Embolunoto 7 — Embulunoto nesioki o lkilikuai
GSAM 126.1“NADOL nanu likae malaika ogol edou eing'uaa keper, eishopito enkatampoi; netii olokirrai te shumata elukunya enye, nesil enkomom enye anaa enkolong, netiu inkejek enyena anaa ng'apeta oo nkima. Neibung te nkaina enye enkiti buku nabolo; neiteleik nkeju enye e tatene enaiposha, neiteleik e kedianye enkop. Neishir to ltoilo sapuk, anaa olng'atuny oipur; ore pee eishir, neiroro ndarat naapishana too ltoiloishi enye.... Ore ilo malaika latoduaa eitashe te naiposha o te nkop, neilep enkaina enye alo keper, nenya olmumai te ilo oishu ntarasi o ntarasi, oitaa keper o nena pooki naatii atua, o enkop o nena pooki naatii atua, o enaiposha o nena pooki naatii atua, ajo meitoki atii enkata. Kake too nkolong'i o ltoilo lo lmalaika li oopishana, teneteru ninye aosh, keidipayu enkisudoroto e Enkai, anaa enatolikio isinkan lenyena, iloibonok.”1
GSAM 126Olmalaika laa enkitanyaanyukoto oo lkiliku oo ltung'ana
GSAM 126.2Anaa enikindipa aaitodolu, eishooki oltung'ani esiaai e likioroto oo Lomon Supati, neitasiligie Olaitoriani emayianata enye te ina oitoi o metabaiki “enkiting'oto e nkop.”2 Ore naa ilo malaika onap ele Olkilikuai naa meeta nchere pee metaa enkitanyaanyukoto o lkilikuai oipirta enkata, olimuoki iltung'ana oomanya enkop. Eibalunyeki Olkilikuai eing'uaa embuku “nabolo,” naa keitodolu ina esipata ajo eiken apa ina buku. Keeta kulo kiliku enkanyit te Enkai; amu etii “olokirrai,” enkitoduaata o sotua le Enkai, te shumata ninche, neishopito ewang'an e nkisisa e Enkai, neibalunye Olkilikuai te nkidimata o Laitayioni loo ntokitin pooki. Ore ena naibalunyeki tene naa Olkilikuai oipirta enkata, olo apa “oikenaki,” kake neibalunyeki taata eing'uaa embuku “nabolo.”
GSAM 127.1Eitadedeyieki too mbolunot nikiimua ajo etegelua Olaitoriani enkata naishoruni ewang'an naipirta enkiting'oto e nkata sapuk e naibon — Inkolong'i 2300 — naa nairikoo Enkiguana e njurrunoto. Eitoduaaki ajo etabayieki katukul enaibon najo keponari eyiolounoto, pee eitayio ilkumok oibaluaki ninye ina wang'an; neitoduaaki sii ajo etegelua enkata naiteng'enieki “enkitanyaanyukoto o lkikoi,” pee eitayio ilaiteng'enak lenyena te ina kata o te ine wueji, metopuo aaliki enkop ina kitanyaanyukoto. Ore te ina sipata nabo, etegelua ninye enkata nebulu Olkilikuai le nkata metaa oltoilo sapuk, netabayieki sii ina katukul.
GSAM 127Oltoilo sapuk o Lkilikuai le dukuya
GSAM 127.2Entoki nayieu neyiolou oltung'ani naa ina kata nairirikino neibalunyeki ele kilikuai to ltoilo sapuk. Eiteleiki tene te rishata e oshoto e tarumpeta e ile o e naapishana. Edoli ina te ewueji natii ina atiini tiatua Isirata Sinyati, neitodolu sii Olkilikuai makewan, ojo: “Kake too nkolong'i o ltoilo lo lmalaika li oopishana, teneteru ninye aosh, keidipayu enkisudoroto e Enkai, anaa enatolikio isinkan lenyena, iloibonok.” Ena naa enchakenisho naitadedeyie katukul ajo ore enkata naibalunyeki te ele kilikuai nebaiki oshoto e tarumpeta e naapishana.
