Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
05 / 31
05 / 31

Kapitulo 2 — Ti Plano ti Pannakaisalakan a Nailawlawag

John Norton Loughborough

GSAM 38.1“Ti namnama a maitantan pagsakitenna ti puso: ngem no dumteng ti banag a tinarigagayan, maysa a kayo ti biag.”1 “Ta kasta ti kuna ni Jehova dagiti buybuyot: Maysa pay, bassit laeng a tiempo, ket digdigenko dagiti langit, ken ti daga, ken ti baybay, ken ti namaga a daga; ket digdigenko amin a nasion, ket umay ti Tarigagay dagiti amin a nasion: ket punnoek daytoy a balay iti dayag, kuna ni Jehova dagiti buybuyot.”2

GSAM 38.2Manipud idi napapanaw ni Adam iti hardin ti Eden ken iti kayo ti biag, dagiti sasao a naiparang iti Satan maipapan iti bin-i ti babai—“Dunurennanto ti ulom,”—ket nangted iti namnama iti maudi a pannakaparmek ti diablo, iti pannakarba ti nasikap a plano na, ken iti pannakaisubli iti kayo ti biag. Ti Namnamaen—ti Bin-i a naikari—ket kasta nga agbalin a “Tarigagay dagiti amin a nasion.”

GSAM 38.3Iti naibaga iti ngato a naadaw iti Haggeo, makita a ti yaay daytoy a Tarigagay ket naisilpu iti tiempo inton digdigen ni Jehova dagiti langit ken ti daga. Ni Pablo, idi nagsurat kadagiti Hebreo, inikabilna dayta a pannakadigdig iti masakbayan, a kinunana, “Maysa pay, digdigenko saan laeng a ti daga no di ket ti langit pay. Ket daytoy a sao, Maysa pay, ipakitana ti pannakaikkat dagita a banbanag a nadigdig, kas kadagiti banbanag a naaramid, tapno dagita a saan a madigdig agtalinaedda. Gapuna, gapu ta umawat tayo iti pagarian a saan a magunggong, maaddaan koma tayo iti parabur, a babaen dayta makapagserbi tayo iti Dios a makaay-ayo, buyogen ti panagraem ken nadiosan a buteng.”3 Daytoy a sasao maipapan iti maysa pay a pannakadigdig a mapasamak iti masakbayan, kasla ikabilna dayta iti nasinged a pannakasilpu iti maudi a pannakaipasdek ti pagarian ti Dios, iti babaen ni Cristo, ti Bin-i a naikari, “ti Tarigagay dagiti amin a nasion.”

GSAM 39.1Ti pannakaisubli a tungpalen ni Cristo ket nalawag a makita kadagitoy a maudi nga aldaw dagiti amin nga addaan iti sibubukel a Biblia a nalukatan iti sangoananda. Saan a kasta kadagiti daan. Ti sao ni Jehova dimteng kadakuada, “bibilin iti ibabaw ti bibilin, bibilin iti ibabaw ti bibilin: linya iti ibabaw ti linya, linya iti ibabaw ti linya; bassit ditoy, ken bassit idiay.”4 Iti kasta, iti pannakaiparangarang kadakuada ti plano ti pannakaisalakan, kasla iti dalan dagiti nalinteg, “kas iti lawag a sumilnag, a sumilnag nga ad-adda agingga iti naan-anay nga aldaw.”5 Gapuna, napateg unay a sukisoken iti ababa ti in-inut a pannakaiparangarang dayta a plano iti daan a tattaona.

GSAM 39Ti Pannakaitantan Saan a Naiparangarang iti Umuna

GSAM 39.2Saan a dagus a naitantan ni Jehova ti namnamada, a mangpasakit iti pusoda babaen ti panangipakaammona kadakuada a mano a ginasut a tawen ti malabsan sakbay a maragpatda ti pannungpalan ti namnamada iti Bin-i a naikari. Manipud kadagiti naisurat a kinapudno, maawatan tayo a napalubosda a panunotenda a ti umuna a maladaga a maiyanak ket isu dayta a Bin-i: ken a iti saan a mabayag, iti sumagmamano a wagas, maisubli ti Eden, ket maaddaan manen iti aksesda iti kayo ti biag. Idi naiyanak ni Cain, impukkaw ni Eva, “Nagun-otak iti lalaki manipud ken Jehova.”6 Adda dagiti iskolar ti Hebreo a mangpaneknek a no literal ken naan-anay a maisalin, mabasa ti teksto, “Nagun-otak iti lalaki, ni Jehova.” Kayatna a saoen, Daytoy ti Bin-i a mangaramid iti daytoy a nadiosan a trabaho a mangparmek ken Satan. Awan ti rekord ti kasta a pannao ni Eva idi naiyanak ni Abel. Mabalin, ken natural laeng, a panunotenna a ti inauna a naiyanak ket isu ti mangtungpal iti kari. Kasano ngata a bimmaba, ken uray natay, dagiti namnamana, idi timmaud ti kababalin ni Cain, ket nakitana ti dakes a dalanna a namimpinsan a nangiturong iti pannakapapatay ti kabsatna. Sakbay a napapatay ni Abel, masapul a nakaawatda iti sumagmamano a lawag ken pannakaammo maipapan iti masakbayan a daton a maaramid para kadakuada; ta ni Abel, kas iti nadiosan a bilin, nangyeg iti korderona a daton, idinto nga ni Cain, a naisuro a kas ken kabsatna, nangyeg iti daton a bunga ti daga, ket daytoy pay ket nalaokan iti espiritu ti pungtot ken apal. Ti daton ni Abel naawat a nasaysayaat ngem ti daton ni Cain, ta naaramid dayta “babaen ti pammati,” ket maipapan iti dayta insurat ni Pablo, “Uray natay, agsasao pay.”7

GSAM 40Ni Seth Kadi ti Bin-i?

GSAM 40.1Kalpasan ti ipapatay ni Abel, naiyanak ni Seth, ket napabaro ti namnama; “ta ti Dios,” kinuna ni Eva, “nangted kaniak iti sabali a bin-i kasukat ni Abel, a pinatay ni Cain.”8 Kalpasanna, ni Seth ket naibilang iti linia ti kaputotan ni Adam. (Kitaen ti Genesis 5:3.) Ni Cain, ti pudno nga inauna a naiyanak, saan a naibilang iti listaan ti kaputotan. Nalabit a pinanunot ni Eva a ni Seth itan ti Bin-i a naikari. Makita iti rekord a kalpasan ti pannakaiyanak ni Seth, dagiti tattao nangrugi a mangawag iti bagbagida iti nagan ni Jehova. (Kitaen ti nota iti igid ti Genesis 4:26.) Nalabit nga inaramidda dayta iti panunot a ni Seth isu ti agbalin a maudi a mangituray, ni Jehova, ken mangparmek iti naagaw a turay ni Satan.

