Kapitulo 3 — Ti Yaay ti Bin-i a Naikari
GSAM 57.1“Idi dimteng ti kinaan-anay ti tiempo, imbaon ti Dios ti Anakna, a naiyanak iti babaen ti linteg, tapno subbotenna dagiti adda iti babaen ti linteg, tapno maawattayo ti pannakaampon kas annak.”1
GSAM 57.2“Ita, iti Dayta a nabileg a mangpapigsa kadakayo kas iti evangeliok ken pannakaicasaba ni Jesu-Cristo, kas iti pannakaiparangarang ti palimed a nailemmeng manipud idi punganay ti lubong, ngem ita naiparangarang, ken babaen kadagiti sursurat dagiti mammadto, sigun iti bilin ti Dios nga agnanayon, naipakaammo iti amin a nasion tapno agtulnogda iti pammati: iti maymaysa a masirib a Dios, maipaay koma ti dayag babaen ken Jesu-Cristo iti agnanayon.”2
GSAM 57.3“Babaen iti paltiing impakaammona kaniak ti palimed; kas iti insuratko idi nga ababa, ... a saan a naipakaammo kadagiti annak dagiti tattao kadagiti dadduma a panawen, kas iti pannakaiparangarangna ita kadagiti nasantuan nga apostoles ken mammadto babaen iti Espiritu.... Kaniak, a nababbaba pay ngem iti kababaan kadagiti amin a sasanto, naited daytoy a parabur, tapno ikasabaak kadagiti Gentil dagiti di masukisok a kinabaknang ni Cristo; ken tapno makita dagiti amin no ania ti pannakikadua iti palimed a manipud idi punganay ti lubong ket nailemmeng iti Dios, nga isu ti nangparsua iti amin a banag babaen ken Jesu-Cristo.”3
GSAM 57.4Naisao a iti Daan a Testamento ti evangelio ket nakubli; iti Baro a Testamento ket naiparangarang. Kas iti imbaga ti sabali, “Idi pimmanawda iti Dios, iti dadakkel a paset napukaw kadagiti Judio ti pannakaawatda kadagiti sursuro ti serbisyo ti ritwal. Dayta a serbisyo ket impasdek ni Cristo a mismo. Iti tunggal pasetna, simbolo dayta ni Cristo; ken napno iti biag ken naespirituan a kinapintas. Ngem napukaw kadagiti Judio ti naespirituan a biag kadagiti seremonia, ket kimpetda kadagiti natay a pormana. Nagtalekda kadagiti daton ken ordinansa a mismo, imbes a aginana kenkuana a pagtudtudoanda.”
GSAM 58Agbirbiruk iti Panagituray iti Lubong
GSAM 58.1“Nupay tinarigagayan dagiti Judio ti yaay ti Mesias, awan ti pannakaawatda iti misyonna. Saan a pannakasubbot manipud basol ti birbirokenda, no di ket pannakawayawaya manipud kadagiti Romano. Inur-urayda ti yaay ti Mesias kas manangparmek, a mangburak iti pannakabalin ti mangidadanes, ken mangitag-ay iti Israel iti sangalubongan a turay. Gapuna, naisagana ti dalan tapno tukiadenda ti Mangisalakan.”
GSAM 58.2“Dagiti tattao, iti sipnget ken pannakaidadanesda, ken dagiti agturturay a mawaw iti pannakabalin, nagdawdawat iti yaay ti maysa a mangparmek kadagiti kabusorda ken mangisubli iti pagarian iti Israel. Inadalda dagiti padto, ngem awan ti naespirituan a pannakaawat. Gapuna, linaksidda dagiti surat a mangitudtudo iti pannakaibabain ti umuna a yaay ni Cristo, ken inusaranda a saan a umiso dagiti mangsao iti dayag ti maikadua a yaayna. Ti kinapasindayag tinabonan ti panagkitada; impatarusda ti padto sigun kadagiti naimbubukodan a tarigagayda.”
GSAM 58.3“Nasurok a sangaribu a tawen nga inur-uray dagiti Judio ti yaay ti Mangisalakan. Iti daytoy a pasamak intalekda dagiti kapipintasan a namnamada. Iti kanta ken padto, iti ritwal ti templo ken kararag iti pagtaengan, impasdekda ti naganna. Ngem idi dimteng, saanda a naammoan. Ti Ay-ayaten ti langit ket kas ‘ramut a naggapu iti namaga a daga’ kadakuada; awan ‘ti porma wenno kinapintas’; ket awan ti napintas a nakitada kenkuana a pagayatanda. ‘Dimteng isuna kadagiti bukodna, ket dagiti bukodna saan a simmabat kenkuana.’”4
GSAM 58Ti Kaputotan ni David
GSAM 58.4Bayat nga umas-asideg ti tiempo nga impadto ni Daniel, idi asideg ti panagparang ti “Mesias a Principe”—ti Napulotan—mabalin a napanunot dagiti Judio, ken sigurado a kasta ti pinanunotda: ti Mesias iti lasag ket aggapu iti balay ken kaputotan ni David, isu a masapul a iti dayta a kaputotan ti pannakayanakna; ken sigun kadagiti linteg ken ugali dagiti Judio, masapul a mapulotan isuna para iti publiko a serbisyo iti tawen a tallopulo; ket no agparang isuna a napulotan iti dayta nga edad, masapul a ti pannakayanakna ket tallopulo a tawen sakbay ti panagpatingga dagiti innem a pulo ket siam a lawas dagiti tawen, a mangiturong iti yaay ti Mesias.
GSAM 59Dagiti Padto ni Simeon ken Anna
GSAM 59.1Iti daytoy a tiempo, amin nga Israel ket agur-uray. Dagiti napudno ken dedikado nga estudiante dagiti Sursurat ket ur-urayenda ti pannakayanak ti isu a managituray ken gobernador-da. Iti lallakay ken nadios a Simeon naiparangarang “babaen iti Espiritu Santo a saan isuna a makakita iti patay agingga a makita na ti Cristo ti Apo.”5
GSAM 59.2Idi inyeg iti templo ti maladaga a Mangisalakan, naammoan ni Simeon a daytoy nga ubing ti naitudtudo—ti Cristo. “Kalpasanna innalana isuna iti takkiagna, ket binendisionanna ti Dios, a kunana, Apo, ita palubosam ti adipenmo a pumanaw a sitatalna, kas iti saom; ta nakitadan dagiti matak ti pannakaisalakan, a insaganam iti sanguanan dagiti amin a tattao: silaw a manglawag kadagiti Gentil, ken dayag ti ilim nga Israel....
GSAM 59.3“Ket binendisionan ni Simeon ida [ni Jose ken Maria], ket kinunana ken Maria a nanangna, Kitaem, daytoy nga ubing ket naituding para iti pannakatumba ken pannakabangon ti adu iti Israel; ken para iti pagilasinan a maisao a maibusor (wen, ti kampilan ket bumutas met iti bukodmo a kararua), tapno maiparangarang dagiti panpanunot dagiti adu a puso.