GSAM 127Enkata o ltoilo sapuk
GSAM 127.3Ore tenesh olmalaika li oopishana, nikisom ajo “eboloki enkaji sinyati e Enkai te keper, nedoli tiatua enkaji enye osanduku lo sotua lenye.”3 Te siaai e Ewueji sinyati e nkop, ore entuata natii osanduku — ewueji sinyati oleng — naa nabo kata ake eboli to lari; naa te nkolong e mpalakinoto oo ng'ok, pee eitari inkitarruorrot — Enkitukuore e wueji sinyati. Ore enkata naatejo iloibonok neas Kristo ele siaai le nkitukuore, naa te nkiting'oto e Inkolong'i 2300.4 Nejo sii ajo ore tenesh olmalaika li oopishana, kejo iltoiloishi te keper etabawua enkata naiguanareki lelo ootuata.5
GSAM 128.1Ore ena kitanyaanyukoto e naibon te Embolunoto 10 neitodolu enkata nepuo ele Olkilikuai “to ltoilo sapuk,” neaku te nkiting'oto “anaa olng'atuny oipur.” Ore te ena naibon, enkata nebulu Olkilikuai aaitaa “oltoilo sapuk” naa eing'uaa enkiting'oto e tarumpeta e ile o metabaiki enkiting'oto e ina kata e naibon nairikoo Enkitukuore e wueji sinyati; te kulie rorei, o metabaiki enkiting'oto e Inkolong'i 2300. Etabayieki intarumpet e dukuya ong'uan too njorin oo Lgoth, o Lvandali, o Lhun, o kulikae, ootopokutua enkitoria e Roma e nkalo o loo ntoluo metaa imatuat tomon aashu inkitoo tomon.
GSAM 128Entarumpeta e imiet
GSAM 128.2Ore entarumpeta e imiet neitodolu enkiterunoto e nkirukoto e Muhammad tenebo enkatampoi oo nkurrunoto enye; kake ina naitodolu oleng naa enkata oo “lapaitin imiet,” aashu ilarin 150 katukul, eing'uaa enkata “neeta olaiguanani oitore ninche.” Te 27 o lolapa le 7, 1299, ejing'a Othman, olaiterunoni le nkitoria oo Lottoman, enkop e Nicomedia te njore. Eing'uaa ina kata, neinyial ilottoman enkitoria e Roma e nkipukoto e nkolong, “neitanyamal” ninye o metabaiki 27 o lolapa le 7, 1449: lelo larin 150 e oshoto e tarumpeta e imiet. Te ina kata, nepuonu Ilturuki too njorin enye aalarraki ina anasa e Constantinople makewan, eataasishore embaruti te njore; neoshoki isoit sapuki inkapukie e Constantinople eing'uaa entiol sapuk oleng, natejo olaigeroni oo nkatiitin Gibbon keyieu ilmong'i 60 pee eirit.
GSAM 128Enkiting'oto e tarumpeta e ile
GSAM 128.3Te ina kata, netua John Palleologus, ojo ilaigerok oo nkatiitin ninye olaiguanani kitok le nkiting'oto loo Lgiriki. Constantine Decozes lairirikino netum olorika le nkitoo; kake ejojo ajo eiture ninye Amurath, olaiguanani kitok loo Lturuki, ogira aalarare ninye. Te ina kuretisho, neshomo aikilikuan Amurath enchooroto pee eton te lorika le nkitoo. Ore enkiaas naijo ina neikununo anaa enkishooroto o lorika le nkitoo too Lturuki. Naa te sipata, tenkiti kata ake neibor Ilottoman ina anasa e Constantinople o enkitoria e Roma e nkipukoto e nkolong. Neijia eikuna pee “ear” ninche, te mbaa e nkitoria, ina kitoria naapa “eitanyamal.” Eiririkino “near” ina kitoria te “saa nabo, o enkolong nabo, o olapa obo, o olari obo.”
