Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
19 / 31
19 / 31

Ematua e 16 — Olkilikuai lo lmalaika li okuni

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Nesuj ninche olmalaika li okuni, ejo to ltoilo sapuk: Te neserem oltung’ani eng’ues o enkitanyaanyukoto enye, neng’amu olmishire lenye te nkurribo enye aashu te nkaina enye, neok sii ninye enaisho e ngoro e Enkai, natubukoki atua enkikombe e ngoro enye eitu eitushuli; neisilisili te nkima o enkibiriti te dukuya ilmalaika sinyat o te dukuya Olkuoo le Ker; neilep empuruo oo nkisilisilot enye alo shumata ntarasi o ntarasi, nemeeta ninche enkiyeng’iyeng’ata dama aashu kewarie, lelo ooserem eng’ues o enkitanyaanyukoto enye, o pooki ong’amu olmishire le nkarna enye. Ene etii eng’iriata oo sinyat: ene etii lelo ooibung inkitanapat e Enkai o enkirukoto e Yesu.”1

GSAM 247Olkilikuai oing’oru oleng te Biblia

GSAM 247.2Enae olkilikuai oing’oru oleng naata Biblia, ake eteyio sidai te nkirukoto e enkop pooki pee emetii nkitang’ana naitodolu ake etoning’oki ele kilikuai too nkatan naatulusoitie. Enkiger e lmalaika li dukuya o li are, naidipa aiyolou aata ninche te nkata naata tenebo, etodolu sidai ake mme oo nkatan naatulusoitie ele kilikuai.

GSAM 247.3Eke Olpayian J. V. Himes te 1847:—

GSAM 247.4“Embolunoto 14 [e Embolunoto] etodolu oltoilo oing’oru, eton eitu eibalunyeki, amu ake enkolong e kityo e nkata e nkisudunoto. Ilkererin 9-11. Enkiguanana e nkinaisho nemeeta enkulie te mbuku e Enkai, tene. Meishu aajo ake enkata e nkisudunoto naing’oru, pee etii olkilikuai oing’oru te nkata e nkinaisho?”2

GSAM 248Eboli enkaji e Enkai—Edoli osanduku

GSAM 248.1J. N. Andrews ake te nkilikuai lenye: “Enkiboloto e ewueji sinyati oleng te nkaji e Enkai natii shumata, pee edoli osanduku, enae nkitang’ana naitobiraki te nkata eosh olmalaika li opishana emowuo. Ake te nkata enaimin olairritani oing’oru e Enkai, pee eibelekenya enkarna e siaai enye te nkaji lenye te nkata e inkolong 2300, enkitukuore e nkaji e Enkai etodolu enkata lenye, ake eibalunyeki olkilikuai le lmalaika li dukuya. Enkiterunoto e Olairritani oing’oru te ewueji sinyati, pee eas esiaai te dukuya osanduku le Enkai, etii iltung’ana e kanisa te nkitanapat e Enkai naatii atua osanduku. Inkitanapat e Enkai eishooro olwang’an te ewueji sinyati e shumata e nkata enaa.”

GSAM 248Enkibelekenyata e Sabato

GSAM 248.2“Enae nkitang’ana naidipa aiyolou ake enkitanapata e ong’uan, te nkata naata, eibelekenyaki eing’uaa enkolong e nkiyeng’iyeng’ata e Olaitoriani aaku osirua loo lemeiruk Enkai te nkolong e dukuya e wiki. Enkibelekenyata enaata te nkop oing’oru, eton inkitanapat Sinyati eitodolu te nkata pooki ake enkolong e naapishana e wiki e Sabato e Olaitoriani. Naaitobiraki te ng’ues oleng, le Daniel naibon ake enaruk “naing’oru aibelekeny inkata o inkitanapat.” Ena golon naa te sipata ina ng’ues, naa keyooki iltung’ana le nkop pooki aaserem ninye. Ake ena nkitang’ana naidipa aibungaki te nkata oing’oru, te nkata na, eton eishaanaki, ake iltung’ana e Enkai eiteru aaibung ina tenebo oo nkulie nkitanapat naudo. Erorei Enkai pee eibung Lelo ootelekutua te nkata e nkinaisho enye te ntiamasi, o pee eisho enkitare te nkutuk e nkaji sinyati. Embolunoto 12:17; 22:14. Enkitodolu e enkitanapata e ong’uan te nkiguanana o Sabato e nkop e nkiyama, o elikioroto e inkitanapat pooki e Enkai, enae nchakenisho oing’oru pee enkata e eng’iriata oo sinyat, o olkilikuai lo lmalaika li okuni.”3