GSAM 59.4“Adda met maysa nga Anna, a babai a mammadto, ti anak ni Phanuel, a tribu ni Aser.... Ket idi dimteng isuna iti dayta nga oras, nagyaman met iti Apo, ket nagsao maipapan kenkuana kadagiti amin a mangur-uray iti pannakasubbot iti Jerusalem.”6
GSAM 59Dagiti Anghel Bisitaenda dagiti Pastor
GSAM 59.5Sakbay daytoy, ti naragsak a damag ti pannakayanak ti Mangisalakan ket impakaammo dagiti anghel kadagiti pastor iti kapatagan ti Bethlehem. Iti dumngeg a lapayag dagiti pastor, kinanta dagiti anghel dagitoy a nasam-it a linya:—
GSAM 60Dagiti Masirib a Tattao Bisitaenda ti Bethlehem
GSAM 60.2Kalpasanna dimteng dagiti masirib a tattao manipud Oriente, a nakakita iti “panagtaud ti bituen,” kas iti impadto ni Balaam. Iti panangidalan dayta, dimtengda iti Jerusalem, a nasapul a pagsaludsodanda ti baro a naiyanak a Ari. Idi naibaga kadakuada a ti Bethlehem ti pagyanakan ti Dayta a Tarigagay, nagdalanda; ken iti pannakidalan ti bituen a nagparang manen, naiturongda iti napakumbaba a lugar a nakaiddaan ti Mangisalakan. Ditoy indayawda ti nasantuan nga Ubing, a nangiparangda kenkuana iti sagut a balitok, insenso, ken mira, ket kalpasanna nagpagna iti nabayag a dalan nga agsubli iti pagtaenganda.
GSAM 60Ti Mangisalakan iti Sangapulo ket Dua a Tawen
GSAM 60.3Manipud kinaubing agingga iti sangapulo ket dua a tawen, bassit ti naisurat maipapan ken Cristo a Mangisalakan, malaksid iti panagdakkelna iti sirib ken tayag, ken iti natulnog a panagpasakupna kadagiti nagannakna. Ngem iti edad a sangapulo ket dua, kalpasan a nakikuyog kadagiti Jose ken Maria nga immay iti Jerusalem para iti tinawen a fiesta, pinasiddawna dagiti papadi babaen iti pannakaammo a naipakita kadagiti saludsodna ken kadagiti sungbatna kadagiti narigat a parikutda. Manipud iti daytoy a tiempo agingga iti panangrugi na iti publiko a trabaho, ti napakumbaba a trabaho ti karpintero ket inidayawna bayat a nagtrabaho ken Jose, ti asawa ni Maria.
GSAM 60Ti Mision ni Juan a Bautista
GSAM 60.4Iti innem a bulan sakbay ti publiko a ministeriona, ti mision ni Cristo ket impakaammo ni Juan a Bautista. Umay dagiti tattao iti dadakkel a bunggoy tapno denggenda ni Juan ken mabautisar babaen kenkuana. Bayat a “nagur-urayda [ur-urayenda ti yaay ti Mesias] ken amin a tattao ket napanunotda [“nagsukimat wenno nagdebate,” iti igid] iti pusoda maipapan ken Juan, no isu ti Cristo wenno saan; simmungbat ni Juan, a kunana kadakuada amin, Pudno a bautisarakayo iti danum; ngem adda umay a nabileg pay ngem siak, ket saanak a maikari a mangwarwar iti tali dagiti sapatosna: bautisarenna kayo iti Espiritu Santo ken iti apuy: adda ti salungkayna iti imana, ket dalusanna a naan-anay ti pagirikanna, ken urnongenna ti trigo iti kamaligna; ngem puorannanto ti taep iti apuy a saan a maiddep.”7
GSAM 61Nabautisaran ni Jesus
GSAM 61.1Bayat nga ipatungpal ni Juan ti ritwal ti bautismo, nakitana ni Jesus nga umay kenkuana tapno mabautisaran, ket kinunana, “Kitaenyo ti Kordero ti Dios, a mangikkat iti basol ti lubong.... Ket nagtestigo ni Juan, a kunana, Nakitak ti Espiritu a bummaba manipud langit a kasla kalapati, ket nagtalinaed kenkuana. Ket saanko a naammoan isuna: ngem ti nangibaon kaniak a mangbautisar iti danum, kinunana kaniak, Ti makitam a bummaba ti Espiritu ken agtalinaed kenkuana, isu dayta ti mangbautisar iti Espiritu Santo. Ket nakitak, ket nagtestigoak a daytoy ti Anak ti Dios.”8
GSAM 61Ti Timek manipud Langit
GSAM 61.2Saan laeng a ti nakikitang pannakababa ti Espiritu Santo iti porma ti bagi a kasla kalapati ti nagtestigo iti kinamesias ni Cristo, no di ket ti timek manipud langit. Iti Evangelio ni Mateo mabasatayo, “Idi nabautisaran ni Jesus, dagus a rimmuar isuna iti danum: ket, kitaenyo, naluktan dagiti langit ken nakitana ti Espiritu ti Dios a bummaba a kasla kalapati, ken dimmanon kenkuana: ket, kitaenyo, adda timek manipud langit a kunana, Daytoy ti ay-ayatek nga Anakko, a pakapnekak unay.”9
GSAM 61.3Nupay “awan ti milagro a naaramid ni Juan,” dagiti tattao, idi nakitada ti naindaklan a pannakabalin a kadua ti ministerio ni Cristo, napilitda a kunada, “Amin a banag a sinao ni Juan maipapan iti daytoy a lalaki ket pudno.”10
GSAM 61Ni Cristo ket Napulotan a Sigun iti Linteg
GSAM 61.4Iti pannakikadua iti rekord ni Lucas iti bautismo ken iti isu met laeng a pannakapulot babaen iti Espiritu Santo iti porma ti kalapati, mabasatayo, “Ni Jesus a mismo ket nangrugi a kasla tallopulo ti tawenna.”11
GSAM 62.1Kalpasan ti nabayag a panagayunar ti Apotayo iti uppat a pulo nga aldaw, ken dagiti narungsot a sulisog ti diablo iti let-ang a simmaruno a dagus iti bautismona, “napan isuna iti Nazaret, a nakadakkelananna; ket kas iti ugali na, napan iti sinagoga iti Aldaw a Panaginana, ket timmakder tapno agbasa.... Ti Espiritu ti Apo ket adda kaniak, agsipud ta pinulotannak tapno ikasaba ti evangelio kadagiti napanglaw.... Ket nangrugi a kunana kadakuada, Ita nga aldaw natungpal daytoy a surat iti lapayagyo.”12
GSAM 62Ti Tiempo ket Natungpal
GSAM 62.2Ni Marcos, iti panangrekordna iti isu met laeng a pasamak, kinunana, “Natungpal ti tiempo, ken asidegen ti pagarian ti Dios: agbabawikayo, ken patienyo ti evangelio.”13 Dimteng ti tiempo a impadto a panagparang ti Napulotan. Naitungpal ti pannakapulot babaen iti Espiritu Santo idi bautismona, ket ita sumrek isuna iti ministeriona, iti tiempo ken wagas a naipadto dagiti nasantuan a mammadto idi un-unana.
