket kagudua a tawen manipud iti dayta a petsa, “iti tengnga [kagudua] ti [maikapitopulo a] lawas,” ti panagpatingga ti naisangsangayan a trabaho kadagiti Judio iti 34 kalpasan ni Cristo, ken ti napardas a pannakakonbertir ni Saulo, ti apostol kadagiti Gentil, ket nangpaneknek a pudno a nagpatingga ti pitopulo a lawas iti dayta a petsa, ket gapu iti dayta nagrugi dagitoy iti 457 sakbay ni Cristo. Kastoy ti panangkuentada: Ikkaten ti 457 manipud iti 2300, ket ti matda ket 1843. Ket gapu ta dagiti 457 a tawen ket sakbay ni Cristo, maiturongtayo iti panungpalan ti 1843 a kas panungpalan ti 2300 nga aldaw.
GSAM 110Dagiti Inamin Dagiti Sumasuppiat
GSAM 110.2Pudno ti naibaga a “dagiti panangamin a pabor iti kinapudno a naggapu kadagiti sumasuppiat iti dayta ket mangted iti kangatoan a kita ti pammaneknek.” Awan kadagiti sumasuppiat iti mensahe ti Yaay ti nangisingasing a ti panangukom a panagsukisok kadagiti tattao ti Apo ket maysa a pasamak a mapasamak sakbay ti yaay ni Cristo; no di ket nakiunosda kadagiti Adventista iti panagrason iti daytoy a banag. A kas pammaneknek iti daytoy a sasao, adawentayo dagiti sasao dagiti dua a nalatak a sumasuppiat.
GSAM 110.3Ni Apo N. Colver, nga agkaskasaba iti Kapilia iti Marlboro Street, Boston, idi 1842, iti panagsuppiatna kadagiti Adventista, ket kinunana:—
GSAM 111.1“No dagitoy nga aldaw ket tawen, agpatingga ti lubong iti 1843; makita dayta ti uray sinoman nga ubing nga ageskuela; ta no ti 490 ket nagpatingga iti ipapatay ni Cristo, ti 2300 nga aldaw ket agpatingga iti 1843; ket masapul nga agpatingga ti lubong, malaksid no maipakita a sabali a pasamak ti mapasamak, ket saanko a makita no kasano a maaramid dayta.”
GSAM 111.2Ni Propesor Stuart, iti dandani isu met laeng a tiempo, ket kinunana:
GSAM 111.2“Maysa a nakaskasdaaw a kinapudno a ti kaaduan unay kadagiti mangipatarus iti Inglatera ken Amerika ket nabayagen a nairuam a mangawat kadagiti aldaw a nadakamat iti Daniel ken Apocalipsis a kas mangiladawan, wenno simbolo, kadagiti tawen. Narigat para kaniak a masurot ti nagtaudan daytoy a sapasap, a mabalinko pay nga ibaga nga agraira iti nganngani amin, nga ugali.”
GSAM 111Ti Pammaneknek ni Propesor Bush
GSAM 111.3Kinuna ni Propesor Bush: “Ti asinoman a mangraut ken Apo Miller maipapan iti tiempona ket rautenna iti kapigsaan a pasetna. Husto ti tiempona; ngem nagbiddut maipapan iti pasamak a mapasamak.” Namati ni Bush iti pannakakonbertir ti intero a lubong sakbay ti yaay ni Cristo. Ti kapanunotanna ket mangrugi ti sangaribu a tawen iti 1844.
GSAM 111.4Dagiti ministro ti pammati iti Yaay ket nangisuro kadagiti palawagda iti publiko a ti pakasaritaan ti lubong ket nangipakita a dagiti nadumaduma a nasion ket adda iti mismo a kasasaad a sinimbolo ti ladawan iti Daniel 2, inton ti bato ket saplitenna ti ladawan kadagiti sakana, ket ti Dios ti langit ibangonna ti pagarianna; ken iti kapitulo 7, inton “ti pagarian ken panagturay ken kinadakkel ti pagarian iti babaen ti amin a langit ket maited kadagiti sasanto ti Kangatoan.” Impalagipda met a dagiti pagilasinan—kadagiti pasamak ti nakaparsuaan, ti panagturay, ken ti kababalin dagiti tattao—ket isu met laeng dagiti impadto dagiti Nasantoan a Surat a makita inton asidegen nga agparang ti Apo.
GSAM 111Dagiti Pagsidsiddaaw iti Langit
GSAM 111.5Ti Apo, babaen ken propeta Joel, ket kunana: “Ipakitakto dagiti pagsidsiddaaw iti langit ken iti daga, dara, ken apuy, ken adigi ti asuk. Ti init ket agbaliwto a sipnget, ken ti bulan a dara, sakbay nga umay ti dakkel ken nakabutbuteng nga aldaw ti Apo.”4 Namati ken insuro dagiti Adventista a ti lawag iti amianan kadagiti nabiit a siglo (a gagangay a maawagan kadagiti silaw ti amianan) ket isu ti “apuy ken adigi ti asuk” a maitunos iti panangiladawan ti propeta; ket manipud iti kasayaatan a pannakaammo a maala iti pakasaritaan (dakamatentayo ti Ensiklopedia ti Edinburg a kas pammaneknek), manmano laeng a nakita daytoy sakbay daytoy a panawen.
GSAM 112.1Isu a bayat a ti mensahe ti asidegen a yaay ti Apo ket sumangsangpet kadagiti kaadayuan a paset ti daga, naiparang dagiti pagilasinan iti langit a nangted iti tadem iti kinapudno ken nangawis iti imatang dagiti tattao.