GSAM 129.1Tenikidumu ena metaa enkata e naibon, aa enkolong nabo te rishata o lari obo, naa enkata nabaa? Kelelek enkenoto enye: olari obo, inkolong'i 360, aashu ilarin; olapa obo, inkolong'i 30, aashu ilarin; o enkolong nabo, olari obo — pooki naa inkolong'i 391, aashu ilarin 391 katukul. Ore saa nabo, naa ematua nabo too matuat 24 e nkolong nabo, neaku, te nkitanyaanyukoto, olpisiai lo lapa, aashu inkolong'i 15. Ore naa enkata pooki natore Ilmuslim enkop e Roma e nkipukoto e nkolong te nkidimata enye makewan, naa ilarin 391 o inkolong'i 15. Ore teniponiki ina te 27 o lolapa le 7, 1449, nikibau 11 o lolapa le 8, 1840, naa enkiting'oto e nkata e nkitoria oo Lturuki nemerikoo kulikae, anaa enaitodolu te tarumpeta e ile.
GSAM 129Eibon Oladitarini Josiah Litch erubatata e nkitoria oo Lottoman
GSAM 129.2To lari le 1838, ore Oladitarini Josiah Litch, le Philadelphia, Pa., pee eng'amu esipata naitodolu William Miller, nejing esiaai pee epuku Olkilikuai enetii ilkumok. Neiger imbaa naitapukuni te nkardasini oo lomon, naipirta intarumpet naapishana e Embolunoto. Neitashe te sipata nemegilunoyu ajo ore te nkolong e 11 o lolapa le 8, 1840, keish entarumpeta e ile aosh, nerubata engolon oo Lottoman; neitodolu ina enkop ajo ore enkolong nabo te naibon e nkitanyaanyukoto naa keitashe te rishata o lari obo katukul.
GSAM 129.3Ore ilkulikai lalashera, hoo naa lelo oirukie ninye te ena, neikirikira te nkuretisho e nena naaponu “teneitu etabayie” anaa enatejo ninye. Kake eitu eitadua ina ninye; eshomo dukuya aas te ngolon enye pooki pee eitayiolo ilkumok nena najo te mbaa oo Lturuki. Neibulunye inkardasini oo lomon ena naatejo ninye te ina ba. Neiguan enkulupu oo ltung'ana lemeyeu enkirukoto te Enkai ena ba too matumo enye, nejo: “Ore ele tung'ani naa eitashe aikata to rorei ogol; naa tenetabayie ena ba anaa enajo, keitadedeyie nemegilunoyu nena najo, ajo ore enkolong nabo te naibon naa enkitanyaanyukoto o lari obo, ore Inkolong'i 2300 naa ilarin oojo neijia, naa keishunye to lari le 1844.”
GSAM 130.1Ore enkitasheikinoto e nkardasini e nkiroroto o Laditarini Litch neitanyamal iltung'ana pooki; neitonyoyie ina inkalifuni kumok oo ltung'ana pee eing'or enkiting'oto oo nyamalaritin naatupukunye te rishata e Mehemet Ali, olaiguanani le Misiri, o olaiguanani kitok loo Lturuki. Nejo iip kumok oo ltung'ana: “Teneshunye ena ba anaa enatejo oladitarini, keitadedeyie ina enkoitoi e nkenoto e nkata e nkitanyaanyukoto, ajo ‘olari obo te nkolong nabo,’ nikiaaku Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo.”
GSAM 130Elarare olaiguanani kitok loo Lturuki olaiguanani le Misiri
GSAM 130.2Too larin kumok eitu ebaya 1840, etii olaiguanani kitok tiatua enjore tenebo Mehemet Ali, olaiguanani le Misiri. To lari le 1838, eitasho engolon oo lkiliku loo nkulie kuapi ina nyamali natiaa olaiguanani kitok o osinka lenye le Misiri, te ina kata ake. Kake to lari le 1839, neiteru ninche aitoki aalararo. Neshomo ina dukuya o metabaiki enkitarruaroto kitok oo njorin o laiguanani kitok o Mehemet; nemuti katukul enjore o laiguanani kitok, neibung Mehemet imelini lenyena le njore neya Misiri. Etashalua olaiguanani kitok oleng, metaa ore pee eitoki enjore aiteru to lolapa le 8, imelini kituaak oare ake o imelini uni kutiti loo njore ooataasa ninye, aa nena naatelekutua te sina eilo orora loo melini loo Lturuki apa ogol oleng. Eitanya Mehemet katukul aishoru kulo melini, meerinyoki olaiguanani kitok; nejo tenetem inkitoo oo nkulie kuapi aatalaa kulo melini, kepej ninye ninche. Ee neijia etiu imbaa, ore to lari le 1840, nejing'u England, Russia, Austria o Prussia ina ba, neiguan pee eitishish ina nyamali. Amu ketodolu ajo, teneipalaki ninche, kegut te nkiti kata Mehemet olorika le nkitoo o laiguanani kitok.