GSAM 62Nakikitang Pammaneknek iti Kinamesias ni Cristo
GSAM 62.3Ti ministerio ni Cristo ket kadua ti agtultuloy a panangaramid iti milagro, a kadagiti tattao, uray no saan a naan-anay a maawatanda dagiti pangngarig ken sasao na, ket nakikitang pammaneknek a isu ti Emmanuel, wenno “adda ti Dios kenkuana.”14 Kadagitoy a milagro, ni Cristo ket mangted iti lubong saan laeng a pammaneknek iti pannakabalin ti Dios iti unegna, no di ket napraktikal a pannakaiparangarang ti kababalin ti Dios ken ti naasi a kinaimbagna. Idi ni Felipe, kalpasan ti tallo a tawen a tuloy-tuloy a pannakikadua ken Cristo, a makasaksi kadagiti naindaklan a milagrona, kinunana, “Apo, ipakitam kadakami ti Ama, ket umdas dayta kadakami,” kinunana ni Jesus kenkuana, “Nabayag kadi a nakikaduaak kadakayo, ket saannak pay laeng nga am-ammo, Felipe? Ti nakakita kaniak ket nakitana ti Ama: ket apay nga kunam, Ipakitam kadakami ti Ama? ... Patiennak a siak ket adda iti Ama, ken ti Ama adda kaniak; wenno patiennak gapu kadagiti aramid a mismo.”15
GSAM 63Nariribuk ni Juan
GSAM 63.1Nupay idi bautismo ni Cristo nakitana ni Juan ti nakikitang pannakababa ti Espiritu Santo, ken nangngegna ti timek manipud langit a mangipakaammo a isu ti Anak ti Dios, ken isu a mismo nangibaga a isu ti “Kordero ti Dios a mangikkat iti basol ti lubong,” dagiti pasamak ket nagbalbaliw iti naiduma unay iti inur-urayna, isu a iti nasipnget a pagbaludan, nadanagan ken nariribuk.
GSAM 63.2“Kas kadagiti adalan ti Mangisalakan, saan a naawatan ni Juan a Bautista ti kababalin ti pagarian ni Cristo. Inur-urayna a alaen ni Jesus ti trono ni David; ket bayat a lumabas ti tiempo ken awan ti ibagbaga ti Mangisalakan iti kinari, nariribuk ken nadanagan ni Juan.”16 “Inayabanna dagiti dua kadagiti adalanna, [ket] imbaonna ida ken Jesus, a kunana, Sika kadi daydiay masapul nga umay? wenno agur-uraykami iti sabali?” “Iti dayta met laeng nga oras, [ni Jesus] pinaimbagna ti adu kadagiti sakitda ken dagiti saplitda, pinaruarna dagiti dakes nga espiritu, ken kadagiti adu a bulsek intedna ti panagkitada. Kalpasanna simmungbat ni Jesus, a kinunana kadakuada, Mapankayo, ket ibagayo ken Juan dagiti banag a nakitayo ken nangngegyo.”17
GSAM 63.3Narigat para kadagiti Judio wenno uray kadagiti adalan a makakita a nalawag iti adu a kinapudno a sinao ti Mangisalakan, agsipud ta naipasdek unay iti pammatida a no umay ti Mesias, burakenna ti sangol ti Romano a nangreribok kadakuada, ken dagus a isublina ti pagarian ni David, ken agturay kas ari iti lubong.
GSAM 63.4Nangrugi ni Jesus iti panangikasaba babaen iti panangibagana, “Agbabawi, ta asidegen ti pagarian ti langit.”18 Idi naibaon dagiti sangapulo ket dua nga apostoles, inyegda met laeng dayta a mensahe, “Asidegen ti pagarian ti langit.”19 Iti ud-udina a panawen ti ministeriona, idi naibaon dagiti pitopulo, daytoy dagiti sasao, “Ti pagarian ti Dios ket asideg kadakayo.”20
GSAM 64Nasdaaw Dagiti Tattao iti Trabaho ni Cristo
GSAM 64.1Dagiti nakaskasdaw a sasao ken sursuro ni Cristo impanda dagiti tattao a mangibaga, “Awan pay pulos ti tao a nagsao a kas iti daytoy a tao.”21 Ket idi pinaimbagna ti bulsek ken ulimek a lalaki, “Nasdaaw dagiti amin a tattao, ket kinunada, Saan kadi nga anak daytoy ni David?”22 Wenno iti sabali a pannao, Saan kadi daytoy ti bin-i ni David, ti naikari a Mangisalakan? “Idi dimteng isuna iti bukodna a pagilian, insurona ida iti sinagogada, isu a nasdaawda, a kunada, Sadino ti naggapu daytoy a tao iti daytoy a sirib ken dagitoy a naindaklan nga aramid? Saan kadi nga anak daytoy ti karpintero? saan kadi a Maria ti nagan ti inana? ken dagiti kakabsatna, ni Santiago, ni Jose, ni Simon, ken ni Judas?”23
GSAM 64.2Iti agarup maikatlo a tawen ti ministerio ni Cristo, idi adda isuna iti templo a makipaset iti fiesta ti pannakatalaga, immay dagiti Judio iti aglawlawna, ket kinunada kenkuana, “Kasano kabayag a pagduaduaennakami? No sika ti Cristo, ibagam a nalawag.”24 Iti napalabas a tawen, idi naaramidna ti naindaklan a milagro ti panangpakkan iti limaribu babaen kadagiti “lima a tinapay a sebada ken dua a bassit a ikan,” “naawatanna a umayda ken alaenda isuna babaen iti pwersa tapno aramidenda nga ari, [isu a] pimmanaw manen iti bantay.”25
GSAM 64Ni Cristo Isursurona Kadagiti Adalanna ti Maipapan iti Ipapatayna