GSAM 112.2Idi Enero 25, 1837, adda maysa a nakaskasdaaw unay a pannakaiparang ti kasla apuy a lawag iti amianan, a kasla nangiturong a dagus iti panunot ti adu iti padto ni propeta Joel maipapan iti mapasamak sakbay ti dakkel nga aldaw ti Apo. Ti sumaganad a pannakailadawan dayta a nakita ket naggapu iti New York Commercial Advertiser idi Oktubre 22, 1839. Maitunos a naan-anay daytoy iti nakita ti nagsurat idi nasaksianna dayta idiay Victor, Ontario County, N.Y.
GSAM 112Ti Kasla Apuy a Lawag iti Amianan idi 1837
GSAM 112.3“Iti rabii ti Enero 25, 1837, adda naisangsangayan a pannakaiparang ti kasta met laeng a pasamak [a kayatna a sawen ti lawag iti amianan] kadagiti nadumaduma a paset ti pagilian, kas awan duadua a malagipto dagiti bumasa kadatayo. Kadagiti lugar a ti daga ket naabbongan iti niebe, ti buya ket nadayag ken ‘nakabutbuteng’ iti pamay-an a saan pay a napasamak idi. Iti maysa a lugar nga asideg iti maysa a bantay, dagiti tattao a nakakita iti buya ket impakaammoda kadakami a kapadana dagiti ‘dalluyon ti apuy nga agtultulid nga agpababa iti bantay,’ ket iti kaaduan, kas naammoanmi, ti niebe a nangabbong iti daga ket kasla apuy a nalaokan iti dara, bayat nga iti ngato (kas kuna ti apostol), ‘dagiti langit a sumsumged,’ ket nakaasping unay iti naipadto a pannakailadawan ti maudi nga aldaw, isu nga adu ti nasdaaw; dagiti ubbing a nakakita iti dayta ket nabuteng, ken sinaludsodda no isu dayta ti yaay ti panangukom; ket uray dagiti animal ket nagpigerger a buyogen ti nakaro ken nalawag a panagbuteng.”
GSAM 113.1Saan laeng nga idiay Amerika a naiparang daytoy a pagilasinan ni propeta Joel, no di ket bayat a ti sursuro ti yaay ti Apo ket agbalbalin a pagaammo idiay Gran Britania, isu met laeng a pagilasinan ti naiparang iti langit iti dayta a pagilian. Ti New York Commercial Advertiser idi Oktubre 22, 1839, ket nangadaw iti sumaganad manipud kadagiti pagiwarnak ti London maipapan iti naisangsangayan a pasamak a nasaksian iti dayta a pagilian iti rabii ti Septiembre 3:—
GSAM 113Ti Lawag iti Amianan idi 1839
GSAM 113.2“LONDON, SEPTIEMBRE 5 [1839].—Iti nagbaetan ti alas diez iti rabii ti Huebes ken alas tres iti agsapa idi kalman, nakita iti langit ti maysa kadagiti karaniagan a pagarigan dagitoy a naisangsangayan a pasamak, dagiti matmatnag a bituen ken dagiti silaw ti amianan, a nasaksian iti adu a tawen a napalabas. Ti umuna a pagilasinan daytoy a nakaskasdaaw a pasamak ket sangapulo a minuto sakbay ti alas diez, idi ti maysa a nalag-an a nalabbaga unay a lawag, a kasla angap, ket timmaud manipud iti amianan a paset ti kagudua ti langit, ket inut-inut a nagwaras agingga iti tengnga ti langit, ket idi alas diez wenno alas diez kinse, ti amin, manipud daya agingga lauden, ket nagbalin a maysa a nalawa unay a sapin ti lawag. Nakabutbuteng unay ti langana, ket kapada unay ti patauden ti maysa a nakaro nga uram. Nagbaliwbaliw unay ti lawag; iti maysa a kanito kasla bimmaba, ket dagus kalpasanna ngimmato a buyogen ti nakaro a raniag. Nakita a nakilaok iti dayta dagiti napuskol nga asuk, a nagtultuloy a nagtultulid, ket tunggal nakakita ket kasla nakombinsir a dayta ket ‘maysa a nakaam-amak nga uram.’
GSAM 113.3“Nakaro unay ti pannakariribuk ti kabisera; rinibu a tattao ti agtartaray a mapan iti nangipagarupanda a nakaam-amak a didigra. Dagiti bomba ti danum dagiti estasion dagiti mangiddep iti uram iti Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, ken kasta met dagiti estasion iti laud ti London—kinaagpaysona, tunggal bomba ti danum a pangiddep iti uram idiay London—ket naikabilda kadagiti kabayo ken nagdardaras a napan iti naipagarup a ‘lugar ti pannakadadael’ a buyogen ti karkaro ngem iti gagangay a regta, a sinaruno dagiti karuahe, dagiti nakalugan iti kabayo, ken dagiti dadakkel a bunggoy ti tattao. Dadduma kadagiti bomba ket dimmanon agingga idiay High Gate ken Halloway [agarup uppat a milia] sakbay a naammoan ti biddut. Dagitoy a pannakaiparang ket nagpaut iti nasurok a dua nga oras, ket idi umasideg ti agsapa, ti buya ket nagbalin a nadayag unay.