GSAM 40Ti Namnama a Nakaisentro ken Noah

GSAM 40.2Iti ababa a rekord dagiti pasamak manipud iti tiempo ni Adam agingga iti pannakaiyanak ni Noah, bassit laeng a nasurat malaksid iti kaputotan ti raza. Idi naiyanak ni Noah (“ti nalinteg,” iti nota iti igid), napabaro manen ti namnama, ket kinuna dagiti tattao, “Daytoy isu ti mangliwliwa kadakami iti trabahomi ken iti bannog dagiti imammi, gapu iti daga a linunod ni Jehova.”9 Agulimek ti nadiosan a sao maipapan no kasano wenno ania a wagas ti namnamaenda a pannakaliwliwa; ngem napateg kadakuada ti namnama a ti lunod iti daga ket iti sumagmamano a wagas mapagaan. Ti pannakaammo iti kinadakes nga adda idi aldaw ni Noah, idi a punnoen dagiti tattao ti lubong iti basol ken kinadawel a mapukaw ti raza manipud iti daga babaen iti layus, ket ni Noah ken pamiliana laeng ti makalibas iti pannakadadael; ken ti kinapudno a iti 120 a tawen masapul a ballaaganna ti lubong iti asideg a pannakadadael, amin dagitoy ket nailemmeng kadakuada.

GSAM 41Nabangon ti Babel

GSAM 41.1Kalpasan ti layus, nasursuroan dagiti tattao babaen ken Noah a punnuen ti daga; ngem idi nagaduanda, tinukiadda ti plano ni Jehova iti panangiturayna kadakuada. Ni Nimrod pinasdekna ti pagarian ti Babel (a kalpasanna naawagan iti Babilonia, ti umuna kadagiti gobierno iti daga).10 Di nagbayag, nangrugi dagiti tattao a mangbangon iti torre ti Babel, tapno aramidendda ti nagan ti bagbagida ken maliklikan ti pannakasabogda iti sangalubongan, a kasupadi ti insuro ni Jehova kadakuada babaen ken Noah. Imbes a naanus a nagurayda ken Jehova a mangtungpal kadagiti panggepna, inawatda ti banag kadagiti bukodda nga ima, ket idi riniribuk ti Dios ti pagsasaoda, nagsabogda.

GSAM 41Ni Abraham ti Agbalin nga Agtawid iti Lubong

GSAM 41.2Iti panangsurot iti ababa a rekord agingga iti maikasangapulo iti kaputotan manipud ken Noah, adda ti ayab ken Abraham, a kinuna ni Jehova kenkuana, “Amin a daga a makitaam, itedko kenka, ken iti bin-i mo, iti agnanayon. Ket pagbalinenko ti bin-i mo a kas iti tapuk ti daga: isu nga no mabilang ti maysa a tao ti tapuk ti daga, mabilang met ti bin-i mo. Tumakderka, magna iti sibubukel ti kalawa ti daga ken iti kaatiddoganna; ta itedko dayta kenka.”11 Nupay daytoy a kari ken Abraham a tagikuaenna ti daga, impatalged ni Jehova kenkuana a matay isuna. Kinuna ni Pablo a pimmanaw isuna iti “maysa a lugar nga awatennanto iti ud-udina a kas tawid.”12 Daytoy a saludsod maipapan iti pannakatungpal ti kari awan duadua a nalawag a naipakaammo ken Abraham iti sirmata manipud iti Dios, ta “nangur-uray iti maysa a ciudad nga addaan kadagiti pamuon, a ti mangbangon ken mangaramid iti dayta ket ti Dios.”13 Iti Roma 4:13, naibaga a ti kari ket “agbalin nga agtawid iti lubong;” saan iti agdama a kasasaadna, no di ket iti ud-udina, kalpasan a agbiag manen.

GSAM 42.1Iti panangkita ti tao, saan a nakita ni Abraham no kasano a ti naikari a bin-i ket bukodna a kaputotan. Gapuna, insingasingna nga ayaban ni Eliezer, ti katiwala na, a kas bin-i. Kinuna ni Jehova, Saan; no di ket dayta a “rumuar manipud iti bukodmo a uneg.” Ita mangrugi ni Jehova a mangiparangarang kenkuana a ti maudi a trabaho ti bin-ina ket saan a dagus a tungpalen. Kinuna ni Jehova ken Abraham, “Ti bin-i mo ket agbalin a ganggannaet iti maysa a daga a saan a kukuada, ket agserbida kadakuada; ket rigrigatenda ida iti uppat a gasut a tawen.... Ket mapanka kadagiti amam a sitatalna; lakaykanto unayen inton maitanemka.”14

GSAM 42.2Ti asawa ni Abraham nangisingasing iti di nasayaat a plano tapno mapapardas ti pannakatungpal ti kari; ngem kalpasan a naiyanak ni Isaac, ti pudno a anak ni Abraham ken Sarah, ti ligal nga asawana, kinuna ni Jehova maipapan ken Ishmael ken iti inana a ni Hagar, “Iruarmu daytoy a babaing adipen ken ti anakna.”

GSAM 42.3Iti pannubok iti pammati ni Abraham idi indatonna ni Isaac iti altar, nasursurona ti maysa a leksion maipapan iti panagungar dagiti natay. Kinuna maipapan kenkuana, “Ibilangna a kabaelan ti Dios a pagungaren isuna [ni Isaac], uray manipud kadagiti natay; ket manipud idiay, iti maysa a ladawan, inawatna isuna.”15

GSAM 42Ti Pudno a Bin-i

GSAM 42.4Iti maysa a tiempo, naisuro ken Abraham a ti pudno a Bin-i, babaen kenkuana a mabendisionan amin a nasion, nupay kaputotanna iti lasag, ket iti kinapudnona isu ni Cristo ti Dios; ta saan a kinuna ni Jehova kenkuana, “Dagiti bin-i, kas iti adu; no di ket kas iti maysa, Ken iti Bin-i mo, a isu ni Cristo.”16 Kinuna ni apostol Pablo maipapan iti daytoy, “Ti Surat, a nakakita iti sakbay a palintegen ti Dios dagiti Gentil babaen iti pammati, impakaunana ti evangelio ken Abraham, a kinunana, Iti kenka mabendisionan amin a nasion.”17 Ti kari ken Abraham ket napabaro ken Isaac ken iti bin-ina,18 ken kasta met ken Jacob.