GSAM 64.3Iti panangisuro kadagiti adalanna, pinatibker ni Cristo a masapul a pukawen ti kapanunotan iti temporal a panagturay a mangrugi a dagus, ken ipakitana kadakuada a masapul a matay ken mapagungar, pumanaw ken agsubli. Isu a saludsodna kadakuada, “Ket no makita yo ti Anak ti tao a sumang-at iti lugar a nakayyanna idi?”26 Kalpasan ti panangbilinna kadakuada “a saan a pagsaritaanda ti asinoman a isu ni Jesus ti Cristo,” mabasatayo: “Manipud iti dayta a tiempo nangrugi ni Jesus a mangipakita kadagiti adalanna a masapul a mapan iti Jerusalem, ken agsagaba iti adu a banag kadagiti panglakayen ken panguluen a papadi ken eskriba, ken mapapatay, ken mapagungar iti maikatlo nga aldaw. Kalpasanna innala ni Pedro isuna, ket nangrugi a mangtubngar kenkuana, a kunana, Saan koma daytoy kenka, Apo; saan a mapasamak daytoy kenka.”27
GSAM 65.1Iti isu met laeng a tiempo imbagana kadakuada nga adda dadduma a nakatakder sadiay a saan a matay agingga a makita da ti Anak ti tao nga umay iti pagarianna.28 Kalpasan ti agarup walo nga aldaw, natungpal daytoy a padto; ken tudtudoen ni apostol Pedro dayta a “sirmata” ni Cristo nga umay iti pagarianna kas pammaneknek iti pudno a Maikadua a Yaay ni Cristo a masapul pay a mapasamak iti masakbayan.29
GSAM 65.2Iti maysa a tiempo idi adda ni Cristo ken dagiti adalanna iti Galilea, kinunana kadakuada, “Ti Anak ti tao ket mailiput ken maiyawat kadagiti ima dagiti tattao; ket patayenda isuna, ken iti maikatlo nga aldaw mapagungar isuna. Ket napalalo ti ladingitda.”30 Ket kaskasdi a saan da a naawatan, a saan da a nauneg ti pannakaawat iti kaipapananna, ta uray bayat a sapsapulenna a mangimpronta iti panunotda ti solemne a kinapudno iti ipapatay ken panagungarna, agdebatida iti tengngada no asinoda ti dakdakkel iti pagarian ti langit.31
GSAM 65.3Iti sabali a gundaway kinuna ni Pedro ken Jesus, “Baybay-anmi amin, ket sinurotmi ka; ania ngarud ti maawatmi? Ket kinuna ni Jesus kadakuada, Pudno ti ibagak kadakayo, dakayo a nagsurot kaniak, iti pannakapabaro, inton agtugaw ti Anak ti tao iti trono ti dayagna, agtugawkayo met iti sangapulo ket dua a trono, a mangukom kadagiti sangapulo ket dua a tribu ti Israel.”32 Kaskasdi a ti kapanunotan iti pagarian a dandanin maipasdek ket adda iti kangatuan ti panunotda, ket kasla tattao a nagrugi a mangbiruk iti kangatuan a lugar iti pagarian.
GSAM 65.4Kalpasanna dimteng ti ambisiosa a ina ni Santiago ken Juan, nga annak ni Zebedeo, a dumawat ken Cristo a maipaay kadagiti annakna dagiti nangato a saad—maysa iti makannawan ken ti sabali iti makannigid ti tronona; wenno nalabit, maysa a Pangulo ti gobierno, ken ti sabali a Sekretario ti Estado. Ngem nalawag a kinuna ni Cristo, “Saan yo a ammo no ania ti dawatenyo.”33
GSAM 66Ti Naballigi a Pannakastrek iti Jerusalem
GSAM 66.1Saan a nabayag kalpasan daytoy a tiempo, napasamak ti maysa a naindaklan ken nakapakigtot a pasamak. Ti pannakapagungar ni Lazaro manipud iti tanem, isu a natay iti uppat nga aldaw. Ti kasta a naindaklan a milagro ket nakapukaw ken nakaskasdaw unay kadagiti tattao isu a nadanagan dagiti Fariseo, a kadua dagiti papadi, dagus a nagayab iti konseho; ket iti panagpanunotda nagsaludsodda, “Ania ti aramidentayo? ta daytoy a lalaki ket mangaramid iti adu a milagro. No bay-anmi isuna a kasta, amin a tattao patienda isuna; ket umay dagiti Romano ken alaenda ti lugar ken nasiontayo.”34 Bayat a ti sataniko a pannakabalin a manipud baba ket manggun-od kadagiti mangsapul a mangpapatay ken Cristo, ti pannakabalin a manipud ngato ket manggun-od kadagiti umili tapno dayawenda isuna, ken tungpalenna ti naipadto maipapan kenkuana.
GSAM 66.2Iti gundaway a naibaga iti ngato, rimmuar dagiti tattao a kasla amin, saan laeng a tapno makita ni Jesus no di pay ket makita ni Lazaro, nga isu a pinagungarna manipud patay. Iti pannakakita da, sigurado a ni Jesus ti ari a nabayag a pinanpanunotda, ket idi sinalubongda isuna nga umay iti Jerusalem, a nakatugaw iti urbon ti asno, napigsa a dimteng iti panunotda dagiti sasao ti Surat, “Dika agbuteng, O anak a babai ti Sion: kitaem, umay ti arim, a nakatugaw iti urbon ti asno.”35 Naggapu iti dayta a dakkel a bunggoy ti naindaklan a pukkaw ti balligi, a nangriribok unay kadagiti napuskol-puso ken mapanunot a Fariseo. Iti tengngada kinunada, “Dikay kadi makita nga awan ti magun-odyo? Kitaenyo, ti lubong ket sumurot kenkuana.”36 Iti dawatda a pasardengen ni Cristo ti pukkaw, simmungbat isuna, “Ibagak kadakayo, no agulimek dagitoy, dagus a pukkawen dagiti bato.”37 Imbaga ti Apo maipapan iti daytoy a gundaway, “Pukkaw,” ket no saanda a tungpalen dagiti tattao ti saona, ikabilna ti timek kadagiti bato ti kalsada, ket agpukkawda; ta masapul a matungpal ti saona.