GSAM 114.1“Idi alas dos iti agsapa, ti pasamak ket nangiparang iti napintas unay a buya, a narigat unay nga iladawan. Ti intero a London ket nasilawan a kas iti kaaldawan, ket nakalawlawag ti tangatang. Ti abagatan a kagudua ti langit, iti nadakamat a tiempo, nupay awan ulep, ket nasipnget unay; ngem dagiti di mabilang a bituen ket napintas ti panagraniagda. Ti kasungani a paset ti langit ket nangiparang iti nakaskasdaaw ngem nadayag a pannakaiduma; nalawag unay dayta, ken ti silaw ket naraniag unay; agtultuloy ti panagsasaruno dagiti matmatnag a bituen, a nagduduma ti raniagda—kasla nabukelda iti tengnga ti langit, ket nagwarasda agingga a kasla bimmursida. Ti epektona ket nakakigtot a kas kidlat. Linaksa a babassit a bituen ti nagpuligos iti ngato ti nagkikita ti langit ken daga, ket bimmulosda a sipapartak unay nga agpababa iti daga nga iti mata ket nganngani di masurot ti dalanda; kasla bimmursida met, ket nangiparukpokda iti nasipnget a nalabbaga unay nga angap iti intero a kagudua ti langit. Napipintas unay dagiti maris.
GSAM 114.2“Idi alas dos imedia, ti buya ket nagbalin a sipnget; idi nagsina dayta, naiparang ti maysa a naraniag a bullalayaw iti kangatoan a paset ti langit, ken iti aglawlaw ti ngato a beddeng ti sipnget a nakabitin iti abagatan a paset ti pagilian. Di nagbayag kalpasanna, dagiti adigi ti lawag a kas pirak ket nagwaras manipud iti dayta. Nakaskasdaaw ti panagadu dagitoy, a nakilaok iti nalabbaga unay nga angap a nabukel iti isu met laeng a tiempo, ket idi nadanonda ti kangatuan, ti buya ket nalabes pay ngem iti aniaman a mapanunot. Dagiti bituen ket agpulipuligos iti amin a turong, ket nagtultuloy agingga iti alas cuatro, idi amin ket naawanen.”
GSAM 114Dagiti Nakaskasdaaw a Pannakaiparang iti Init
GSAM 114.3Bayat nga ilawlawag dagiti sibibiag a mangaskasaba ti kinapudno ti yaay ti Apo, adu ken nadumaduma a pagsidsiddaaw iti langit ti nakita kadagiti nadumaduma a paset ti lubong. Kadagitoy, ti kaawan ti umanay a lugar ket mangipalubos laeng kadatayo a mangipakita iti ladawan ti langa ti init idiay Norwich, Inglatera, idi Diciembre, 1843. Adda kapadana a napasamak idiay New Haven, Conn., idi Septiembre 9, 1844, iti dua nga oras sakbay ken kalpasan ti kaaldawan, ket nasaksian dayta ti rinibu a tattao.
GSAM 115Ti Nakaskasdaaw a Langa ti Init
GSAM 115.1Ti bassit a sirkulo iti uneg ket mangiladawan iti init. Ti marisna ket nalag-an a kas maris ti kahel. Ti ruar a paset dagiti dua a sirkulo nga aglawlaw iti init, a saan nga agpapada ti kaadayoda iti dayta, ket agparang nga addaan iti isu met laeng a maris; ngem ti uneg a paset dagitoy a sirkulo ket napuskol a duyaw, ti langit iti uneg dagita a sirkulo ket agparang a nasipnget a kayumanggi, ken dagiti tallo a dadakkel a sirkulo a lumasat iti init ken iti babana ket nagparang a kas nailasin a naraniag a lawag.
GSAM 115.2Maipapan iti napasamak idiay Inglatera, mabasatayo iti surat ni E. Lloyd, London, Enero 3, 1844, ti sumaganad:—
GSAM 115.3“Adda naisangsangayan a ‘pagilasinan iti init’ a nakita dagiti nangnangruna nga umili ti Norwich ken dagiti lugar iti aglawlawna, a kasta ti saan pay a pulos a nakita idiay Inglatera. Nakita dayta idi napalabas a Diciembre, agarup alas doce iti kaaldawan, ket nagpaut iti dua nga oras. Binutengna unay dagiti agnaed sadiay. Napasamak dayta sakbay laeng a rinugian dagiti Kabsat a Winter, Burgess, ken Routon ti misyonda iti dayta a siudad. Kasla insaganana ti dalan para iti kinapudno, isu a nakagun-odda iti nasayaat a balligi sadiay.”
GSAM 116.1Ti salaysay ti pasamak idiay New Haven, Conn., ket naited iti Midnight Cry idi Oktubre 10, 1844, ken naadaw manipud iti New Haven Palladium idi Septiembre 10, 1844. Iti salaysay iti Cry, ti editor ket kunana, “Awan pay ti pilosopo a nakaited iti pannakailawlawag ti gapu daytoy a pasamak a makapnek iti bagina.”
GSAM 116.2Maysa a salaysay daytoy a buya a nagparang a maisilpu iti init idiay New Haven, Conn., idi Septiembre 9, 1844, ket naipablaak met iti Hartford Courant idi Septiembre 12, 1844, ket kastoy ti kunana:—
GSAM 116.3“Dagiti argolya iti aglawlaw ti init idi Lunes, Septiembre 9, 1844, iti dua nga oras sakbay ken kalpasan ti kaaldawan, ket kasla nakita ti kaaduan kadagiti kailiantayo a buyogen ti dakkel nga interes, ken nangriing iti nainsiriban a tarigagay nga ammoen pay dagiti kapada a pannakaiparang ken ti gapuda.