GSAM 249.1Eishiaakino te mbalilal le inkipaareta ilkilikuai li dukuya o li are, enaa eibalunyeki te Enchula oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo, teshomo 22/10/1844. Orerei e nkitanapat te nkiterunoto e embolunoto enae: “Nesuj ninche olmalaika li okuni,” ake esuj ilmalaika li dukuya o li are. Enae eshomo e nkata pee eishiaakino etii enkarna e olkilikuai li okuni.

GSAM 249Oloibung Sabato oo Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo oo dukuya

GSAM 249.2Te nkata e Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie, te 1844, Olaitoriani eton aing’oru aibung enkarna e nkolong e naapishana e wiki e Sabato. Ena nkitanyaanyukot te Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo: Rachel Preston, enkitok e kanisa e Baptisti looibung enkolong e naapishana, elotu Washington, N.H., pee eeta kanisa e Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo. Eishaanaki olkilikuai e lotunoto, ake enkanisa lenye, naata oltung’ani 40, eishaanaki Sabato e enkitanapata e ong’uan te nkirukoto o siaai e enkiteng’ena enye.4 Ena eishiaakino o enkiguana te nkai e Sabato. Te Oltoilo e 5/09/1844, eituaraki: “Iltung’ana bang’ eishiaakino inkeraisho enye te nkai, pee eeta olmara e aibung enkolong e naapishana e wiki.” Ena erorei e erorei e nkaji, naateng’ena enkiguanana e Sabato e enkolong e dukuya e wiki. Eton aaimaki ina bae te namba e 12/09, pee eeta erorei oing’oru, naaiteng’ena enkisoma o enkiguana oleng te iltung’ana bang’.

GSAM 249Enkolong e naapishana e wiki, ake enkolong naata nkitanapat

GSAM 249.3“Te wiki natulusoo eishiaakino te nkiguanana ena: Meeta enkolong nabo naata olmara pee iltung’ana le Kristo eisho te nkai enkolong sinyati. Te naa eitorrono ena kiguanata, nikijo enkolong e naapishana e wiki ake naata enkitanapata naitanap pee eibung’i.”

GSAM 250Enkibuku e T. M. Preble

GSAM 250.1Enkiguanana e Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo pooki te nkai e Sabato eishiaakino te nkibuku e T. M. Preble, naata 13/02/1845, naitobiraki te Enkitoria e Isiraeli, Portland, Maine, 28/02/1845. Eton aibalunyeki inkiguanana e Sabato e Biblia, o nkitang’ana ake eibelekenyaki te nkolong e dukuya e wiki te nkop e nkiyama, ake ejo: “Aaa eibalunyeki Daniel 7:25, emowuo kutiti eibelekeny inkata o inkitanapat. Ena eishiaakino pee lelo oibung enkolong e dukuya e wiki te Sabato, lelo ooibung enkolong e dukuya e wiki e Papa o lelo lemeibung Sabato e Enkai.”5

GSAM 250J. B. Cook te nkai e Sabato

GSAM 250.2Te nkata nemeidipa ena, eishomo te mbuku erorei e J. B. Cook, naitodolu ake meeta nkitang’ana e Biblia pee eibung Sabato te nkolong e dukuya e wiki, ake ejo erorei kutiti ena: “Ena enkoitoi naelelek neitayuni olkutati pooki too lkarash loo melin oo lelo oopuo te naiposha te abori pendera e Sabato e Papa, ebaiki nemeiyolo.”

GSAM 250.3Kake aibung Sabato e iltung’ana are enaata nkata kutiti, eibelekenyaki enkiteng’ena naidipa aing’oru, naitodolu enkoitoi nemeidipa aiyioi. Ilkilikuai: “Lelo ooibung enkolong e dukuya e wiki e Papa,” “lelo lemeibung inkitanapat e Enkai,” o “oopuo te naiposha te abori pendera e Sabato e Papa,” etii te nkainin e iltung’ana bang’ naing’oru aiyolou nkitang’ana ena. Olpayian Joseph Bates, e Fairhaven, Mass., eishiaakino ena, ake etang’amua Sabato te 1845.