GSAM 66Ni Cristo ket Mapapanaw ken Agsubli Manen
GSAM 66.3Saan laeng a ginandat ti Mangisalakanmi a iturong dagiti panunot dagiti disipulos iti kinapudno a matay ken agungar manen, no di ket kayatna met nga isuro kadakuada a ti pagarian ket saan a sumangpet agingga a mapanaw ken agsubli manen. Iti panangisao maipapan iti pannakailansana iti kruz, kinunana, “No maipangatoak manipud iti daga, guyodekto ti amin a tattao iti bagik. Kinunana daytoy a mangipakita no ania a patay ti pagdanasananna. Simmungbat dagiti tattao, Naimdengmi iti linteg a ni Cristo ket agtalinaed iti agnanayon; ket apay a kunaem, Masapul a maipangato ti Anak ti tao? Siasino daytoy Anak ti tao?”38
GSAM 67.1Tapno nalawag unay iti panunot dagiti disipulos a mapanaw ken agsubli manen isuna sakbay a maipasdek ti pagarianna ditoy daga, kinunana, “Babassit nga annak, bassit pay laeng ti panawen a kaduak kayo. Sapsapulemtoak; ket kas iti kinunak kadagiti Judio, No sadino ti papanak, saan kayo a makasurot; kasta met ti kunaek kadakayo itan.... Kinuna ni Simon Pedro kenkuana, Apo, sadino ti papanam? Simmungbat ni Jesus, No sadino ti papanak, saanmo a masurot ita; ngem surotennakto inton madamdama.”39 Kalpasanna pinalag-an ti pannakadanag ken ladingit dagiti pusoda babaen kadagitoy a sasao: “Saan koma a mariribok ti pusoyo: mamati kayo iti Dios, mamati met kayo kaniak. Iti balay ni Amak adu dagiti pagyanan: no saan koma a kasta, kinunaek koma kadakayo. Mapanak a mangisagana iti lugar para kadakayo. Ket no mapanak a mangisagana iti lugar para kadakayo, agsubliakto, ket alaekto kayo iti bagik; tapno no sadino ti ayanko, adda met kayo.”40
GSAM 67Pangngarig ti Natan-ok a Lalaki
GSAM 67.2Manen, ginandat ti Mangisalakan a korehiren ti biddut a kapanunotan a dagus a sumangpet ti pagarian, babaen iti daytoy a pangngarig idi sumang-at isuna ken dagiti disipulos iti Jerusalem: “Adda maysa a natan-ok a lalaki a napan iti adayo a pagilian tapno awatenna ti pagarian para iti bagina, ken agsubli. Ket inayabanna dagiti sangapulo a babaonenna, ket intedna kadakuada ti sangapulo a libra a pirak, ket kinunana kadakuada, Pagtrabahoanyo daytoy agingga iti panagsubliak.... Ket napasamak, idi nagsubli isuna, kalpasan ti panangawatna iti pagarian, immandarna a maiyasideg kenkuana dagitoy a babaonen a naitedan ti pirak, tapno maammuan no mano ti ginansia ti tunggal maysa babaen iti panagnegosio.”41 Iti daytoy a pangngarig, ti Apo ket ireprepresentar ti bagina babaen iti natan-ok a lalaki. Mapanna iti adayo a pagilian—iti Amana—ket awatenna sadiay ti pagarian, sakbay a agsubli a mangituray.
GSAM 68.1Iti sungbat iti saludsod dagiti disipulos, “Ania ti pagilasinan ti yaaymo ken ti panungpalan ti lubong?”42 inted ti Mangisalakan kadakuada ti listaan dagiti pasamak a mapasamak iti dakkel a pannakarigat a sumangpet iti iglesia, ken dagiti natibker a pagilasinan a mapasamak. No makita dagitoy, ammoanda a asideg ti yaayna, uray iti ruangan, ken a ti henerasion a makakita kadagitoy ket saan a mapukaw agingga a sumangpet isuna.43
GSAM 68Binaybay-an Dagiti Amin a Disipulos
GSAM 68.2Ngem uray pay amin ti pannursuro a naited ni Cristo kadagiti apostol maipapan iti ipapatayna ken pannakaibabainna, naan-anay a dida naawatan ti kinapudno a insurona maipapan iti pannakausig ken pannakailansana iti kruz. Saan a nalawag ti pannakaawatda iti kinapudno, isu a idi dimteng ti pannakausig, natay ti namnamada, ket amin “insinaanda isuna ket nagtalawda.”44 Uray ni Pedro, ni Pedro a kanayon a napno ti regta, a sititibker a nangibaga a no baybay-an isuna ti amin a tattao, saan isuna a pulos a mangibati kenkuana, kalpasan ti sumagmamano nga oras ket inilibakna ti Apoda, ket babaen iti sapata kinunana a dina ammo dayta a lalaki. Nabuntog unay ti pannakaawatda iti sasao ti Apo a iti maikatlo nga aldaw kalpasan ti pannakailansana iti kruz ket agungarto manipud iti natay, isu a nagsaludsod ken nagrasonanda iti bagbagida no “ania ti kaipapanan ti panagungar manipud iti natay.”45 Pudno unay a awan ti pammati da nga idi natay isuna, ket nailagak ti bagina iti baro a tanem ni Jose, nagsaganada a mangbalsem kenkuana. Napanawen ti namnama—nailemmeng agraman ken Cristo iti tanem—ania a Aldaw a Panaginana dayta kadagiti disipulos! Kadagiti pusoda a nadagsenan iti ladingit ken pannakadismaya, ken awan ti manangngaasi ken napno-nga asi a Mangisalakan, a ti biagna ket napno kadagiti aramid ti kinaalumiit ken asi, asideg a mangliwliwa ken mangpapigsa kadakuada, kasano a nakadidigra ti kasasaadda!
GSAM 69Dagiti Nakaskasdaaw a Pasamak iti Bigat ti Panagungar
GSAM 69.1Sumangpet ti bigat ti umuna nga aldaw ti lawas! Ania a panaggaraw iti langit ken iti daga! Bumaba ti maysa a napigsa nga anghel manipud kadagiti pagarian ti dayag iti tanem ni Jose, agraman ti mensahe nga immandar iti Anak ti Dios nga agungar. “Ket adtoy, napasamak ti dakkel a ginggined; ta bimmaba ti anghel ti Apo manipud langit, ket immay ket intulidna ti bato manipud iti ruangan, ket nagtugaw iti rabawna. Ti rupana ket kasla kimat, ken ti kawesna ket puraw a kas iti niebe; ket gapu iti buteng kenkuana, nagkintayeg dagiti agbanbantay, ket nagbalinda a kasla natay.”46 “Adu a bagi dagiti sasanto a naturog ti nagungar, ket rimmuarda kadagiti tanem kalpasan ti panagungarna, ket napan iti nasantoan a ciudad, ket nagparangda iti adu.”47 Panunotem dagitoy a sangaili a sumangpet iti Jerusalem, kadagiti ruangan dagiti gagayyemda, agraman ti mensahe a ni Cristo a nailansa iti kruz ket nagungar manipud iti natay, ken a daida met ket napagungar babaen iti pannakabalinna, tapno agsaksida maipapan iti panagungarna. Ania a panaggaraw dagiti disipulos ken dagiti nasantoan a babbai—agtaray ditoy ken sadiay tapno iwaragawag ti naragsak a damag, “Nagungar isuna manipud iti natay, ta nakitami ken nakisasao kami kenkuana!”