GSAM 42.5Gapu ta ni Jacob adda sangapulo ket dua nga annak a lallaki, natural a bumangon itan ti saludsod, Babaen iti asino a masurot ti linia ti pudno a Bin-i? Iti naipaltiing a pammaneknek ni Jacob maipapan kadagiti annakna, naurnos ti banag: “Saan nga umadayo ti setro manipud ken Judah, wenno ti manangited iti linteg manipud iti tengnga dagiti sakana, agingga a dumteng ni Shiloh; ket kenkuana ti pannakaitipon dagiti tattao.”19 Iti pannakatungpal daytoy, nasayaat a laglagipen ditoy a dagiti Israelita, nupay sakup dagiti nadumaduma a nasion, napalubosanda nga addaan iti Sanhedrin-da. Gapuna, ni Judah—ti tribu dagiti Judio a naawagan manipud ken Judah—adda iti sumagmamano a pannakibagi iti gobierno-da agingga a dimteng ni Shiloh (Cristo).

GSAM 43Ti Tiempo a Nailemmeng

GSAM 43.1Adda sumagmamano a pannakaammo dagiti patriarka maipapan iti pannakaisubli ken iti Bin-i a naikari; ngem nailemmeng pay kadakuada no kaano wenno kasano kabayag sakbay a dumteng isuna. Idi nagadu ti kaputotan ni Jacob idiay Egipto, ket ti Asirio—ni Faraon (Isaias 52:4)—a “saan a nangammo ken Joseph,”20 pinadaksan ida, natural a nagsubli ti panunotda kadagiti 400 (pudno a 430) a tawen a naibaga ken Abraham kas panawen dagiti pannakarigatda ken panagyanonda a ganggannaet, a namnamaenda a ti pannakawayawaya kadagitoy ket mangyeg iti naikari a tawid.

GSAM 43.2Idi naiyanak ni Moises, nakita dagiti nagannakna a “isu ket napintas nga ubing.”21 Masapul a naited kadakuada ti lawag a isuna ti agbalin, iti babaen ti Dios, a mangwayawaya iti Israel manipud iti nadawel a pannakaadipen. Awan duadua a daytoy a pannakaammo naited ken Moises; ta idi, iti edad a uppat a pulo a tawen, napnek a nagdesision a makikadua kadagiti Israelita a naparigat, ken agsagaba kadakuada imbes a maawagan nga anak ti anak a babai ni Faraon ken agtawid iti trono ti Egipto,22 ken idi nangrugi a mangpakaammo iti kalintegan dagiti tattaona, ket iti panangsalaknibna kadakuada pinatayna ti maysa nga Egipcio, naklaat unay isuna a dida nabigbig ti trabahona; “ta pinanunotna a maawatan dagiti kakabsatna no kasano a babaen iti imana, ti Dios ti mangwayawaya kadakuada.”23

GSAM 44.1Idi dimteng ti tiempo ni Jehova a pimmanaw dagiti Israelita iti Egipto, pimmanawda, iti tiempo a naipadto, iti mismo nga aldaw. Exodo 12:40, 41. Saan a mabalin a pinanunotda ni Moises a kas maudi a mangiturayda ken kas ti bin-i a nakaikarian ti kari, ta naggapu isuna iti tribu ni Levi, ket saan kadi a impadto ni Jacob a ni Judah ti agbalin a mangituray kadakuada agingga a dumteng ni Shiloh?

GSAM 44“Makitakto Isuna, ngem Saan Ita.”

GSAM 44.2Idi adda dagiti Israelita iti dalanda nga agturong iti Canaan, ni Balak, ti ari ti Moab (kaputotan ni Lot), pinaayabna ni Balaam tapno ilunodna ti Israel. Pinagbalin ni Jehova a bendision ti lunodna, babaen iti dayta nakaawatda iti mainayon a lawag a mangpukaw iti panunot a ti maudi a pannakawayawaya manipud iti naagaw a turay ni Satan ket dagus a mapasamak iti pannakastrekda iti Canaan. Kasta ti rekord ti Surat: ni Balaam, iti sirmata manipud iti Dios, kinunana, “Makitakto isuna, ngem saan ita; makitak isuna, ngem saan a nasinged: rumuar ti maysa a Bituen manipud ken Jacob, ket tumakder ti Setro manipud ken Israel, ket kabilennanto dagiti suli ti Moab, ken dadaelenna amin nga annak ni Sheth.”24

GSAM 44.3Daytoy adu a bin-i a nagtaud ken Abraham, imbaga ni Pablo iti kasta: “Gapu iti maysa, ken dayta ket kasla natay, nagtaud dagiti adu a kas dagiti bituen ti langit iti kaaduanna, ken kas iti darat iti igid ti baybay a saan a mabilang. Amin dagitoy natayda iti pammati, a saan a nakaawat kadagiti kari, ngem nakitada ida iti adayo, ket napnekda kadakuada, ket inarakupda ida, ken impudnoda a ganggannaet ken peregrino ida iti daga.”25

GSAM 44.4Saan koma a nanglaylay ti puso ti Israel wenno napanunot a awan namnamana gapu iti padto ni Balaam a ti pannungpalan ti namnamana ket “saan ita,” wenno “saan a nasinged”; ta ni Jehova, saan unay a nabayag sakbay daytoy a padto, nangikari babaen iti bukodna a biag a dumteng iti ud-udina ti nadayag a kasasaad. Babaen ken Moises kinunana, “Ngem kas pudno a sibibiagak, mapunnonto ti amin a daga iti dayag ni Jehova.”26 Kadagiti aldaw ni propeta Habacuc, kalpasan ti 863 a tawen, naulit manen dayta a kinapudno, ngem naibaga a pasamak a masakbayan pay: “ta mapunnonto ti daga iti pannakaammo iti dayag ni Jehova, kas ti panangabbong dagiti danum iti baybay.”27

GSAM 45Ti Serbisyo ti Santuario a Ladawan ti Pudno

GSAM 45.1Idi inyuar ni Jehova ti Israel manipud Egipto, impakaammona iti sanguanan ti amin a kampo ti lintegna dagiti moral a bilbilin, ket intedna kadakuada iti bato ti kopya dayta, a nakaukit babaen iti bukodna a ramay, tapno maiturongda iti agnanayon iti dayta a Mangisalakan a mamimpinsan a mangidaton iti bagina para kadakuada; ken tapno babaen iti napateg a darana madalusan dagiti basolda, nangipasdek isuna iti santuario idiay let-ang. Daytoy a tabernakulo, wenno santuario, iti amin a pannakaaramidna, naibilin ken Moises a pagbalinenna a naan-anay a kas iti modelo a pinakita ni Jehova kenkuana iti bantay.28 Ti serbisyo iti daytoy a santuario ket aniniwan ti pudno a serbisyo ni Cristo iti nailangitan a santuario.29 Bayat a ti panggep ti Dios kadagiti daton ken sakripisio ti santuario ket tapno maipakita iti sango dagiti tattao ti aniniwan dagiti “nasayaat a banag a mapasamak,”30 ti panagregget ni Satan ket idalan dagiti tattao a kitaenda ti daton a mismo, imbes a ni Cristo ken ti pudno a serbisyonna, a daytoy ket ulidan laeng. Gapuna, sinikapna nga idalan ida a mamati kadagiti bukodda nga aramid para iti pannakaisalakan.