GSAM 116.4“Daytoy nga argolya ti lawag ket naisangsangayan gapu iti kabayagna, ken nangted iti nasayaat a gundaway a mangpaliiw. Idi dandani kaaldawan, kangrunaan nga adda dua a kompleto nga argolya, ti maysa ket agarup uppat a pulo ket lima a grado ti kalawana, nga aglawlaw iti init nga adda iti tengngana, ken ti sabali ket agarup pitopulo ket dua a grado ti kalawana, nga adda ti tengngana iti kangatoan a paset ti langit, bayat a ti linya ti aglawlawna ket lumasat iti init. Ti basbassit a sirkulo ket nakadua iti maysa a paatiddog a sirkulo a naitunos iti at-atiddog a pagbingayan, ken bassit laeng ti pannakaidumana iti naan-anay a sirkulo. Direkta a kasungani ti init, ken tallopulo ket innem a grado iti amianan ti kangatoan a paset ti langit, ti dakkel a sirkulo ket linasat dagiti dua pay a sirkulo nga addaan iti dandani, wenno eksakto, nga agpapada a kaatiddog ti pagbingayda iti tengnga, a nangbukel iti maysa a naraniag a tulnek iti pagsasabatan, kas ti kadawyan nga ibunga ti nagtipon a lawag ti tallo a naraniag nga argolya. Ti argolya nga aglawlaw iti init ket nangiparang kadagiti maris ti bullalayaw, a masansan a naraniag ken napintas unay. Dagiti dadduma nga argolya ket puraw ken nakapkapuy ti lawagda, gapu ta ad-adayoda iti init. Nupay kasta, dagiti babassit a paset dagiti sirkulo, nga addaan kadagiti maris a kas napagsisina a lawag [bullalayaw], ket nagparang iti nadumaduma a tiempo, iti daya ken iti laud.... Ti kasta a panagpapada ti pannakabukel ket masapul nga agdas-al iti maysa a linteg a mangituray iti pannakabukel dagiti argolya ti lawag; ngem ti kababalin dayta a linteg ket saan pay a naan-anay a nailawlawag.... Saan unay a narigat ti mangilawlawag iti pannakabukel ti argolya nga aglawlaw iti init, ta ti gapuna ket adda pannakaaspingna iti mangpataud iti bullalayaw, ngem narigrigat a nailawlawag ti nagtaudan ti argolya a ti linya ti aglawlawna ket adda iti tengnga ti init.”
GSAM 117Dagiti Nakaskasdaaw a Mangtungpal kadagiti Padto ti Nasantoan a Surat
GSAM 117.1Maammoantayo no kasano ti pannakaaramat, iti Inglatera ken Amerika, dagitoy nakaskasdaaw a nakita idiay langit babaen ti panagbasa iti Panangilawlawag iti Maikaduapulo ket Uppat a Kapitulo ti Mateo, a sinurat ni Sylvester Bliss ken naipablaak idiay Boston idi 1843. Kalpasan ti panangadawna iti sumagmamano kadagiti nadakamat a salaysay, kinunana:—
GSAM 117.2“Kasta, dagiti ‘dadakkel a pagilasinan’ ken ‘nakabutbuteng a makita’ a naipadto kadagiti Nasantoan a Surat ti kinapudno ket kasla natungpal aminen, kasta met dagidiay imbaga ti Mangisalakan a mapasamak sakbay ti iyaayna.
GSAM 117.3“Kas ti kinasigurado a ti panagbulong dagiti kayo ket pagilasinan ti kalgaw, kasta met ti kinasigurado a, no matungpal dagitoy a pagilasinan, masapul nga ammoen dagiti Kristiano a ti iyaay ni Cristo ket asidegen, adda payen kadagiti ruangan. Saan laeng a pammalubos dayta nga ammoenda, no di ket ibilin ti Mangisalakantayo nga ammoenda dayta.”5
GSAM 117DAGITI BABAON
GSAM 117.4Kalpasan ti panangiturongtayo iti imatang kadagiti sumagmamano a kangrunaan a kababalin ti mensahe ti Maikadua a Yaay, kas naikasaba idi damo, mabalin a makaay-ayo a kitaen ti sumagmamano kadagidiay nangaramid iti napateg a paset iti dakkel a panangiwaragawag. Naibagatayon dagiti nagan ti adu a karaman kadagiti kalaingan a ministro idiay sabali a pagilian iti daydi a panawen a nangipukkaw iti mensahe. Bayat nga iturongtayo ti imatang iti sumagmamano kadagidiay nangidaulo idiay Amerika, a nangikabilan ti Apo iti pagrebbengan ti trabaho, ad-adda a mailawlawag a pudno nga adda ti ima ti Apo iti panaggunay.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Umuna, kitaentayo ti kasasaad ni William Miller, a kasta unay ti kinalatakna iti Panaggunay ti Maikadua a Yaay idiay Estados Unidos a para iti adu ti panaggunay ket pagaammo laeng a kas “Millerismo.”
GSAM 118.2Ni William Miller ket nayanak idiay Pittsfield, Mass., idi Pebrero 1782. Idi ubing pay laeng, naipakita dagiti pagilasinan ti bileg ken kinaregta ti panunot a nangatngato ngem ti kadawyan. Iti panaglabas ti sumagmamano a tawen, ad-adda a napaliiw dagitoy a pagilasinan dagiti amin a nakikadua kenkuana. Natibker ti bagina, naregta ken naimbag a sigud ti pannakapasayaat ti panunotna, ken awan ti pakaumsianna iti moral a kababalinna. Sumagmamano laeng a tawen ti pannakagun-odna kadagiti limitado a gundaway iti eskuela ti distrito sakbay a bigbigen ti kaaduan a ti naadalna ket nangatngato ngem ti ammo dagiti manursuro a kadawyan a maala sadiay.