GSAM 69Ni Jesus Mapan iti Ili
GSAM 69.2“Ket adtoy, dua kadakuada ti napan iti isu met laeng nga aldaw iti bassit nga ili a nagnagan iti Emaus, a adda iti adayo manipud Jerusalem a kasla innem a pulo a stadio [pito ken kagudua a milya]. Ket nakisasao da iti tunggal maysa maipapan kadagiti amin a napasamak. Ket napasamak, kabayatan ti panagsasarita ken panagrason da, immasideg ni Jesus a mismo ket nakipapan kadakuada. Ngem nalapdan dagiti matada tapno dida mabigbig isuna. Ket kinunana kadakuada, Ania dagitoy a sasao a pagsasaritaanyo iti tunggal maysa kabayatan ti panagpangnagnanyo ken panagladingit? Ket maysa kadakuada, a ti naganna Cleopas, simmungbat ket kinunana kenkuana, Sika laeng kadi ti ganggannaet iti Jerusalem, ket dimo ammo dagiti napasamak sadiay kadagitoy nga al-aldaw? Ket kinunana kadakuada, Ania dagiti napasamak? Ket kinunada kenkuana, Maipapan ken Jesus a taga Nazaret, a maysa a profeta a nabileg iti aramid ken sao iti sangoanan ti Dios ken amin a tattao: ken no kasano a inted dagiti panguluen a papadi ken dagiti agturaymi isuna tapno maocom a matay, ket inlansada isuna iti kruz. Ngem ninamnamami nga isuna koma ti mangsubbot iti Israel: ken iti labes dagitoy amin, ita ket maikatlo nga aldaw manipud idi napasamak dagitoy. Wen, ken adda pay dagiti babbai a kakadua mi a nangpasdaaw kadakami, a nasapa iti tanem: ket idi dida nasarakan ti bagina, dimtengda a kinunada a nakitada met ti sirmata dagiti anghel, a kinunada a sibibiag isuna. Ket adda kadagiti kakadua mi a napan iti tanem, ket nasarakanda a kasta met laeng a kas iti kinuna dagiti babbai: ngem isuna ket dida nakita.
GSAM 70.1“Ket kinunana kadakuada, O maag ken nabuntog ti pusoyo iti panamati kadagiti amin a sinao dagiti propeta: saan kadi a masapul a sagabaen ni Cristo dagitoy a banag, ken sumrek iti dayagna? Ket nangrugi ken Moises ken kadagiti amin a propeta, impalawagna kadakuada iti amin a Nasantoan a Surat dagiti banag maipapan iti bagina.”48 Idi asideg a mangan isuna kadakuada, pinisianna ti tinapay ken nagyaman, “ket nalukatan dagiti matada, ket naammoanda isuna.... Ket kinunada iti tunggal maysa, Saan kadi a napudot ti pusomi iti unegmi, kabayatan a nakisasao isuna kadakami iti dalan, ken nalukatananna kadakami dagiti Nasantoan a Surat?”49
GSAM 70.2Ita, iti kamaudianan, makita dagiti disipulos, kalpasan a naan-anay a naipakita kadakuada ti parikut, a adda ti ipapatay ken panagungar a naisilpu iti misyon ti Mangisalakan. Ngem kasano ti panangkitada iti saludsod maipapan iti pagarianna?
GSAM 70.2“Impakitana ti bagina a sibibiag kalpasan ti pannakarigatna babaen kadagiti adu a di agbiddut a pammaneknek, a nakita da iti uppat a pulo nga aldaw, ken nagsao maipapan kadagiti banag a maipapan iti pagarian ti Dios; ket idi nakitipon kadakuada, immandarna kadakuada a dida pumanaw iti Jerusalem, no di ket urayenda ti kari ti Ama, a kinunana, Nangegnyo kaniak. Ta ni Juan ket nagbautisar iti danum; ngem mabautisarantokayo iti Espiritu Santo saan pay nga adu nga al-aldaw manipud ita.”
GSAM 71Ipatakdermo Kadi Ita Manen ti Pagarian?
GSAM 71.1“Idi nagtitiponda ngarud, sinaludsodda kenkuana, a kinunada, Apo, ipatakdermo kadi ita a tiempo manen ti pagarian iti Israel? [kasla kunada, Naammuanmi a masapul a mailansa ka iti kruz ken agungar manipud iti natay, kas iti Nasantoan a Surat, ngem saan kadi a ipatakdermo ita ti pagarian?] Ket kinunana kadakuada, Saan a kukuayo ti pannakaammo kadagiti tiempo wenno panawen nga inkabil ti Ama iti bukodna a pannakabalin. Ngem awatenyonto ti pannakabalin, inton sumangpet kadakayo ti Espiritu Santo: ket agsaksikayo maipapan kaniak idiay Jerusalem, ken iti amin a Judea, ken Samaria, ken agingga iti ungto ti daga. Ket kalpasan a naisao na dagitoy a banag, kabayatan a nakitada, naipangato isuna; ket ti maysa a ulep inawatna isuna manipud iti matada. Ket kabayatan a sititibkerda a nangkita iti langit idi immuli isuna, adtoy, dua a lallaki ti nagtacder iti abayda a nakaputi ti kawes; a kinunada met, Lallaki a taga Galilea, apay a nagtalintalinaedkayo a kumitkita iti langit? Daytoy met laeng a Jesus, a naipangato manipud kadakayo iti langit, sumangpetto iti isu met laeng a wagas a nakitayo idi immuli iti langit.”50
GSAM 71Ni Jesus Agbati iti Langit Agingga iti Pannakaisubli ti Amin
GSAM 71.2Ita a pinanawan ti Mangisalakan ida, ken pudno a nakitada isuna a “immuli iti lugar a sadiay idi immun-una,” adda kadakuada ti talged a ti Espiritu Santo ket isurona kadakuada no kaano nga umay ti pagarian. Isu a ni Pedro, iti pannursurona kadagiti tattao kalpasan ti pannakaawat iti Espiritu, kinunana, “Ket ibaonnanto ni Jesu-Cristo, nga immun-una a naikasaba kadakayo: a masapul a awaten ti langit agingga kadagiti tiempo ti pannakaisubli ti amin a banag, nga insao ti Dios babaen iti ngiwat dagiti amin a nasantoan a propetana manipud idi nangrugi ti lubong.”51
GSAM 71.3Naipaay met ken apostol Pedro babaen iti Espiritu Santo dagiti kinapudno maipapan kadagiti tallo a lubong: Umuna, ti lubong sakbay ti layus, a nadadael babaen iti danum; maikadua, ti lubong ita a naisagana para iti apuy—apuy a naidulin iti daga, kas iti mabasa iti Rebisa a Bersion—dayta nga apuy a mangpasingked iti pannakapukaw, pannakadadael ken pannakarebba dagiti nadangkes a tattao; maikatlo, ti baro a daga, “a pagnaedan ti kinalinteg;” wenno, kas iti panangipatarus dagiti dadduma, “a pagnaedan dagiti nalinteg.”52