GSAM 45.2Panggep ni Jehova ti agbalin a mangituray iti tattaona—dagiti Israelita—tapno makiranget kadagiti gubatda ken parmekenna dagiti nasion. Adda ti wagasna iti panangituray, kas ipakita ti sumaganad a teksto: “Idi nadadaelna ti pito a nasion iti daga ti Canaan, biningayna kadakuada babaen iti sorteo ti daga-da. Kalpasanna, nangted isuna kadakuada kadagiti ukom iti agarup uppat a gasut ket limapulo a tawen, agingga ken Samuel a propeta.”31

GSAM 45Agkiddaw ti Israel iti Ari

GSAM 45.3Nalawag a saan a kinayat dagiti Israelita ti wagas ni Jehova iti panangiturayna kadakuada. Nupay kasta, panggep ken pagayatan ni Jehova a maaddaan ida iti naisangsangayan a tattao, a naisina kadagiti amin nga aglawlaw kadakuada. No sipapasnekda a sinurot dagiti bilinna, uray dagiti nasion kunaenda maipapan kadakuada, “Pudno unay a daytoy dakkel a nasion ket nasirib ken makaawat a tattao. Ta ania a nasion ti kasta a kadakkel, nga adda ti Dios a nasinged unay kadakuada, kas iti Diosmi a Jehova iti amin a banag a pangayabanmi kenkuana?”32

GSAM 46.1Iti saan a pannakapnekda, dimmawatda ken Samuel a mangituding iti maysa nga ari iti rabawda, ket kinuna ni Jehova ken Samuel, “Tinukiaddaak, tapno saanak nga agturay iti rabawda.”33 Kinunada manen ken Samuel, ken ad-adda a nainget, “Ita aramidem kami iti maysa nga ari a mangukom kadakami a kas kadagiti amin a nasion.”34 Siaannad nga impakaammo ni Samuel kadakuada ti pannakaparigat a mapasamak kadakuada no adda arida, ngem “nupay kasta, ti tattao nagkedked a tumulnog iti timek ni Samuel; ket kinunada, Saan; ngem maaddaan kami iti ari iti rabawmi; tapno agbalin kami met a kas kadagiti amin a nasion; ken ti arimi ti mangukom kadakami, ken mapan iti sanguanmi, ken makigubat kadagiti gubatmi.”35

GSAM 46.2Gapuna, nagaddaan ida kadagiti ari a mangituray kadakuada iti agarup limagasut a tawen, umuna kas maysa a pagarian iti babaen da Saul, David, ken Solomon; kalpasanna kas nabingay iti dua a pagarian, Israel ken Judah. Bassit laeng kadagiti arida ti naimbag ken nalinteg, ngem kaaduanna kadakuada ket nadangkes, a nangidalan kadagiti tattao iti panagdayaw iti didiosen ken nadagsen a kinadakes. Gapuna, saan laeng a kas kadagiti nasion iti aglawlawda iti panagtagikua iti ari dagiti tattao, no di ket kasda met kadakuada iti kinadakes, iti panangbaybayada iti Dios dagiti ammada, ken iti panagdayawda kadagiti didiosen ken kadagiti buybuyot ti langit.

GSAM 46.3Kinuna ni Jehova maipapan iti daytoy a turay dagiti ari, babaen iti ngiwat ni propeta Oseas, “O Israel, dinadaelmo ti bagim; ngem adda kenak ti tulongmo. Isunak ti arim; sadino pay ti sabali a makaisalakan kenka iti amin a siudadmo? ken dagiti ukommo a kinunam, Itdem kaniak ti ari ken dagiti prinsipe? Intedko kenka ti ari iti pungtotko, ket inikkatko isuna iti ungetko.”36

GSAM 47Ti Napabaliktad a Pagarian

GSAM 47.1Daytoy a panagari ti ari nagtalinaed agingga idi pinuoran dagiti Caldeo ti Jerusalem, innalada dagiti ramit ti templo, ken inyawitda a balud ti Juda idiay Babilonia, nga idiay nagtalinaedda iti pitopulo a tawen, kas naipadto maipanggep kadakuada. Idi nagpatingga daytoy a panagari ti monarkia, imbaga ti Apo kenni Sedecias, ti maudi nga arida, babaen ken propeta Ezekiel: O narugit ken nadangkes a prinsipe ti Israel, ti aldawmo ket dimtengen, idi panawen a mapatingga ti kinadakes, kastoy ti kuna ni Apo Dios: Ikkatem ti diadema, ken ikkaten ti korona; saanen a kasta daytoy: itag-aymo daydiay nababa [ti agturay ti Babilonia], ken ibabamom daydiay nangato [daytoy a nangato unay iti bukodna a panangitag-ay iti bagina a agturay iti tribu ni Juda]. Baliktadekto, baliktadekto, baliktadekto dayta; ket awanton dayta, agingga a dumteng daydiay kukuana ti kalintegan; ket itedkonto kenkuana.37

GSAM 47.2Daytoy a nainkalintegan nga agturay, ti pudno a Bin-i, ni Cristo. Maipanggep kenkuana insurat ni propeta Miqueas: O sika, torre ti pangen, napigsa a kuta ti anak a babai ti Sion, kenka dayta umay, uray ti immuna a turay [turay iti rabaw ti daga, a naisubli babaen ken Cristo]: ti pagarian umayto iti anak a babai ti Jerusalem.38

GSAM 47.3Idi napukaw ti Israel ti setro, naiyalis dayta iti ima ti ari ti Babilonia. Kabayatan a nagsasaruno ti panagturay ti Medo-Persia, Grecia, ken Roma kadakuada, napabaliktad ti pagarian iti tallo a daras. Iti panagari ni Cesar Augusto, emperador ti Roma, naiyanak ni Cristo, ti nainkalintegan nga agtawid iti trono ni David—ti pudno a Bin-i ti babai, ni Abraham, ken ni David—ken iti wagas a naipadto.