GSAM 118.3Nag-asawa ni Apo Miller idi 1802, ket nagtaeng idiay Poultney, Vt. Dagiti lallaki a nakikaduaanna manipud iti iyalisna idiay Poultney, ken nakautanganna iti dakkel a panagyaman gapu kadagiti naitedda a naindagaan a tulong, ket nauneg ti pannakaimpluensiada kadagiti prinsipio ti panagduadua ken dagiti kapanunotan ti deismo. Saan ida a dakes ti aramid, no di ket, kas maysa a bunggoy, naimbagda nga umili, ket kadawyan a naserioso ti pannakigtotoda, mannakipagrikna, ken managited. Nupay kasta, tinukiadda ti Biblia a kas pagrukodan ti narelihionan a kinapudno, ket pinadasda nga ipakita a makalinteg dayta a panangtukiad babaen iti tulong a maala kadagiti sinurat da Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, ken dadduma pay. Naannad nga inadal ni Apo Miller dagitoy nga obra, ket idi agangay impakdaarna a maysa isuna a deista. Kinunana a mismo a ti panagbiagna a kas deista ket nagbayag iti sangapulo ket dua a tawen, a nangrugi agarup idi 1804.
GSAM 118.4Idi naited kenkuana ti pannakadutok a kas kapitan, simrek iti buyot idi 1810. Idi nagawid manipud iti buyot, inyalisna ti pamiliana idiay Low Hampton, N.Y., tapno rugianna sadiay ti panagtalon idi 1812. Kas mannalon, ad-adu ti nawaya a tiempona nga agbasa. Nakitana a dagiti kapanunotanna a deista ket awan ti itedda a talged iti ragsak iti labes daytoy agdama a biag. Iti labes ti tanem, nasipnget ken nakaladingit ti amin. Kas kinunana a mismo:
GSAM 118.4“Ti naan-anay a pannakapukaw ti kaadda ket maysa a nalam-ek ken makapigerger a kapanunotan, ket ti panagsungbat iti inaramid ket sigurado a pannakadadael para iti amin. Ti langit ket kas gambang iti ngato ti ulok, ket ti daga ket kas landok iti sirok dagiti sakak. Kinaagnanayon!—ania dayta? Ket patay!—apay nga adda dayta? No ad-adu ti panagrasonko, ad-adda met ti iyaadayok iti pammaneknek. No ad-adu ti panagpanunotko, ad-adda met a nagsisina dagiti pangngeddengko. Pinadas ko nga isardeng ti panagpanunot, ngem saan a makontrol dagiti kapanunotak. Pudno a nakakaasi ti kasasaadko, ngem saanko a naawatan ti gapuna.... Di nagbayag kalpasanna, kellaat a nalawag a naimaldit iti panunotko ti kababalin ti Mangisalakan. Kasla mabalin nga adda maysa a persona a kasta ti kinaimbag ken kinamanangngaasina a mismo ti mangsubbot kadagiti salungasingtayo, ket babaen iti dayta isalakannatayo manipud iti panagsagaba iti dusa ti basol. Insegida a nariknak no kasano ti kinaay-ayona ti kasta a persona; ket pinanunotko a mabalin nga ipaayko ti bagik kadagiti takiag ken agtalek iti asi ti kasta a maysa.”
GSAM 119Ti Pannakakombierte ni William Miller
GSAM 119.1Kinunana pay:
GSAM 119.1“Nakitak a ti Biblia ket ipakitana ti Mangisalakan a kas mismo ti kasapulak; ket nasdaawak no kasano a ti maysa a libro a saan a naipaltiing ti Dios ket makailawlawag kadagiti prinsipio a kasta ti kinaan-anay ti pannakaitunosda kadagiti kasapulan ti maysa a lubong a natnag iti basol. Napilitak nga awaten a dagiti Nasantoan a Surat ket masapul a maysa a paltiing manipud iti Dios. Nagbalinda a pagragsakak; ket ken Jesus nakasarakak iti maysa a gayyem.... Ti Biblia itan ti nagbalin a kangrunaan nga ad-adalek, ket pudno a maibagak a sinukisokko dayta a buyogen ti dakkel a ragsak. Nakitak nga uray ti kagudua ket di pay naibaga kaniak. Nasdaawak no apay a saanko a nakita ti kinapintas ken dayagna idi damo, ket nasdaawak a nakabaelak pay idi a nangtukiad iti dayta.”
GSAM 119.2Kastoy ti panangiladawan ni William Miller a mismo iti pamay-anna nga agadal iti Biblia:
GSAM 119.2“Inkeddengko nga ilasin ti amin a sigud a panangipagarupko, nga an-anayen ti panangidiligko iti maysa a paset ti Nasantoan a Surat iti sabali a paset, ken nga ituloy ti panangadal iti naurnos ken addaan pamay-an a wagas.... Tunggal adda masarakak a narikut a maawatan, ti ar-aramidek ket idiligko dayta iti amin a mainaig a teksto; ket, babaen iti tulong ni Cruden, sinukisokko ti amin a teksto ti Nasantoan a Surat a pakasarakan iti aniaman kadagiti kangrunaan a balikas nga adda iti narikut a paset.... Iti daytoy a wagas intuloyko ti panangadal iti Biblia, iti umuna a panangbasak iti dayta, iti agarup dua a tawen, ket naan-anay a napaneknekak a dayta a mismo ti mangipatarus iti bagina.
GSAM 120.1“Bayat ti kasta a panagadal, napaneknekak a no dagiti padto a natungpalen iti napalabas ket pagrukodan iti panangukom iti wagas ti pannakatungpal dagiti mapasamak pay iti masakbayan, dagiti nalatak a kapanunotan maipapan iti naespirituan a panagturay ni Cristo—maysa a panagturay iti sangaribu a tawen ditoy daga sakbay ti panungpalan ti lubong, ken ti panagsubli dagiti Judio—ket saan a suportaran ti sao ti Dios.... Nakitak a nalawag a maisuro iti Nasantoan a Surat a ni Jesu-Cristo ket bumaba manen ditoy daga, nga umay kadagiti ul-ulep ti langit, iti amin a dayag ni Amana.