GSAM 131Enjing'unoto oo nkitoo naasotua
GSAM 131.1“Eng'amua olaiguanani kitok ena njing'unoto oo nkitoo naasotua, neishoru ina ba te yieunoto enye makewan metijing inkaik enye. Netumi inkitoo naajoo London, etii olaiguanani lo dini, Effendi Bey Likgis, aa olkilikuani loo Lottoman oishooki enkidimata pooki. Neigeri olkilikuai le nkiting'oto oata inkitanapat, orikokini olaiguanani le Misiri. Ore too nena kitanapat, keisho olaiguanani kitok ninye enkitoria e Misiri naaku enjung'ore e nkaji enye, o ina matua pooki e Syria naiteru te ngululung'ata e naiposha e Suez o metabaiki enaiposha e Tiberias, tenebo ematua e nkop e Acre, eibung ninye o metua. Ore ninye te nkalo enye, neing'uaa imatuat kulie pooki e nkitoria o laiguanani kitok naataapa ninye, nerinyu imelini loo njore loo Lottoman. Tenetanya ninye ena kishooroto naing'uaa olaiguanani kitok, keibung nena kitoo ong'uan ina ba too nkaik enye makewan, neasishore inkulie koitoi naadol aa sidain pee eisho ninye eibung inkitanapat enye.
GSAM 131.2“Ketodolu ajo ore ake pee epiki ilo kilikuai le nkiting'oto inkaik e Mehemet Ali, keishunye ina ba te nkidimata o laiguanani kitok ntarasi; naa eing'uaa ina kata, keaku inkitoo oo nkulie kuapi naibor enkitemoto oo mbaa enyena.
GSAM 131Etabayieki enaibon — Enkiting'oto e nkitoria oo Lturuki nemerikoo kulikae
GSAM 131.3“Neirriwaa olaiguanani kitok Rifat Bey te meli e nkitoria naponie enkima, meshomo Alexandria, mesho olaiguanani le Misiri ilo kilikuai le nkiting'oto. Eipikaki ilo kilikuai inkaik enyena, neng'amu ninye pee eibung, te nkolong e 11 o lolapa le 8, 1840! Te ina olong nabo neirriwaa olaiguanani kitok enkardasi enetii ilkiliku loo nena kitoo ong'uan, aikilikuan ajo kaa kipankata naasishoreki tenetanya olaiguanani le Misiri aibung inkitanapat o ilo kilikuai le nkiting'oto. Newaliki ninche ninye ajo eitobiraki enkipankata, nemeeta tipat te ninye teneuret kewan te ba ake pooki nayieu neitayu. Te ina olong eidipaki ina kata oo larin 391 o inkolong'i 15 naishooki engolon oo Lottoman pee eton. Naa aji etii ina nkitoria o laiguanani kitok nemerikoo likae? — Eishunye!”6
GSAM 132.1Eing'uaa ina olong o metabaiki ena, eiririkino aas olaiguanani kitok anaa enaitanapa nena kitoo, neng'or eor nena kitoo enkitoria enye, edumu ninche ematua te siadi enkae pee easishore ninche nena matuat.