GSAM 47.4Tapno ammoen dagiti tattao a ti nainkalintegan nga Agturay, ti pudno a Bin-i, ket ad-adu ngem iti ordinaryo a tao a mortal nga addaan iti apagbiit a pagarian, ginuyogoy ti Apo ti nagsurat kadagiti salmo a kinunana: Pagbalinek isuna a inauna a naiyanakko, nangatngato ngem kadagiti ar-ari ti daga. Salimetmetakto ti asiak kenkuana iti agnanayon, ken ti tulagko ket agtalinaed a natibker kenkuana. Ti bin-ina ket pagtalinaedenko met iti agnanayon, ken ti tronona kas kadagiti aldaw ti langit. Ti bin-ina ket agtalinaed iti agnanayon, ken ti tronona kas ti init iti sangoanak. Maipasdekto iti agnanayon kas ti bulan, ken kas matalek a saksi idiay langit.39

GSAM 48.1Iti padto ni Isaias mabasatayo pay daytoy maipanggep iti Agturay: Iti biangtayo naiyanak ti ubing, iti biangtayo naited ti anak a lalaki: ket ti panagturay ket adda iti abagana; ket ti naganna maawaganto a Nakaskasdaaw, Mamagbaga, Ti Mannakabalin a Dios, Ti Ama nga agnanayon, ti Prinsipe ti Kappia. Ti panagadu ti panagturay ken kappiana awan ti pagpatinggana, iti trono ni David ken iti pagarianna, tapno urnosen ken pasdekten agraman ti panangukom ken kinalinteg manipud ita a kanito ken iti agnanayon. Ti regget ni Apo ti buybuyot ti mangaramid iti daytoy.40

GSAM 48Ti Pannakaipan ni Enoc ken Elias iti Langit

GSAM 48.2Adda naisurat a paspasamak dagiti tattao idi ugma a naipan idiay langit a saanda a napadasan ti patay. Maipanggep ken Enoc, ti maikapito manipud ken Adan, kunada a nagna a kadua ti Dios; ket awanen isuna, ta innala isuna ti Dios.41 Babaen iti pammati naipan ni Enoc tapno saanna a makita ti patay; ket saan a nasarakan, gapu ta inipan isuna ti Dios: ta sakbay iti pannakaipanna adda daytoy a pammaneknekna, a nangparagsak iti Dios.42

GSAM 48.3Manen, kabayatan a nagna iti sangsangkamaysa da Elias ken Eliseo, napasamak, kabayatan a nagtuloyda ken nagisasao, a kitaenyo, adda nagparang a karro ti apuy, ken kabalio ti apuy, ket pinagsina ida; ket ni Elias pimmanaw idiay langit babaen iti alipugot. Nakita ni Eliseo dayta, ket impukkawna, Amak, amak, ti karro ti Israel, ken dagiti kumakabaliona! Ket saannaen a nakita isuna.43

GSAM 48.4Nagpadto ni Enoc maipanggep iti yaay ni Cristo kas ukom ti amin a daga, kadagitoy a sasao: Kitaenyo, umay ti Apo agraman iti sangapulo a ribo dagiti sasantona, tapno mangukom iti amin, ken tapno pabasolen ti amin a saan a nadiosan kadakuada gapu kadagiti amin a saan a nadiosan nga aramid nga inaramidda iti kinadakes, ken gapu kadagiti amin a nauyong a sasao nga insao dagiti saan a nadiosan a managbasol a maibusor kenkuana.44

GSAM 49Isuro ni Job ti Yaay ti Apo

GSAM 49.1Ni Job, a pagarupda a nagbiag idi panawen ni Moises, adda bassit a pannakaammona maipanggep iti yaay ni Cristo ken iti panagungar; ta kinunana, O no naisurat koma itan dagiti sasaok! O no naimprenta koma iti libro! no naikitik koma babaen iti pluma a landok ken tingga iti bato iti agnanayon! Ta ammok a sibibiag ti Mannubbotko, ket iti maudi nga aldaw agtakderto iti rabaw ti daga; ket uray kalpasan a dadaelen dagiti igges daytoy a bagik kalpasan ti kudilko, ngem iti bagik makitaakto ti Dios: Isu nga makitaak a bukodko, ken dagiti matak isut makita, ken saan a sabali.45

GSAM 49Ti Trono ni David, Trono ti Apo

GSAM 49.2Ti trono ni David ket naawagan a trono ti Apo. Nagtugaw ni Solomon iti trono ti Apo a kas ari iti lugar ni David nga amana.46 Ti Apo ket nagsapata kenkuana [ken David], a manipud iti bunga ti lomona, kas iti lasag, ibangonnanto ni Cristo tapno agtugaw iti tronona: ta nakitana daytoy iti nasakbay, nagsao maipanggep iti panagungar ni Cristo, a ti kararuana saan a nabati idiay impierno, ket ti lasagna saan a nakakita iti pannakadadael.47 Ket maipanggep pay iti masakbayan a panagari ni Cristo, agtugawto Isuna iti trono ni David. (Kitaen Isaias 9:7.) Manen, Dagiti ar-ari ti daga nagsaganada, ken dagiti agturay nagtitinnulongda a mamagpasiya a maibusor iti Apo ken iti Pinulotna.... Ngem impasdekko ti arik iti nasantoan a bantayko a Sion. Ipadamagko ti bilin: kinuna ti Apo kaniak, Sika ti Anakko; ita nga aldaw inyanakka.48 Manen, Kinuna ti Apo iti Apok, Tumugawka iti kanawanek, agingga a pagbalinek dagiti kabusormo a pagikkanan dagiti sakam.

GSAM 49Nariribukan ti Panunot dagiti Judio

GSAM 49.3Dagitoy a teksto ket nangriribuk iti panunot dagiti Judio. Adda ditoy parikut a saanda a masolbar: no ni David awaganna Isuna nga Apo, kasano ngarud a anakna Isuna? Kasano a mabalin nga ubing a naiyanak manipud iti bin-i ni David, ngem Immanuel met—Dios kaduatayo? Ngem ni Isaias, bukodda a propeta, impakaammona, Ti birhen agsikogto, ken aganak iti anak a lalaki, ket awaganto ti naganna a Immanuel.49

GSAM 50.1Nalaing nga ammo ni Cristo ti saludsod a mangpatahimik kadagiti agsupsupiat a Fariseo, isu a sinaludsodna ida: Ania ti panunotyo maipanggep ken Cristo? Anak ti asino Isuna? Kinunada kenkuana, Anak ni David. Kinunana kadakuada, Kasano ngarud a aw-awagan ni David iti espiritu nga Apo Isuna, a kunaenna, Kinuna ti Apo iti Apok, Tumugawka iti kanawanek, agingga a pagbalinek dagiti kabusormo a pagikkanan dagiti sakam? No awagan ngarud ni David Isuna nga Apo, kasano a anakna Isuna?50

GSAM 50.2Naisao manen daytoy a banag iti Salmo 45:6, 7: Ti tronomo, O Dios, ket agnanayon ken agnanayon: ti setro ti pagariam ket nalinteg a setro. Ay-ayatem ti kinalinteg, ken guraem ti kinadakes: isu a ti Dios, ti Diosmo, pinulotka iti lana ti rag-o iti nangatngato ngem kadagiti kapadamo.51 Iti sango ti dagitoy a Sursurat, dagiti Judio ket sigurado a nangato unay ti pannakaawatda iti kababalin ti masakbayan nga Agturay ken Mangisubli. Saan a mabalin a sabali dayta.