GSAM 120.2“Nariknak ti ragsak iti panangadal iti Nasantoan a Surat a saanko idi impagarup a magun-od manipud kadagiti sursurona. Rinugiak ti panangadal iti dayta nga awan ti panangnamnama a masarakan ti tiempo ti iyaay ti Mangisalakan, ket idi damo nganngani diak mapati ti resulta a nadanonko; ngem ti pammaneknek ket kasta ti bilegna kaniak a diak mapagkedkedan dagiti patiek. Ngangngani naan-anay a naipasdek dagiti pangngeddengko, ket nangrugiak nga aguray, agbantay, ken agkararag para iti iyaay ti Mangisalakan.”
GSAM 120.3Kinunana manen:
GSAM 120.3“Namatiak; ket insegida a naimaldit iti panunotko ti pagrebbengan a mangiwaragawag iti daytoy a sursuro, tapno mamati ti lubong ken agsagana a sumabat iti Ukom ken Nobio iti iyaayna. Saan a kasapulan ditoy ti detaliado a salaysay dagiti nabayag ken nadagsen a pannubokko. Umdas nga ibagak a, kalpasan ti sumagmamano a tawen, napilitak babaen iti Espiritu ti Dios, iti bileg ti kinapudno, ken iti ayat kadagiti kararua, nga awiten ti krusko ken iwaragawag dagitoy a banag iti maysa a lubong nga agmatmatay ken mapukpukaw.”
GSAM 120.4Ni Apo Miller, kas kadagidiay ginuyogoy daytoy a mensahe iti sabali a pagilian, ket immuna a nagpanunot a tungpalen ti pannakabaonna babaen iti panagsurat ken panagipablaak kadagiti pagiwarnak ken kadagiti babassit a libreta. Immuna nga impablaakna dagiti kapanunotanna iti Telegrafo ti Vermont, maysa a pagiwarnak dagiti Bautista, a maim-imprenta idiay Brandon, Vt. Napasamak daytoy idi tawen 1831. Immuna a nagsao iti sangoanan ti umili maipapan iti dayta a pakasaritaan idi tawen 1832. Kinunana maipapan iti daytoy a panagtitipon, “Imbuyat ti Apo ti paraburna iti kongregasion, ket adu ti namati a nagturong iti pannakaisalakan dagiti kararuada.”
GSAM 121.1Idi 1836 dagiti palawagna ket naimprenta kadagiti sumagmamano a pagiwarnak iti daydi a panawen. Iti panawen ti lamiis idi 1837-38 dagiti palawagna ket naipablaak iti maysa a bassit a libreta. Idi 1838 naimprenta ti maikadua a libreta nga addaan iti 204 a panid, ket iti daytoy a libreta kinuna ni Apo Miller a ti turay ti Otomano ket mabalin a matumba iti tawen 1839 wenno 1840. Dagiti umuna a palawagna iti aniaman kadagiti dadakkel a siudad ket naited idi tawen 1836. Iti dayta a tawen, nagsao isuna kadagiti siudad ti Randolph, Lowell, Groton, ken Lynn, Mass.
GSAM 121.2Agingga idi 1840 ni Apo Miller ket nganngani agmaymaysa a kas agsasao iti sangoanan ti umili maipapan iti asidegen a yaay ni Cristo. Iti daydi a tawen, kellaat a ginasut ti nakikadua kenkuana iti panangiwaragawag iti mensahe. Ti nangpataud iti daytoy a dakkel a panagbalbaliw ket kitaentayo iti sumaruno a kapitulo. Iti panawen ti lamiis idi 1839-40 nangted ni Apo Miller iti agsasaganad a palawag idiay Exeter, N.H. Sadiay ti umuna a pannakasabatna ken Elder J. V. Himes, a nangawat iti pammati iti daydi a tiempo, ket manipud idi ket nakikatkatakder ken Elder Miller a kas agipablaak ken naregta a mangikasaba iti dakkel a mensahe ti Maikadua a Yaay.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Maipapan iti daytoy a napasnek nga agtrabtrabaho iti daytoy a dakkel a panaggunay, ti kasayaatan nga aramidentayo ket adawen ti sinurat ti mangisalaysay iti biagna, a nangibaga:—
GSAM 121.4“Ni Joshua V. Himes ket nayanak idiay Wickford, R.I., idi Mayo 19, 1805. Ni amana ket pagaammo a kas aglaklako iti West India, ken nalatak a kas miembro ti Iglesia Episkopal ni San Pablo idiay Wickford. Ni inana ket naayat ti kababalinna ken addaan iti ayat iti Mangisalakan, nga impaayna kadagiti siaanamong a lapayag ti anakna.
GSAM 121.5“Panggep idi ti ama a paadalen ti anakna a ni Joshua para iti ministerio ti iglesia a mismo ti pakairamananna, ngem nalapdan dayta gapu kadagiti pasamak. Adda sabali a trabaho ti Dios para iti dayta nga anak, ket ur-urnosenna dagiti banag iti wagas a mangipatungpal iti kayatna a resulta. Idi 1817 nangipatulod ti ama iti napateg a karga iti panangaywan ni Kapitan Carter, a ni Alexander Stewart ti mangimaton iti karga. Nagbalin a saan a matalek dagitoy a lallaki, ket idi nakadanonda iti maysa a sangladan iti West India, inlakoda ti barko ken ti kargana, ket naglibasda. Binalbaliwan daytoy a pasamak ti amin a plano a naaramid para iti masakbayan ti agtutubo a Joshua, a maipatulod koma iti Unibersidad ti Brown idiay Providence, R.I. Ngem ketdi, idi Abril 1821, naipan idiay New Bedford, Mass., ket naitulag nga agserbi ken William Knights tapno maadalna ti panagaramid iti muwebles.