GSAM 250Joseph Bates etang’amua Sabato

GSAM 250.4Enkiteng’ena enye ena: Eton aiyolou aata enkanisa e Washington, N.H., naibung Sabato, ejo aishomo aiyolou nkitang’ana e kanisa lenye. Eishomo sidai, ake te nkisoma tenebo ninche eiyolou ake eeta eton, ake etang’amua enkitabaki te nkai e Sabato. Te nkiterunoto e New Bedford, Mass., eishiaakino oltung’ani oing’oru te enkutuk e mbaki e New Bedford o Fair Haven, naijo: “Olarewani le meli Bates, naijiaa?” Olpayian Bates ejo: “Naijiaa ake enkolong e naapishana e wiki ena Sabato e Olaitoriani Enkai ang.” Ejo oltung’ani: “Aaa, naaishomo enkaji, naaikisom Biblia, naaing’oru.” Eitobir olkura, ake te nkata ninche eishiaakino, oltung’ani lenye etang’amua Sabato o eibung.

GSAM 251Enkibuku e dukuya te Sabato

GSAM 251.2Olpayian Bates eiteru ailikioroto ena nchakenisho te nkop nabo na nkop ainei. Eton aiyolou ake enkibuku, kake te mbukui kutiti, te nkai e Sabato eisho enkiteng’ena enye siaai. Eiriko Enkiyang’et e Enkai oltau lenye pee eiger enkibuku o pee eibalunyeki erorei te nkai ena. Kake naa sidai aatobiraki nemeeta sili? Amu ake eeta shilingi e York (12.5 senti). Enae enkiteng’ena naishiaakino pee aajo, enaa naijo te 1855.

GSAM 251Pauni 4 e munyesh

GSAM 251.3Ejo te nkisujoto te dukuya Enkai, ejo aibuk enkibuku, ake eiyolou enkoitoi naidipa aibalunyeki. Eishomo te nkaji e siaai, eeta Biblia o enkibuku e nkiguanana, pee eiteru. Te nkata e saa nabo, Enkitok Bates elotu, ejo: “Joseph, moku munyesh pee etobir enkibakisho,” ake eibalunyeki kulie baa kutiti naing’oru. “Naa munyesh ainei?” ejo Olarewani le meli Bates. “Pauni 4,” eishori. “Aaa, sidai,” ejo. Eton Enkitok eishomo, eishomo te dukua, eitor munyesh pauni 4 o kulie baa, eisho te nkaji, ake eisho te mesa e nkisujoto enye. Te nkata Enkitok Bates eishomo, eishiaakino baa te mesa, ejo: “Naa kulo munyesh?” “Anuu,” ejo olarewani le meli, “meeta amu ejo naing’oru pauni 4?” “Aaa,” ejo Enkitok, “kake naa aisho?” “Aatobir,” ejo, “enaa pee etobir enkibakisho?” “Aaa,” ejo, “kake naa, Olarewani le meli Bates, oltung’ani otereua imelin aing’uaa New Bedford aapuo imbat pooki e nkop, eishomo aitor pauni 4 e munyesh?” “Aaa, naa meeta enaa pee etobir enkibakisho?” “Aaa,” ejo Enkitok Bates, “kake naa aitor pauni 4 e munyesh?”

GSAM 252Dola 11,000 eishooro te nchakenisho

GSAM 252.1Kulie enkiguana eishomo tipotiu. Te nkata Olarewani le meli Bates eiteru aibung enkop, eishaanaki enkiteng’ena enye te meli te $11,000, kake te nkata ena eishooro sili enye pooki pee eibalunyeki nchakenisho e Esipata e taata. Teshomo te nkata ena, Enkitok Bates meiyolou nkitang’ana e sili enye, kake eiyolou aajo naaishiaakino aibalunyeki, ejo te nkisujoto: “Enkitok, aishooro sili naata te nkop pooki te nkai e baa ena.” Enkitok eishori te nkinaisho: “Naa naa itobir?” Neinyototo olarewani le meli, te nkanyit pooki e olarewani orik emeli enye: “Aibuk enkibuku, aibalunyeki, naaisho Sabato ena te nkop pooki.” “Aaa,” ejo Enkitok eishir, “naa naa itobir pee aishu?” “Olaitoriani eibalunyeki enkoitoi,” ejo Olarewani le meli Bates eton enyimo. “Aaa,” ejo Enkitok, “Olaitoriani eibalunyeki enkoitoi! Ena erorei naaijo ake.” Ake eiteru aishir, eishomo.