GSAM 72.1Iparangarang ni apostol Pablo ti panagungar dagiti tattao ti Dios, ken ti pannakabalbaliw dagiti amin a sasanto manipud iti mortal nga agbalin a saan a matay, “iti apagdarikmat ti mata, iti maudi a trumpeta.” Inyammona kadagiti taga Corinto a ni Cristo ket adda ita iti trono ti Amana, ket agtalinaed sadiay agingga a dagiti amin a kabusorna ket maisuko kenkuana. Dayta ket agingga a maited kenkuana ti pagarian—ti pagarianna—iti imana babaen ti Ama, kas iti naipadto iti Daniel 7:13, 14; Salmo 2:8, 9. Iti iglesia idiay Tesalonica, inyammona ti yaay ni Cristo ken ti panagungar kas kakaisuna a namnamada, ken kas ti pudno a liwliwa idi dagiti ay-ayatda ket naisina kadakuada babaen iti ima ti patay.53
GSAM 72Ti Panagsubli ti Apo ket Saan a Naammoan no Kaano
GSAM 72.2Iti dayta a tiempo, awan pay ti sigurado a pannakaammo ti iglesia no kaano nga agsubli ti Apo. Idi kinuna ti apostol iti umuna a suratna kadagiti taga Tesalonica, “Datayo a sibibiag ken nabati ket maalaentayo,” pinanunot dagiti kakabsat a sumangpet ni Cristo kabayatan a sibibiag pay ti sumagmamano kadakuada. Iti maikadua a suratna, inurnosna ti biddut a pannakaawatda iti suratna, ket kinunana a “saan a sumangpet dayta nga aldaw, no saan nga umuna a mapasamak ti panaglikud, ken maiparang ti tao ti basol, ti anak ti pannakadadael; isu a sumupsuppiat ken mangipangato iti bagina iti amin a maawagan iti Dios, wenno dayta a pagdayawan.”54
GSAM 72Ti Panaglikud
GSAM 72.3Ket pay laeng, nabati ti iglesia a mangsapul iti dalanna iti sipnget maipapan iti tiempo ti Maikadua a Yaay ni Cristo. Naammuan dagiti kakabsat a mapasamakto ti panaglikud; ngem kasano kapaut ti panawenna, isu ti saludsod. Kalpasanna naited ken Juan ti sungbat kabayatan ti sirmatana iti isla ti Patmos, kadagiti simbolo a masarakan iti kapitulo 12 ken 13 ti Apocalipsis—ti “tiempo, dagiti tiempo, ken kagudua,” dagiti “uppat a pulo ket dua a bulan,” ken dagiti “sangaribo a dua a gasut ket innem a pulo nga aldaw” (tawen); ngem saan pay a napasamak ti pasamak a manglukat iti dayta a nabayag a tiempo. Isu a namnamaen ken ur-urayen pay ti iglesia ti yaay ni Cristo a di ammo a sigurado ti eksakto a tiempo ti panagparangna; ta kalpasan a malpas dayta a tiempo ti pannakarigat, adda pay bassit a tiempo ti panagrigat ken panagballigi nga agtalinaed para iti iglesia a “natda.”55
GSAM 73.1Iti panagserra dagiti rekord ti Baro a Testamento, nalawag a naiparang ti tema ti Maikadua a Yaay ni Cristo. Maysa a bersikulo iti tunggal tallopulo ket maibaga iti sumagmamano a wagas ti maikadua a yaay ti Apomi a Jesu-Cristo. Maipapan iti daytoy, ken iti saad ti iglesia a mainaig iti dayta a namnama iti amin a panawen agingga kadagiti moderno a tiempo, nagsao ni Robert Patterson, D.D., iti maysa a pagiwarnak a naawagan iti Interior, iti titulo a “Ti Naragsak a Namnama,” kas iti sumaganad:
GSAM 73Ti Naindagaan a Sangaribu a Tawen—Patterson
GSAM 73.2“Idi pinanawan ti Apomi ti iglesiana ditoy daga tapno mapan iti Ama, pinanawanna isuna iti kasasaad ti ladingit. Dagiti limagasut a disipulosna ket napalibutan iti sibubukel a lubong dagiti kabusorna, a naorganisar a kas anti-Cristiano a relihion ken gobierno babaen iti maysa kadagiti kangatuan a sirib, a tinignay ti kadakesan a gura, ken naadal babaen iti kapadasan dagiti adu a tawen kadagiti kababalin ti pannakadadael. Saan a di ammo ti Apo ti peligromi; ken iti maudi a diskursona, dina pinabassit dayta, wenno inkari ti aniaman a pannakapukaw ti gura ti lubong ken ti pannakarigat ti iglesia. Ngem inkari na a isuna a mismo ti agsubli a mangabak kadagiti kabusorna, ken tulonganna kami agingga iti dayta a naragsak nga aldaw. ‘Guraen dakayo ti lubong. Iti lubong adda pannakarigatyo. Agsangit ken agdung-awkayo, ngem agragsak ti lubong. Agbalinkayo a naladingit, ngem ti ladingitnyo ket agbalin a rag-o.... Ita ngarud adda ladingityo, ngem makitakayonto manen, ket agragsak ti pusoyo, ket awan ti tao a mangala iti rag-oyo. No pumanawak, agsubliakto, ket alaekto kayo iti bagik, tapno no sadino ti ayanko, adda met kayo.’
GSAM 74.1“Dayta ti naragsak a namnama ti personal a panagsubli na a babaen dayta ket liwliwana ti iglesiana idi personal a pumanaw isuna. Iti amin a panawen ti kinaawan na, kinunana a masapul a sagabaentayo ti pannakarigat; ket kasta met ti napasamak. No adda panawen ti talna iti ruar kabayatan ti kinaawan na, no maisalakan ti iglesiana kadagiti panangraut ti lubong, no adda panawen ti kinadalus a saan a dumakkel dagiti ruot iti tengnga ti trigo, wenno no iti yaayna ket mapasangbay isuna dagiti agnanaed iti daga a napno iti dayag ti Apo, wenno uray makasarak pay iti pammati iti daga, dayta ket kasla di namnamaen a pagsidsiddaaw kenkuana. Saan nga ammo ni Jesus daytoy a sangaribu a tawen. Kunatayo a saan nga ammo na, gapu ta dina insao kadakami; ket kinunana, ‘Inawagkayo a gagayyem, ta amin a banag a nangngegko iti Amak ket impakaammok kadakayo.’ Ngem iti amin a diskurso ken pangngarigna, awan uray bassit a pahiwatig a masapul a namnamaentayo ti aniaman a panawen ti talna wenno dayag sakbay ti yaayna. Agpadpada a dida ammo dagiti apostol ti sangaribu a tawen a awan ni Cristo. Iti tallo gasut a tawen kalpasan ti ipapanaw ti Apomi, ti naragsak a namnama ti iglesia ket ti namnama iti panagsublina.
GSAM 74.2“Ngem idi, iti panagrang-ay ti naipadto a panaglikudna, nangrugi ti novia ni Cristo a mangliwliwa iti bagina iti kinaawan na babaen iti pannakigayyem dagiti ar-ari ti daga, natural laeng a pinanglikodna ti matana iti daya a langit, ken iti panagsubli ti Apoda, a mangpasardeng iti naidagaan a dayagna. Idi impatakder dagiti Reformador ti trumpeta ti evangelio iti ngiwatda ... dagus a napukaw dagiti tagtagainep iti sangaribu a tawen a awan ni Cristo, ... ket manen nangrugi ti iglesia a mangur-uray iti yaay ti Apo tapno dadaelenna ti anti-Cristo.... Iti suratda, sermon ken panangipudno iti pammati, impakaammo dagiti Reformador dagiti namnamada a sakbay ti sangaribu a tawen.