GSAM 50Ti Bin-i a Nagtaud iti Dios

GSAM 50.3Naipaay ti nadetalye a pannursuro maipanggep ken Cristo ken iti pannakaiyanakna, ta ti Apo babaen ken Miqueas a propeta impakitana ti nadiosan a nagtaudanna, ken uray ti bassit a baryo a pagiyanakanna: Ngem sika, Betlehem Efrata, uray bassitka kadagiti rinibribu ti Juda, ngem manipud kenka rumuar kaniak ti agbalin a mangituray iti Israel; dagiti panagruarna ket manipud idi un-unana, manipud iti agnanayon (iti nota iti bangir, Hebreo, “dagiti aldaw ti kinaagnanayon”).52

GSAM 50Ti Kaadda ti Dios a Naiparangarang iti Shekinah ken Ulap

GSAM 50.4Iti ud-udi a pakasaritaan dagiti Israelita, idi nalpas ni Solomon ti panagbangon ti templo, a kinunana a masapul a nakaskasdaaw unay, ti shekinah ti dayag ti Dios inkabilna ti saadna iti nagbaetan dagiti kerubin iti rabaw ti tugaw ti asi. Kuna ti rekord a idi pannakaitalaga ti templo, idi rimmuar dagiti papadi iti nasantoan a lugar, ti ulap pinunnona ti balay ti Apo, isu a dagiti papadi saanda a nakatakder a nagserbi gapu iti ulap: ta ti dayag ti Apo pinunnona ti balay ti Apo.53 Ti kaadda ti Apo iti daytoy a templo ket naiparang iti mata dagiti tattao iti ulap ti dayag. Simmungbat ti Apo iti kararag ni Solomon iti daytoy a pasamak, ket kinunana kenkuana, Nangngegko ti kararagmo, ket pinilik daytoy a lugar a kukuak a kas balay ti sakripisio.54

GSAM 51.1Nagbasol dagiti tattao—napan iti panagdaydayaw kadagiti didiosen—ket gapuna a nagbalin a langalang ti siudad ken santuarioda iti pitopulo a tawen. Kalpasan ti pannakabalud, naibangon manen ti templo babaen iti ima ni Serubabel. Uray nababbaba ti dayagna ngem iti naibangon ni Solomon, kinuna ti Apo babaen iti propetana, Ti dayag daytoy a maudi a balay ket dakdakkelto ngem iti immuna.55 Daytoy a balay pinapintas ni Herodes, ket kadagiti paraanganana insuro ti Mangisalakan. Ti immuna a balay addaan iti ulap ti dayag a mangibagi iti Apo, ngem iti maikadua dimteng ti Mangisalakan a mismo, ti Namarsua iti amin a banag.

GSAM 51Ti Nadayag a Panagari ti Puon ni Jesse

GSAM 51.2Kadagiti agur-uray a tattao iti aldaw ni Isaias, dagiti pannakaiparang babaen iti padtona kadagiti nadayag a banag a mainaig iti maudi a pannakasubbot ket sigurado a nagbalin a pagtaudan ti pigsa ken pammabileg. Dagitoy a padto ket ipakitada manen a nalawag unay ti linia a paggapuan daytoy a namnamaen a Mangwayawaya: Ket rumuarto ti sanga manipud iti puon ni Jesse, ken ti sanga tumubo manipud iti ramutna: ket ti espiritu ti Apo aginana kenkuana, ti espiritu ti sirib ken pannakaawat, ti espiritu ti balakad ken pigsa, ti espiritu ti pannakaammo ken panagbuteng iti Apo; ket pagbalinenna isuna a napartak ti pannakaawatna iti panagbuteng iti Apo; ket saanna a mangukom babaen iti pannakakita dagiti matana, wenno mangtubngar babaen iti pannakangeg dagiti lapayagna: ngem babaen iti kinalinteg ukomenna dagiti napanglaw, ken babaen iti patas a panangukom ikeddengna ti pagimbagan dagiti naemma iti daga: ket kabilennanto ti daga iti sarukod ti ngiwatna, ken babaen iti anges dagiti bibigna papatayenna dagiti nadangkes.56

GSAM 52Ti Panagungar nga Insuro dagiti Propeta

GSAM 52.1Isuro met ni propeta Isaias ti doktrina ti panagungar dagiti natay, kadagitoy a makaay-ayo a sasao: Iti daytoy a bantay, mangisaganato ni Apo ti buybuyot para iti amin a tattao iti padaya dagiti nalukmeg a taraon, padaya dagiti nalaon nga arak, dagiti nalukmeg a taraon a napno iti pata, ken dagiti nalaon nga arak a nasayaat ti pannakasagatna. Ket iti daytoy a bantay dadaelenna ti rupa ti kalub a naipuruak iti rabaw ti amin a tattao, ken ti belo a naipaknab iti rabaw ti amin a nasion. Lamonenna ti patay iti balligi; ket punasen ni Apo Dios ti luha manipud kadagiti amin a rupa; ken ikkatenna ti pannakaibabain ti ilina manipud iti amin a daga; ta naisao daytoy ni Apo. Ket maibaganto iti dayta nga aldaw, Kitaenyo, daytoy ti Diosmi; naguray kami kenkuana, ket isalakannatayo: daytoy ti Apo; naguray kami kenkuana, agrag-o kami ken ragsaken ti pannakaisalakanna.57