GSAM 252Enkisho nemeiyolou

GSAM 252.2Teshomo Olarewani le meli Bates te siaai enye te nkata e saa airror, enaishiaakino enkiteng’ena te nkaji oo mpala, amu eeta empalai enye teine. Eishomo, ake eeta sidai empalai. Te nkata lenye, esili e nkirriwata oo mpala eata senti 5, ake eishaanaki nemeeta olmara aishoro mbele. Oloigerua empalai ena, te mbae naje, eitu eishoo esili e nkirriwata enye, ake Olarewani le meli Bates eishiaakino tipotiu amu keishiakino nejoki olaramatani le nkaji oo mpala, Drew, oyiolo Bates oleng, ajo meeta sili pee eishoro; kake ejo: “Naa aiyolou ewueji neing’uaa empalai?” “Aisho,” ejo olaramatani le nkaji oo mpala, “naaisho te nkata ainei.” “Mok, mayaa empalai aing’uaa enkaji oo mpala eton eitu elaki esili e nkirriwata enye,” ejo olarewani le meli. Eton eibung empalai te nkaina, ejo: “Aing’oru ake eeta sili atua empalai ena.” Neibelekeny Bates ajoki olaramatani le nkaji oo mpala: “Aatoomono iyie, tabolo empalai. Te neeta sili atua, intayu esili e nkirriwata e mpalai; te nemeeta, maikisom empalai.” olaramatani le nkaji oo mpala ebol empalai, ake eeta enkiguanana e sili e $10. Eikisom, eiyolou ake empalai e oltung’ani naijo Olaitoriani eishiaakino enkeraisho enye pee Bates eeta enkata e sili, naaishoro te nkata; te nkisudunoto, eitu aishoro esili e nkirriwata e mpalai.

GSAM 253.1Teshoro esili e nkirriwata e mpalai, eishomo te dukua e nkai, eitor olbaril e munyesh te $4, o nkatumai, sukari, o kulie baa naing’oru. Te nkata aisho erorei pee aibelekenyaki, ejo: “Enaishiaakino enkitok ejo meeta baa ena, kake morijo nkitang’ana enye; aibung baa te dukuya enkaji.”

GSAM 253.2Eishomo te nkaji e nkitapukunoto, eibalunyeki pee eishoro enkibuku 1,000 e mbukui kutiti, naata inkurasa naanyikaki 100. Te nkata eisho enkibuku, iltung’ana e nkaji e nkitapukunoto eita te inkeraisho te nkata pooki, aishoro inkeraisho e dukuya te Bates. Bates naaisho sili te nkata eiyolou, ake enkibuku meishomo te nkaji amu enkiguanana e sili pooki naidipa aishoro.

GSAM 253.3Olarewani le meli Bates eiyolou sidai meeta sili naidipa aishu, kake eiyolou enkiteng’ena enye pee eibuk enkibuku ena, te nkirukoto ake Olaitoriani eing’oru inkeraisho pee eishoro sili te nkata naing’oru. Teshomo aitor enkardasi, inkitoi e aishom, o kulie baa, pee enkiteng’ena e nkaji eishiaakino, eishomo te nkaji e nkutuk eishomo te nkaji enye. Te nkata aiyolou ake baa eishomo te nkaji, eishomo te nkaji te nkutuk e siadi, eisho te mesa. Enkitok Bates eishomo te nkaji, ejo te nkiruto: “Joseph, aiyolou baa te nkutuk e mbele! Naa aata baa ena? Olaitor eishomo aitor, ake naaijo meeta baa ena, kake eitor.” “Aaa,” ejo Olarewani le meli Bates, “naa sidai.” “Kake naa aata?” ejo Enkitok. “Olaitoriani eishoro,” ejo Olarewani le meli. “Aaa, Olaitoriani eishoro; ena erorei naaijo ake.” Eisho empalai te Enkitok, ejo: “Kisom ena, naa aiyolou naa aata baa.” Eikisom, eishomo te nkaji, eitoki aishir, kake epaasha ena nkishirata e ina e dukuya, te nkiterunoto eishori enkitok enkisujoto pee nemeeta enkirukoto.