GSAM 122.1“Idi nadanonna ti baro a pagtaenganna, sipapasnek a rinugianna ti trabaho a naited kenkuana, a naikeddeng iti panunotna ti agbalin a nalaing iti pagsapulanna. Ngem di nagbayag natakuatanna a ti narelihionan nga aglawlawna ket saan a naan-anay a maitutop iti kayatna. Kinunana, ‘Ti apok ket maysa nga Unitario, ket inkuyognak iti iglesiana. Ni Reberendo Orville Dewey ti pastor. Baro pay a nakombierte manipud iti ortodoksia. Ti pannakaisurok iti panangidalan da Obispo Griswold ken Reberendo William Burge, ti pangulo a padi ti Iglesia ni San Pablo idiay Wickford, ken ti masansan a panangdengngegko iti nalaing nga agsao a ni Dr. Crocker ti Iglesia ni San Juan idiay Providence, R.I., ket nangaramid kaniak a saan a makaanamong kadagiti napintas a pannakaibaga ni Apo Dewey a panangtukiad kadagiti sursuro ni Cristo ken dagiti apostolna.’
GSAM 122.2“Gapu ta awan idi ti Iglesia Episkopal idiay New Bedford, inkeddengna ti makigimong iti Umuna nga Iglesia Kristiano [saan a ti Dagiti Adalan] ket idi agangay nakikaysa iti dayta a bunggoy. ‘Ditoy,’ kinunana, ‘nasarakak ti nakalukat a Biblia ken ti wayawaya ti panagpanunot, ket inaramatko a nasayaat ti agpada.’ Daytoy nga iglesia ket adda iti panangaywan ni Reberendo Moses Howe a kas pastor. Ni Reberendo Apo Clough ti nangbautisar ken Joshua V. Himes idi Pebrero 2, 1823. Buyogen ti puso nga umap-apuy iti regta para iti Apona, nangrugi a dagus, iti tawen a sangapulo ket walo, a mangisalaysay iti pakasaritaan ti krus ken mangguyogoy kadagiti tattao nga agbabawi. Kinunana maipapan iti bagina:—
GSAM 122.3“‘Di nagbayag nagbalinak a manangbalakad, ket naited kaniak ti pammalubos a mangpasayaat iti sagutko.... Nalpas ko ti panagsanayko iti trabaho a makaay-ayo, ket naidayawak. Ngem iti lima wenno innem a tawen, kinasanayan ko ti agtrabaho iti labes ti naituding, ket babaen iti dayta nakagun-odak iti maysa wenno dua nga aldaw iti tunggal lawas para iti panagadal ken trabaho ti misyon iti dagiti agkurang a sangkaarrubaan, a dagiti bungana ket impaayko iti pastorko.’
GSAM 123.1“Idi 1825 nadutokan a kas misyonero ti Kumperensia dagiti iglesia a Kristiano iti makin-abagatan a Massachusetts. ‘Awan ti plano wenno pagtaudan iti pangsuporta kadagiti misyonero,’ kinuna ni Elder Himes, ‘ket inkeddengko ti sumrek iti negosio para iti pagbiagko, ket agkasaba iti kabaelak.’
GSAM 123.2“Idi 1828 pinanawanna ti New Bedford, a saan a buyogen ti panagduadua wenno kinakurang ti regta, no di ket buyogen ti pangngeddeng a sigurado nga agballigi, ket napan idiay Plymouth, a nangikasabaanna iti sao ti Dios kadagiti pagadalan, kadagiti kuarto a naaramat kas mabalin, ken iti sadinoman nga adda dumngeg kenkuana. Idi 1829 intuloyna ti kasta met laeng a trabaho idiay Fall River agingga idi 1830, idi immalis idiay Boston a kas pastor dagiti Umuna ken Maikadua nga Iglesia Kristiano; ket sadiay nagtalinaed iti tallopulo ket tallo a tawen. Idi 1839 nakombierte iti trabaho ti Yaay, kas inlawlawag ti nalatak nga Elder William Miller. Simrek iti baro a trabaho a buyogen ti amin a regtana, ket dagiti panagserbina ket napno iti apuy ken pannakabalin. Idi 1840 rinugianna ti panagipablaak iti Signs of the Times, nga itantandudona ti trabaho a nangipaayanna iti amin a pusona. Ti amin a kuartana, ti amin a bannogna, ti amin a pigsana ket naipaay iti daytoy a trabaho, ket rinibu ti nakombierte.”
GSAM 123Dagiti Nagkaykaysa a Panagtrabaho da Miller ken Himes
GSAM 123.3Manipud idi 1840 agingga iti panawen ti panagtinnag dagiti bulong idi 1844, kaaduan a nagkaykaysa dagiti panagtrabaho da Elder Miller ken Elder Himes bayat ti panagdaliasatda iti tunggal siudad, iti kalgaw a kaduada ti dakkel unay a toldada, ket iti panawen ti lamiis kadagiti iglesia ken dagiti publiko a pagtitiponan. Ti dakkel a pigsa ti bagi ni Elder Himes ti namagtalinaed kenkuana agingga iti iseserrekna iti maikasiam a pulo ket dua a tawenna. Dagiti kabaelan ti panunotna ket napigsa agingga iti kamaudianan. Iti tawen 1894, idi Septiembre 28, nangted iti nakatignay unay a palawag iti maysa a kongregasion ti nasurok a tallo ribu nga Adventista ti Maikapito nga Aldaw iti pagkampoan idiay Lansing, Michigan. Kasla nagsao a buyogen ti dakkel a paset ti kinapasnek ken pigsa dagiti napalabas nga aldaw. Pudno a nakaskasdaaw daytoy para iti maysa a lalaki a tallo a bulanen ti nailabasna iti maikasiam a pulo ket maysa a tawenna, ken agsagsagaba iti sakit a saan a maagasan a nakatayanna iti sumaruno a tawen.