GSAM 52Ti Pagarian ti Napabaro a Daga

GSAM 52.2Kuna ti isu met laeng a propeta a iti napabaro a daga ipasdek ti maudi a panagari: Ta, kitaenyo, mangaramidak iti baro a langlangit [dagiti langlangit ti atmospera] ken iti baro a daga; ket dagiti immuna saandan a malagip, wenno sumrek iti panunot [iti nota iti bangir, Hebreo, “sumrek iti puso,” dayta ket, tarigagayen manen]. Ngem agrag-o ken ragsakayo iti agnanayon iti dayta nga ar-aramidek: ta, kitaenyo, pagbalinek ti Jerusalem a pagrag-ohan, ken ti ilina a ragsak. Ket agrag-okto iti Jerusalem, ken ragsak iti ilik: ket ti timek ti panagsangit saanen a mangngeg iti unegna, wenno ti timek ti panagpukkaw. Awanen ti ubing a bassit ti aldaw [ubing a nabiit ti biagna] manipud idiay [manipud iti panawen a naparsua ti baro a daga], wenno lakay a saan a napno ti aldawna [nasapa a panaglakay]: ta ti ubing matay iti sangagasut a tawen [iti panawen a dagiti tattao agbibiag iti siam a gasut a tawen, mabalin a sangagasut ti tawen ti ubing]; ngem ti managbasol iti sangagasut a tawen [iti maudi a tawen ti biag a sangagasut] ket mailunodto. [Dagiti matay iti panawen a maisangbay ti baro a daga ket dagiti mapukaw iti “pannakadadael dagiti saan a nadiosan a tattao.” 2 Pedro 3:7.] Ket mangibangonda kadagiti balay, ken pagnaedanda ida; ket mangmulada kadagiti mula ti ubas, ken kanenda ti bungana. Saanda a mangbangon a sabali ti agnaed; saanda a mangmula a sabali ti mangan: ta kas kadagiti aldaw ti kayo [ti kayo ti biag, Septuaginta] dagiti aldaw ti ilik, ket dagiti napiliko agragsakto iti atiddog a panawen iti trabaho dagiti imada.58

GSAM 53.1Ni Ezekiel kumita iti adayo a masakbayan agingga iti panagungar dagiti natay. Babaen kenkuana kuna ti Apo, Kitaenyo, O ilik, lukatanko dagiti tanemyo, ken pagruarennakayo manipud kadagiti tanemyo, ken iyegkayo iti daga ti Israel.59

GSAM 53“Isu Inawitna Dagiti Pannakarigat Tayo”

GSAM 53.2Ken Isaias, ti propeta ti evangelio, naiparangarang iti ad-adda a naan-anay ti suot, pannagsagaba, ken ipapatay ti Mangisalakan para kadagiti tattao. Kinuna ti propeta: Siasino ti namati iti damagtayo? ket kenni asino ti naipalgak ti takiag ti Apo? Ta tumubonto isuna iti sangoanna a kas iti nalukneng a mula, ken kas ramut manipud iti namaga a daga: awan ti porma wenno dayagna; ket idi makita tay Isuna, awan ti pintasna a tarigagayen tayo. Maumsi ken maipaayaw ti tattao; tao ti ladingit, ken am-ammona ti ladingit: ket kasla ikubli tayo dagiti rupatayo kenkuana; maumsi isuna, ket saan tayo a pinateg. Pudno unay a inawitna dagiti ladingit tayo, ken pinasanggayna dagiti pannakarigat tayo: ngem inbilang tayo Isuna a napalak-am, napukpok ti Dios, ken naparigat. Ngem nasugat gapu kadagiti salungasing tayo, nadunor gapu kadagiti kinadakestayo: ti pannusa ti kappia tayo adda kenkuana; ket babaen kadagiti sugatna mapaimbag tayo.60

GSAM 53.3Dagitoy a pasamak ket nakaskasdaaw unay a mapasamak iti aldawko? nalabit a sinaludsod dagiti tattao, kas met iti propeta. Ti sungbat ket, Saan pay a mapasamak ita; saan pay a dimteng ti tiempo ti yaay daytoy dakkel a Mangwayawaya; ngem kuna ti propeta, Makita dagiti matam ti Ari iti dayagna; makitada ti daga a nakaadayo unay.61

GSAM 54Dagiti Padto ni Daniel Iparangarangda ti Masakbayan

GSAM 54.1Nupay kasta, babaen ken propeta Daniel nangrugi ti Apo a mangisuro iti ilina maipanggep kadagiti agsasaruno a pagarian a bumangon ken agturay agingga iti pannakaipasdek ti agnanayon a pagarianna; ken iparangarang ti naisangsangayan a panawen, manipud iti pasamak a saan pay a mapasamak idi, agingga iti pudno a panagparang ken pannakapapatay ti Mesias. Ti pannakaipatarus iti tagtagainep ni Nabukadnesar iparangarangna a dagiti uppat a pagarian a mangituray iti lubong ket bumaba ti pannakabalin ken dayagda kas iti panagpababa ti pateg ti balitok, pirak, gambang, ken landok; ket iti kamaudianan ti naburak ken nabingay a kasasaad dagiti pagarian ket maipada iti pannakabasag ti landok a nairaman iti napitak a damili. Kalpasanna umay ti pagarian ti langit, kalpasan a mapababa dagita a pagarian a kasla taep ti pagirikan iti kalgaw, tapno awanen ti lugarda, bayat a ti pagarian ti Dios punnoenna ti intero a daga.

GSAM 54.2Kalpasanna, iti sirmata ti maikapito a kapitulo, babaen kadagiti simbolo dagiti uppat a dadakkel nga ayup, naisuro manen ti isu met laeng a banag, ken naiparangarang dagiti dadduma pay a paset dagitoy a pagarian. Iti daytoy a kapitulo nasukisok ti biag ken trabaho ti pannakabalin ti “bassit a sara” a bumangon kalpasan ti pannakabingay ti maikapat a pagarian iti sangapulo a paset, a mangpabaliktad wenno mangpasuko iti tallo kadakuada tapno maipasdekna ti bagina a naespirituan nga agturay kadakuada amin. Daytoy a pannakabalin ti papa agtultuloy iti nabingay ken nalaka a maburak a kasasaad ti maikapat a pagarian, uray pay iti 1260 a tawen. Kasta a naiparangarang dagiti pasamak agingga iti tiempo a awaten ni Cristo ti pagarian manipud iti Amana, ken itedna dayta kadagiti sasantos ti Kangatuan; pagarian a kamaudianan nga agturay iti amin a daga ken agtalinaed iti agnanayon.

GSAM 55Dagiti 2300 nga Aldaw

GSAM 55.1Iti maikawalo a kapitulo ni Daniel, iti sirmata ti kalakian a karnero, ti kalding, ken ti bassit a sara a dimmakkel a nalabes unay, naipan manen ti propeta agingga iti panungpalan ti tiempo. Kadagiti bersikulo 13 ken 14 naawagan ti imatangna iti maysa a panawen—2300 nga aldaw—a sumangbay agingga iti panangukom. Nabayag unay daytoy a panawen, ket kasta ti pannakaawat ti propeta; ta impakaammo ti anghel kenkuana a ti sirmata ket para pay iti adu nga aldaw. Saan pay a naited ti petsa ti pangrugian dagiti aldaw, isu a pinatinggana ti kapitulo babaen iti panangibagana, Nasdaawak iti sirmata; ngem awan ti makaawat iti dayta.