GSAM 254Sili eishomo te nkibuku

GSAM 254.1Te nkata eibuk o nkitapuk enkibuku, Olarewani le meli Bates eishoro sili too mpala o kulie inkoitoi, te nkata ake eishoro iltung’ana nemeidipa aiyolou. Te nkata eishoro, eisho iltung’ana e nkaji e nkitapukunoto, eisho te nkai e nkibuku. Te nkiterunoto, enkibuku pooki eishomo, ake te nkaji nemeiyolou Olalashe Bates eeta sili eishoro enkiguanana e sili, te nkata ena enkibuku meisho nemeeta enkolong nabo.

GSAM 254Etalakaki enkiguanana e sili e nkiting’oto

GSAM 254.2H. S. Gurney, e Memphis, Mich., ejo anaa te 03/1884, ake te nkolng’ejuk e nkibuku e Olpayian Bates eidipa, etang’amua $100 naata te enkiguanana nemeeta eishoro, oltung’ani naijo meishoro naiye. Te nkata etang’amua sili ena, ejo aing’oru oleng pee eishoro kulie te enkiguanana e sili e nkibuku e Sabato e Olpayian Bates. “Kake,” ejo Gurney, “Olalashe Bates meiyolou teshomo enkolong e nkinaisho enye naa naa eishoro sili e enkiguanana e sili.” Enkiteng’ena ena e Olpayian Bates te nkitapukunoto e Sabato eishiaakino ejo te iltung’ana enye te nkiterunoto e nkitapukunoto: “Aisuj enkoitoi ena, ake aing’oru eramatare e Enkai pee eibalunyeki enkoitoi te nkata aishomo.”

GSAM 255Olpayian Bates meeta enkirukoto te Enduaata

GSAM 255.1Ena erorei, naitobiraki kutiti te Inkishui e iltung’ana, eibalunyeki enkoitoi pee Enkishooroto e naibon o enkibelekenyata e Sabato eishiaakino tenebo:—

GSAM 255.2Te nkata eishomo New Bedford, Mass., te 1846, Enkanashe Harmon eiyolou Olpayian Joseph Bates. Eton aibung enkirukoto e lotunoto te nkata e dukuya, ake eishiaakino te siaai e nchakenisho. Enaa oltung’ani e Kristo sidai, eisho nchaki o nkirukoto. Eishiaakino Enkanashe Harmon enaa enkerai enye. Te nkata e dukuya naiyolou erorei enye, eishiaakino oleng, ake teshomo erorei, eiteru, ejo: “Ara nanu Thomas oata olng’ash. Mairuk Enduaata. Kake te naidim airuk ake nchakenisho ena naijo enkanashe ena te nkata ena erorei e Enkai tene, anaata ara oltung’ani oshipa aitalang iltung’ana pooki naaishu. Enkeraisho ai eishiaakino oleng. Aing’oru ake olailakino eishiaakino, kake maiyolou aibalunyeki pee eishiaakino nkiteng’ena oing’oru naatodolu.”

GSAM 255Enkitayio e Enkitok Harmon e Sabato

GSAM 255.3Olpayian Bates neibung Sabato, neitodolu entipat enye. Enkitok Harmon neitu edol entipat enye te nkata ina, nejo epong’ori Olpayian Bates pee eiteng’enisho naipirta enkitanapata e ong’uan alang nena nkulie naudo. Kake Enkai neitodolu ewueji sinyati e nkai. Enkaji e Enkai neikitukaki te nkai, naitodolu osanduku le Enkai oitoip olorika lo lng’ur. Neitashe ilmalaika are, obo te pooki bayie o sanduku, neelak inaipuko enye shumata olorika lo lng’ur, neing’or inkomomi enye ilo orika. Enduaata e lmalaika le neitaje nena enkopolo neitodolu oltungana pooki le nkai neingoru te nkishui e nkitanapata e Enkai, nkiteng’enare te sidai. Neilep Yesu enkitoipoto o sanduku, nedol Enkitok Harmon imbaoi oo soito naaigero inkitanapat tomon. Neishia oleng pee neidol enkitanapata e ong’uan e nkata e inkitanapat tomon, nemeeta oleng’ejuk e ewang’an eneishiraki. Olmalaika neishia, “Ena nabo ake e inkitanapat tomon neitodolu Enkai naishoo, le neitobir keper o enkop o mbaa pooki te nkai. Te nkatitin pee neitobiraki inkain o enkop, neitobiraki ake enkiteng’enare e Sabato.” Neitodoli ajo tenaa eibung’i Sabato o sipani, mmeeta apa oltung’ani olemeiruk aashu olojo metii Enkai. Enkibung’ata e Sabato naarrip apa enkop pee meserem iltung’ana inkitanyaanyukot oo nkaitin.