GSAM 124.1Da Elder Miller ken Elder Himes ket nagtakder, kas kunatayo, iti “kasanguanan ti gubat” iti Panaggunay ti Maikadua a Yaay idiay Amerika, ket duada laeng kadagiti adu a nakitrabaho kadakuada iti panangiwaragawag iti sursuro ti yaay ni Cristo, a dagiti kangrunaan a kababalinda ket kinatibker ti panggep ken napudno a kinatarnaw. Dagitoy a lallaki ket kaaduanna karaman iti kita dagiti tattao nga awagan ti lubong a “nangibangon iti bukodda a bagi,”—dagiti lallaki a nagdur-as babaen iti pannakisangoda kadagiti narigat a kinapudno ti biag, a nakaadal a mangikeddeng iti kinapateg ti maysa a trabaho maibatay iti prinsipio ken saan a maibatay iti gundaway. Ti kababalinda ket kas kadagidiay kinuna ni Elder Miller a kadawyan a nangawat iti mensahe manipud kadagiti iglesia, “dagiti kasasantoan, kapudnoan ti panangipaayda iti bagida, ken nabiag unay a miembro.” Daytoy a kinapudno ket pinasingkedan dagiti ministro ti nadumaduma nga iglesia, a nangibaga, kalpasan ti kamaudianan a pannakaisina dagiti Adventista kadakuada, “Inala dayta [a sursuro] dagiti kasayaatan iti arbanmi.”
GSAM 124Dadduma Pay a Nalatak a Mangaskasaba nga Adventista
GSAM 124.2Mabalin a makaay-ayo nga ibaga dagiti nagan ti sumagmamano a lallaki a nangaramid iti napateg a paset a kaduada Elder Miller ken Elder Himes iti panaggunay kadagidiay nasapa a panawen. Umuna iti listaan ni Charles Fitch, ti Cleveland, Ohio, a nangisingasing idi 1842 iti kapanunotan nga adda koma dagiti tsart a mangilawlawag kadagiti sirmata ni Daniel ken ti Apocalipsis. Ti nagtaudan ti kapanunotan ket naibatay iti Habakuk 2:2, 3. Natay ni Charles Fitch idi Oktubre 10, 1844.
GSAM 124.3Ni Dr. Josiah Litch, ti Philadelphia, a, kas makitatayo iti sumaruno a kapitulo, ket ginuyogoy ti Apo a mangiwaragawag iti maysa a kinapudno a ti pannakatungpalna ti nangpataud iti kellaat ken napardas a panagdur-as ti interes iti mensahe ti Yaay.
GSAM 124.4Ni Elon Galusha, ti Lockport, N.Y., maysa a nalatak a ministro a Bautista, a dagiti sinurat ken panagserbina maipapan iti asidegen a yaay ti Apo ket nangpataud iti dakkel a tignay iti dayta a denominasion.
GSAM 125.1Ni E. R. Pinney, ti Seneca Falls, N.Y., sabali pay a napudno a ministro ti iglesia a Bautista, a ti panagserbina ken dagiti sinuratna ket maysa a pannakabalin iti trabaho. Maitutop unay nga awagan isuna a “Ti asin ti daga.”
GSAM 125.2Ni Geo. Storrs, ti Siudad ti New York, a sakbay ti pannakakombiertenna iti sursuro ti Yaay ket maysa a nalatak a mangkasaba iti naespirituan a pannakapabaro. Dagiti sinuratna ket nangted iti napigsa nga impluensia a nangtignay kadagiti tattao iti dakdakkel a panangikonsagrar iti bagida ken kukuada iti trabaho; nangnangruna daytoy kadagiti maudi a lawas dagiti 2300 nga aldaw. Isuna ti, kalpasan ti pannakapukaw ti namnama, nangidatag kadagiti Adventista ken iti lubong tapno utobenda dagiti innem a sermon maipapan iti kasisigud ti tao, iti kasasaad dagiti natay, ken iti masakbayan a pannakadusa.
GSAM 125.3Ni Elder Stockman, ti Portland, Maine, ket sabali pay a napasnek nga agtrabtrabaho kadagiti panagtitipon ni William Miller para iti naespirituan a pannakapabaro iti dayta a siudad. Natay isuna sumagmamano a lawas sakbay ti panagpatingga ti tawen dagiti Judio a 1843, bayat a dagiti Adventista ket namnamada ken ur-urayenda a ti Apo ket umay iti dayta a tiempo.6
GSAM 125.4Adda pay dadduma a nalatak a lallaki a, gapu iti kinakurang ti lugar, dakamatentayo laeng, kas ken N. N. Whiting, a nangipatarus iti Baro a Tulag iti Ingles, a pagaammo a kas Panangipatarus ni Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, ken Edwin Burnham (tallo nga agkakabsat), a siamin ket nalaing nga agtrabtrabaho iti mensahe.
Notes
- Habakuk 2:2, 3. ↩
- Apocalipsis 14:6, 7. ↩
- Marcos 1:14, 15, ↩
- Joel 2:30, 31. ↩
- Panangilawlawag iti Maikaduapulo ket Uppat a Kapitulo ti Mateo, pp. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Nalaka a makita, kas naipakita iti Dagiti Nasapa a Sinurat, p. 17, no apay a da Elder Fitch ken Elder Stockman ket magagaranda a makaammo no ania ti napasamak sipud idi naturogda. ↩