GSAM 74.3“Tinungpal ti Asemblea ti Westminster ti panangipudnona babaen iti panangibaga iti pammatida iti maikadua a yaay ti Apo kadagiti sasao a naan-anay a mangiparang iti pammati dagiti mamati iti yaay sakbay ti sangaribu a tawen. Impakaammoda kadagitoy napateg a sasao: ‘Kas iti kayat ni Cristo a sigurado a mapaneknekan kadatayo a mapasamakto ti aldaw ti pannakaocom, tapno mailiklikan dagiti amin a tattao iti basol, ken tapno dumakkel ti liwliwa dagiti nadiosan iti pannakarigatda, kasta met a kayatna a saan a maammoan dagiti tattao dayta nga aldaw, tapno ikkatda ti amin a nailubongan a talged, ken agbalinda a sireregta a mangbantay, gapu ta dida ammo no ania nga oras nga umay ti Apo: ket kankanayon a nakasagana a mangibaga, Umayka, Apo Jesus: ken umayka a dagus!’56
GSAM 75.1“Pinapigsa dagiti kapuonantayo a Reformador dagiti pusoda babaen iti panangur-urayda iti yaay ti Apo, ken pinabilegda ti tunggal maysa babaen iti pukkaw, ‘Salimetmetam ti tay-ak! ta umay isuna agraman dagiti legiona a tulong,’ a kapanunotan a naiparang iti maysa a popular a kanta ti panagriing, ngem nabigbig dagiti daan a Covenanter ti Eskotlandia.
GSAM 75.2“Ngem saan a nabayag, simmangpet ti maikadua a panaglikud manipud iti pammati kadagiti nareporma nga iglesia. Iti Eskotlandia naawagan dayta a Moderatism; iti Inglaterra, Arianism, ken iti kaudian, Broad Churchism; iti Amerika inawaganna ti bagina a Unitarianism; ken iti Alemanya, Rationalism. Iti panangituding iti nataoan a rason a kas ukom, ken iti limitado unay a moderno a panagmatmatmi a kas ebidensia, ken iti panangilibak a mapasamak ti aniaman a pasamak no saan a maitunos iti dalan dagiti nailasin a linteg ti nakaparsuaan, impababa na ni Jesus iti saad ti maysa a rabbi a Judio, a bassit laeng ti immun-una iti tiempona, ngem awan pulos ti pannakaammo iti moderno a siyensya. Siyempre, ti kapanunotan iti maysa a tao a kas dayta a sumubli manipud iti saan a makita a lubong tapno agturay iti daga ket naipasa iti mitologia ti Hebreo.
GSAM 75Ni Daniel Whitby Maipapan iti Sangaribu a Tawen
GSAM 75.3“Dagiti kari maipapan iti maikadua a yaayna ken panagturayna iti daga ket naipatarus a kayatna laeng a saoen ti panagwaras ti evangeliona, ken ti pannakaipasuko ti dakkel a paset ti lubong iti Cristianismo iti sangaribu a tawen, wenno kas pinanunot ti dadduma, 360,000 a tawen; kabayatan dayta ket sumayaat ti sangkataoan iti arte ti sibilisasion, ken maam-ammo ti talna ken kinarang-ay a saan pay a napadasan. Ket iti panagserra dayta a nabayag a siklo, a nalawlawa unay a saan a makita ti isip ti kadawyan a tao iti labesna, nalabit a mapasamak ti maysa a dakkel a panaggaraw ti nakaparsuaan, ket mabalin a maisao a sumangpet ti Apo a mangdadael iti lubong ken mangayab iti sangkataoan iti pannakaocom. Daytoy a teoriya ket naurnos ken napasikat babaen iti maysa nga Ingles a komentador a nagananna Whitby [natay ni Daniel Whitby idi 1726], a babaen kadagiti naipablaak a surat-suratna ket napaneknekan a maysa nga Arian, ngem dagiti komentario na ket nalatak kadagiti kapadana, ken ti mitolohiko a sangaribu a tawenna ket naawat a mayat dagiti adu a ortodokso a managawat iti pension ken gagayyem dagiti iglesia ti estado iti Europa, a kadakuada ket inkari dayta ti nabayag a pannakaawat iti apagkapullo ken dayaw. Babaen iti impluensia da, naiyeg dayta iti Amerika, a dagus a naaramat a kas materyal para kadagiti awan kaipapananna a sao ken panagpatingga iti plataporma.”
GSAM 76.1Kasta dagiti teoriya iti nadumaduma a paset ti daga kabayatan a sumangpettayo iti tiempo idi imbaon ti Apo ti solemne a pakdaar ti yaayna, uray “iti ruangan.”
Notes
- Galacia 4:4, 5. ↩
- Roma 16:25-27. ↩
- Efeso 3:3-9. ↩
- Ti Tarigagay dagiti Panawen, pp. 29, 30-34. ↩
- Lucas 2:26. ↩
- Lucas 2:28-38. ↩
- Lucas 3:15-17. ↩
- Juan 1:29-34. ↩
- Mateo 3:16, 17. ↩
- Juan 10:41. ↩
- Lucas 3:23. ↩
- Lucas 4:16-21. ↩
- Marcos 1:15. ↩
- Aramid 10:38; Juan 3:2. ↩
- Juan 14:8-11. ↩
- Ti Tarigagay dagiti Panawen, p. 215. ↩
- Lucas 7:19-22; Mateo 11:4. ↩
- Mateo 4:17. ↩
- Mateo 10:7. ↩
- Lucas 10:9. ↩
- Juan 7:46. ↩
- Mateo 12:23. ↩
- Mateo 13:54, 55. ↩
- Juan 10:24. ↩
- Juan 6:15. ↩
- Juan 6:62. ↩
- Mateo 16:20-22; Marcos 9:31. ↩
- Mateo 16:28; Lucas 9:27. ↩
- 2 Pedro 1:16-19. ↩
- Mateo 17:22, 23. ↩
- Mateo 18:1; Marcos 9:33, 34. ↩
- Mateo 19:27, 28; Lucas 22:28-30. ↩
- Mateo 20:20-24. ↩
- Juan 11:47, 48. ↩
- Juan 12:15. ↩
- Juan 12:19. ↩
- Lucas 19:40. ↩
- Juan 12:32-34. ↩
- Juan 13:33-36. ↩
- Juan 14:1-3. ↩
- Lucas 19:11-15. ↩
- Mateo 24:3, ↩
- Mateo 24; Lucas 21; Marcos 13. ↩
- Marcos 14:50. ↩
- Marcos 9:10. ↩
- Mateo 28:2-4. ↩
- Mateo 27:52, 53. ↩
- Lucas 24:13-27. ↩
- Lucas 24:31, 32. ↩
- Aramid 1:6-11. ↩
- Aramid 3:20, 21. ↩
- 2 Pedro 3:5-13. ↩
- 1 Tesalonica 4:13-18. ↩
- 2 Tesalonica 2:3, 4. ↩
- Apocalipsis 12:17. ↩
- Panangipudno iti Pammati, Kap. 33, sek. 3. ↩