GSAM 256.1Enkitanapata e ong’uan neitobiraki, nena ake neitaje antu anaa enkitukuore e nkoitoi e nkitanapata, naipirr Sabato naitobiraki. Oltung’ani loo ng’ok, le neitayu oleng’ Enkai, nairo aibelekeny inkai o inkitanapat, neibelekeny Sabato eing’uaa enkolong e naapishana metaa enkolong e dukuya e wiki. Te nena neitobir enkitukuore e nkitanapata e Enkai.

GSAM 256.2Eton eitu ebau enkolong kitok e Enkai, neirriwi olkilikuai oikok iltung’ana meshukunye aaibung enkitanapata e Enkai, ina naitang’asie anti-Kristo. Enkitukuore e nkitanapata neipirraki te nkisoma o te nkitoria. Neitodolu ake pe lmalaika li okuni le Inkitoduaat 14, naitaje inkitanapat e Enkai o enkirukoto e Yesu, neitodolu lelo ooisho olkilikuai ena, naipirr oleng’ ororei le nkai pee oltung’ani aibung inkitanapat e Enkai anaa olkitaunoto e ing’oru, na te nena ipirranot oltung’ani oonkai neitaje Sabato e Enkai.6

GSAM 256.3Enkitorrono e Enkitok Harmon o Olpayian Bates neitobiraki te nkoitoi e Enkai. Enkitok Harmon o Olpayian White neishoaki enkiteng’enare e Sabato te nkata e Olpayian Bates, le neitodolu te Inkitaboku enkiteng’enare e nkitanapata e Enkai nemeibelekenya. Enkitok Harmon neishoaki inkishoorin oo nkai te ilapaitin anaa tomon o isiet, kake nemeeta nena enduaata nena Sabato. Kake natii nkatitin e Enkai, pee iltung’ana ooiruk aibung inkitanapata enye, naishoaki ewang’an te nkishooroto e naibon; te nkoitoi enye, Olkilikuai lo lmalaika li okuni, “inkitanapat e Enkai, o enchakenisho e Yesu Kristo,” neitobiraki tenebo.

GSAM 257Enkitayio e Olkilikuai lo lmalaika li okuni

GSAM 257.1Te nkatitin ena, Olkilikuai lo lmalaika li okuni, neipirraki tenebo o ilkiliku kulie are. Esipata e Sabato, o osanduku le Enkai, o ewang’an naipiraki te nkaji e sinyati, neitaje nena neitodoluaki mbere: enchula oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo neitobiraki, na nkoitoi e Enkai. Kake netiu pee neidoli enkata ena enkiteng’enare e “inkitoi okuni naipuo te nkoitoi e enkanasa e Enkai.”

GSAM 257Olpayian Bates neiruk Enduaata pee e Enkai

GSAM 257.2Te lolapa le 11/1846, enkiguana neitobiraki Topsham, Maine, na Olpayian Bates nebaa. Te nkiguana ena, Enkitok White (enkitoi e Enkitok Harmon o Olpayian James White neitodoluaki mbere) neishoaki enduaata, na nena neitobir Olpayian Bates aibung pee neirukaki ake enkop e nkai. Oltung’ani apa otasayia te naiposha te ilarin 50, neas isiaaitin pooki aiteru aa layioni oretisho ti atua emeli o metaa olarikoni o olopeny oo melin. Enkiteng’enare enye naaipirta ilakir nebaa ina, laa anaa enaatoliki nanu, keidim ninye atayiolo naitanyikaki ewueji netii te naiposha, te ntemata e latitude o longitude, eing’orita intokitin e shumata. Oltung’ani anaa nena neikilikuan oleng te nkai.

GSAM 257.3Te nkisuj enae, neitaje enkiteng’enare enye aajo nena enduaata e nkai. Neitaje aajo neipirr airo o Enkitok White te nkai, kake neidoli pee nemeeta enkiteng’enare e nkai; neitaje ake pee nemeeta nkisoma nabo e nkaji e nkai. Nemeisho airo te nena, naibelekeny ororei aajo enkop ng’ejuk, o nena neitodoluaki enye te nkai.