GSAM 55Dagiti Pitopulo a Lawas agingga iti Mesias

GSAM 55.2Ti maikasiam a kapitulo ibagana ti yaay ti anghel ken Daniel, kas sungbat iti kararagna, tapno ited kenkuana ti sirib ken pannakaawat. Impakaammona kenkuana ti panawen ti pitopulo a lawas. Innem a pulo ket siam kadagitoy a lawas dagiti tawen [dayta, kunada, ti kaipapanan ti sao a shevooim, a naipatarus a “lawas”] ket sumaruno agingga iti Mesias. Ti punto a pangrugian ti panawen, “ti bilin a mangisubli ken mangbangon iti Jerusalem,” ket saan pay a naited. Ti saludsod ket, Kasano a maammoan ni Daniel no sadino a pagpatinggan dagiti innem a pulo ket siam a lawas? Iti maikasangapulo ket dua a kapitulo, nairaman manen ti saludsod maipanggep iti tiempo, ket iti saludsodna, Ania ti pagpatinggan dagitoy a banag? Imbagada kenkuana a mapan iti dalanna, ta dagiti sasao ket “naserrakan ken naselyoan agingga iti tiempo ti panungpalan,” idi “dagiti masirib makaawat.”

GSAM 55.3Sigurado a daytoy a saludsod maipanggep iti tiempo ket maysa kadagiti pasamak a tinukoy ni apostol Pedro idi kinunana, Maipanggep iti daytoy a pannakaisalakan nagsukisok ken nagsaludsod a siaannad dagiti propeta, a nagpadto maipanggep iti parabur a sumarungkar kadakayo: nagsukisok no ania, wenno ania a kita ti tiempo, ti Espiritu ni Cristo nga adda kadakuada ti impasimudaagna, idi impakdaarna iti nasakbay dagiti pannagsagaba ni Cristo, ken ti dayag a sumurot.62

GSAM 56Pannakapatingga dagiti Nadangkes

GSAM 56.1Ni Malakias, ti maudi kadagiti propeta ti Daan a Testamento, mangibati iti makapakigtot a pannakaipakita ti maudi a pannakadadael dagiti nadangkes: Kitaenyo, umay ti aldaw a mapuoran a kas iti hurno; ket amin a napannakkel, ken amin nga agaramid iti kinadakes, agbalinda a garami: ket ti aldaw nga umay puoranna ida, kuna ni Apo ti buybuyot, tapno saan a mangibati iti ramut wenno sanga. Ngem kadakayo nga agbuteng iti naganko sumingisingto ti Init ti kinalinteg agraman iti pannakaagas iti payakna: ket rummuarkayo, ken dumakkelkayo a kas kadagiti urbon ti kural. Ket yapakanyo dagiti nadangkes; ta agbalinda a dapo iti baba dagiti sakayo iti aldaw nga aramidek daytoy, kuna ni Apo ti buybuyot.63

GSAM 56.2Kadagiti amin a nailanad a napudno iti Daan a Testamento a adda iti ima dagiti Israelita, a mangipalgak kadakuada iti adu a paset ti plano ti pannakaisalakan, kasano a kadakkel ti interes dagiti nasukisok a mangadal iti sao idi makita ken maawatanda a sumangsangbayda iti tiempo a yaay daytoy naikari a Bin-i. Bayat a dagiti kaaduan a tattao, ken uray dagidiay agbasa iti Sursurat kadagiti sinagoga iti tunggal Aldaw a Panaginana, saanda a naawatan ti sao (Aramid 13:27), dagiti deboto ken managadal a tattao, a sipupudno a nagsukisok kadagiti Sursurat babaen iti panangidalan ti Espiritu, sigurado a nagkararagda a sipapasnek, kas iti panagkararag ni apostol Juan iti daytoy a panawen, “Umayka, Apo Jesus, ken umayka a dagus.”

Notes

  1. Proverbio 13:12. ↩
  2. Haggeo 2:6, 7. ↩
  3. Hebreo 12:26-28. ↩
  4. Isaias 28:13. ↩
  5. Proverbio 4:18. ↩
  6. Genesis 4:1. ↩
  7. Hebreo 11:4. ↩
  8. Genesis 4:25. ↩
  9. Genesis 5:29. ↩
  10. Genesis 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Genesis 13:15-17. ↩
  12. Hebreo 11:8. ↩
  13. Hebreo 11:10. ↩
  14. Genesis 15:13-15. ↩
  15. Hebreo 11:19. ↩
  16. Galacia 3:16. ↩
  17. Galacia 3:8. ↩
  18. Genesis 28:13, ↩
  19. Genesis 49:10. ↩
  20. Exodo 1:8; Aramid 7:18, ↩
  21. Hebreo 11:23. ↩
  22. Kitaen ti Kasaysayan dagiti Judio ni Josephus, Libro 2, kapitulo 9, parapo 7; Ti Espiritu ti Padto, bol. 1, pp. 165, 166. ↩
  23. Aramid 7:25. ↩
  24. Numeros 24:17. ↩
  25. Hebreo 11:12, 13. ↩
  26. Numeros 14:21. ↩
  27. Habacuc 2:14. ↩
  28. Exodo 25:40; 26:30; 27:8; Aramid 7:44. ↩
  29. Hebreo 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Hebreo 10:1, ↩
  31. Aramid 13:19, 20. ↩
  32. Deuteronomio 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samuel 8:7. ↩
  34. 1 Samuel 8:5. ↩
  35. 1 Samuel 8:19, 20. ↩
  36. Oseas 13:9-11. ↩
  37. Ezekiel 21:25-27. ↩
  38. Miqueas 4:8. ↩
  39. Salmo 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Isaias 9:6, 7. ↩
  41. Genesis 5:24. ↩
  42. Hebreo 11:5. ↩
  43. 2 Ar-ari 2:11, 12. ↩
  44. Judas 14, 15. ↩
  45. Job 19:23-27. ↩
  46. 1 Cronicas 29:23. ↩
  47. Aramid 2:30, 31. ↩
  48. Salmo 2:2,6,7. ↩
  49. Isaias 7:14. ↩
  50. Mateo 22:42-45; Salmo 110:1. ↩
  51. Hebreo 1:8, 9. ↩
  52. Miqueas 5:2. ↩
  53. 1 Ar-ari 8:10, 11. ↩
  54. 2 Cronicas 7:12. ↩
  55. Ageo 2:9. ↩
  56. Isaias 11:1-4. ↩
  57. Isaias 25:6-9. ↩
  58. Isaias 65:17-22. ↩
  59. Ezekiel 37:12. ↩
  60. Isaias 53:1-5. ↩
  61. Isaias 33:17. ↩
  62. 1 Pedro 1:10, 11. ↩
  63. Malakias 4:1-3. ↩

Note

Back