GSAM 132Eitonyoyieki oltau loo ltung'ana metonyor aaing'uraa enaibon
GSAM 132.2Ore ena tabayieunoto e naibon naitukurrie iltung'ana neibelekeny enkitamunoto enye oleng. Nepiru enyototo oo ltung'ana pee ening imbaa e naibon naaidipaki aatabayie, o naa eton egira aatabayie. Etejo Oladitarini Litch ajo too lapaitin kutiti te siadi 11 o lolapa le 8, 1840, etang'amutua ninye inkardasini naing'uaa iltung'ana alang 1000 ooitoreisho te lelo lemeyeu enkirukoto te Enkai, laa ilarikok oo nkulupu oo ltung'ana oojo neijia kulikae. Etejo ninche te nena kardasini etapala enjore nalarareki Bibilia, neng'amu aa embolunoto e Enkai too ltung'ana. Eibelekenyete kulikae te ninche aairuk Enkai katukul; neaku ilkulikai te ninche ilairorok oidimisho tiatua enchula sapuk oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo. Etiaaka kulikae Oladitarini Litch ninche: “Kitejo apa ore ilalimuk le naibon kedumu irorei too mpapitin musan naipirta nkatiitin pee eitadedeyie nena naajo te tabayieunoto e naibon; kake te ena ba, ena naitaasate te dukuya inkonyek ang makewan kiaata.”
GSAM 132.3Pee aitodolu enaiterua Olkilikuai le lotunoto e are e Kristo alo “to ltoilo sapuk” te nkiting'oto katukul e tarumpeta e ile, kalimu enkitanyaanyukoto naatolikio obo loo laasak le ele Olkilikuai.
GSAM 132.4To lari le 1840, eng'amua E. C. Williams, olaa olaitobironi kitok loo lng'oborri o ntilan naaishieki imelini engolon e nkijabe, le Rochester, N.Y., Olkilikuai. Neipot Ilpayiani Miller o Himes mepuonu Rochester, meirorie inkalifuni oo ltung'ana e ina anasa. Newal ninche ajo meeta impisai naairirikino pee enyangu ewueji kitok e matumo naishir iltung'ana. Newalu ninye ajo, “Aata olng'obor oletiu anaa olmoti, oata inkejek 120 e lachoto, eing'uaa embata nabo mebaya enkae eimu enetii olpolos. Kailep ninye, naitobir ilorikan ootoni iltung'ana, naraamat, meeta enkopit. Wootu entoliki iltung'ana Olkilikuai.” Nejo ninye ajoki nanu, “Etuo ninche, nemeishir olng'obor hoo olpisiai loo lelo ooetuo aainining; napik enkitilata e ntilani naata inkejek 40, naitaa olng'obor oata inkejek 160 x 120 e lachoto. Eiput iltung'ana ele ng'obor anaake, neibung'are iip kumok eboo enyikaki olng'obor, eeta pooki enyototo sapuk e nining'oto o rorei.”
GSAM 133Iip oo ltung'ana ooibalunye Olkilikuai
GSAM 133.1Pee etumi ina nyototo natubulua, neasishoreki ilng'oborri kituaak, neasakini imatumo too keek te nkata e nkalosh. Neasishoreki inkajijik kituaak e kanisa o nkajijik e matumo oo ltung'ana pooki te nkata e nkirobi; neiput iltung'ana ooeta enyototo e nining'oto pooki o metaa meeta ewueji nabo naatapalua. Ore Olpayian Miller naa eitu eitoki aitashe “anaa makewan ake” te likioroto o Lkilikuai, anaa apa enetiu eton eitu ebaya 1840. Eboitare ninye iltung'ana ooibalaiki anaa 300, aaliki iltung'ana pooki enkiting'oto e nkata e Inkolong'i 2300, neishir ajo, “Meitoki atii enkata,” o ajo, “Etabawua enkata e nkiguana enye.” Nikidol neijia ajo ore pee ebau enkata o Laitoriani nebulu Olkilikuai aalo enkop pooki, netabayie ororei lenye, neinyikakino inkalifuni nkalifuni oo ltung'ana te nyototo e nining'oto e ina kipototo.
GSAM 133.2Ore ena nasipa te nchula e America naa nesipa sii too nkulie kuapi. Eing'uaa olari le 1840, eitu eaku iltung'ana kutiti ake oosampu imbukui enye, kake eing'oru ilturruri loo ltung'ana enkoitoi e lototo dukuya pee eibalunye oltoilo. Te England apa etii ilairritak 700 le Kanisa e England ake ooibalunye Olkilikuai, eton eitu eliki ilturruri loo kulikae ootii ina siaai nabo. Too nkitoo kituaak e nkop naalang 20, egira Olkilikuai alo te nyototo sapuk, naitaa olang'orani nejo, “Ore ele orere naa eeta enyototo sapuk oleng.”