GSAM 258“Embolunoto e keper”

GSAM 258.1Te olari otubuko, 19/4/1845, Illustrated London News neitodolu mbukui naidimaki oleng iltung’ana oo nkai, ne Rosse, te nena inkain naitobir te nkopolo enye sapuk, aitodolu nena iltung’ana oo nkai eeta “enkutuk e nkai.” Te nkolong nabo te nkiguana naitaje, te nkaji e Olpayian Curtiss o te lpurri e Olpayian Bates, le neishia nemeeta enkiteng’enare te enduaata ena, Enkitok White te enduaata neitayio airo te nkai, naitodolu te nkishipata intokitin naikununo anaa inkeenta naanyokie kiti, naatoduaa te nchumata entoki nabo e shumata, na aajo, “Aadolu ilbulan ong’uan.” “Aah,” neitaje Olpayian Bates, “neidoli Jupiter!” Te nkata e nkoitoi te nkai, neitayio airo te inkain o inkiroroi naibelekeny e sidai, aajo, “Aadolu ilbulan oopishana.”7 Olpayian Bates neitaje, “Neitodolu Saturn.” Te nena neitaje, “Aadolu ilbulan ile,” naitayio airo te “embolunoto e keper,” o ewang’an enye, aajo enkutuk naipuo nkop naishoaki ewang’an oleng. Olpayian Bates neitaje enkiteng’enare enye neitobir oleng ake inkisoma pooki e nkutuk ena naidamunaki te nkaji e oltung’ani.

GSAM 258.2Te nkatitin neiroi te enduaata, neitashe ake Olpayian Bates, aajo, “Aah, ake nena ewang’an naipirr Lord John Rosse aatii apa lelo!” Olpayian White neingor, “Ng’ae Lord John Rosse?” “Aah,” neitaje Olpayian Bates, “oltung’ani le England kitok oata eng’eno naaipirta ilakir o nkulie tokitin e shumata. Aipirr aatii lelo pee neinyor ororei le Enkitok ena te nkai, o enkiteng’enare e ‘embolunoto e keper.’ Neitobir oleng ake nena pooki nake aisoma te nena.” Te nkolong ena, Olpayian Bates neiruk oleng ajo induaat e Enkitok White nelusoo enkiteng’enare enye, nemeidim ninye aitore nena. Nena o enchakenisho o nkisoma neishoaki, neitaje aajo nena nebaa e Enkai.

GSAM 259.1Ena neitodoluaki e nkai te enduaata e Enkitok White, nebaa nena naidamunaki oleng te nkisoma e iltung’ana oo nkai. Huygens, oloibung e dukuya le neitaje ena, neishoaki nkoitoi ena:

GSAM 259Ewang’an sapuk te nkata e Orion

GSAM 259.2“Iltung’ana oo nkai neitaje ilakir okuni naipirr te nkata e Orion; te nena neingoru olakira le nkata e nkopolo te olari 1656, neidoli te nkata nabo ilakir tomon o are; te ntamuku ena, ilakir okuni naipirr pooki, o ilakir ong’uan, naidoli anaa neigurraki te nkiroroi, nena neitobir ewang’an enye oleng ake e nkai pooki. Enkai neitobiraki olng’ejuk pooki aajo oleng’ eishiraki, naidoli anaa te lpurri naikitukaki, naishoaki nkoitoi pee eidol enkopolo e nkai eeta ewang’an oleng.”

GSAM 259.3William Herschel neitaje te nena embolunoto e keper te nkai:

GSAM 259.4“Pee enkopolo enye te nena enkata eeta enkijape nabo e digirii 10, anaa ake neitobiraki, nena enkopolo enye neidamunaki oleng. Neitaje neeta nena oleng’ e nkata e Enkai, neikenaki ajo eba enkitok enye enkolong katitin 2,000,000,000,000.”

GSAM 259Nawang alang enkolong

GSAM 259.5Thomas Dick, oloikirr e nkai, neitaje te nena ewang’an e nkai:

GSAM 259.6“Pee neitu aatii naipirr oleng ake te enkopolo e nkata, te nusu e nkalakua o lakira onyikaki iyiook alang kulikae, hoo naa nelaku ilo lakira oleng, nena enkopolo sapuk neitodolu ewang’an aajo enkopolo e enkolong; na oltung’ana ooishia ake neitobir e nkai pooki, neidoli ewang’an naidamunaki. Kake enkiteng’enare e nena e nkai, te nkoitoi pooki o nena natii, neidimaki nemeishoaki pee eitanayio te nkatitin e dukuya e nkishui nemeeta enkiting’oto; anaa inkain nkulie naatii te nkata naipirr e nkai, neitobir te nkiteng’enare enkitayioki naipirr pee eidol ewang’an o inkain e nkai aajo neitobiraki ng’ejuk oleng.”8

GSAM 260.1Olpayian Bates te nkik e nkisoma e nena, neitaje:

GSAM 260.2“Nena neidoli te enchakenisho pooki naishoaki (naidimaki aisho enchakenisho nkulie, pee nena naipirr), natii ena enduaata naidamunaki e nkai; enkutuk e nkai naata enkadoro nalusoo maili inkalifuni oo nkalifuni oo nkalifuni tomon o obo o iip uni o tomon o ong’uan [11,000,000,314], teneitamanaki. Huygens, oloiki oleng, neitaje, ‘Aitu aidol nena anaa te nkata e ilakir ooitashe—nkoitoi naikitukaki pee eidol enkopolo e nkai naipirr ewang’an.’”

GSAM 260Enchakenisho nkulie te enduaata e ilbulan

GSAM 260.3Nena neitaje ilomon o Enkitok Truesdail, le nebaa te nkata pee enduaata ena neishoaki. Neitaje:

GSAM 260.4“Enkanashe White neeta lepori sapuk oleng to sesen, na te nkata pee iltung’ana neipirraki, Enkiyang’et e Enkai neton shumata iyiook. Nena neidoli pee nemeeta enkiteng’enare e mbaa e nkop. Ena nebaa enduaata e dukuya e nkopolo e ilbulan. Te nena neitaje ilbulan e Jupiter, o nena e Saturn, neishoaki enkiteng’enare e nkiroroi e Saturn. Neitaje, ‘Iltung’ana oomanya ene naa iltung’ana oodo o kituaak, nemeishia anaa iltung’ana e enkop. Esinyo neitoki ena.’ Neitodolu enkomom e Olpayian Bates, ekueni kiti, ajo kegira apal nabo kata ilo ng’ash lenye le dukuya oipirta enaing’uaa induaat enyena. Pooki neitaje ake pee Olpayian Bates neishia oleng te nkai, naitaje ilbulan pooki pee neitodoluaki. Enkanashe White neitaje te ikilikuanin enye, te nkatitin pee enduaata neipuo, aajo nemeeta nkisoma o enkiteng’enare te nena, nena neitobir oleng. Neipirr aajo neitaje Enkai, na aajo enduaata ena te ilbulan neishoaki pee eitu aikuna te nena.”9

GSAM 261Olbarta torrono oidondorraki nabo kata

GSAM 261.1Te nkata kiti te siadi ina kiguana e Topsham, nkulie imbaa naidamunaki neitobiraki te nena enduaata, naipuo airo anaa neitaje Olpayian Bates:

GSAM 261.2Olpayian White neeta olbarta kini oidondorraki ake embata, o eng’arri enapieki intokitin loo sokoni, naata intonat are. Meeta ina arri olbao le dukuya oing’arie iltung’ana, kake keeta ewueji nenang’aki enkeju naimaa endukuya enye, o ewueji e suyai nenang’aki enkeju natii lelo keek are neeniki olbarta. Keyieu nerripi oleng ilo barta kini eirukieki, amu tenaa etagolo inkeenta aashu ae toki inkwapitin enyena, neoshisho too nkejek e siadi nabo kata te ngoro sapuk; neaku keyieu neibungi inkeenta aaigolong’ita anaake pee mekuet. Eno ltung’ani ilo barta kini, laa enkang enye apa eyieu nepuo. Amu eyiolo Olpayian White aitoriki imbartan kini leitu eidondorri, nejo metum enyamali kitok eitorita ele. Kake tenaa etayiolo aajo etara apa ilo barta iltung’ana are metuata, eirrua oleng, laa obo etudunye apikaki isoito te mbata enkoitoi, mepa etaa eisilig kewan oleng.

GSAM 261.3Te nkata ena iltung’ana ong’uan nebaa te ng’arri: Olpayian White o enkitok enye te dukuya, o Olpayian Bates o Israel Damon te ntonata e siadi. Te nkata pee Olpayian White neipirr aibung olbarta, Enkitok White neiroi te nena esipata, na Enkai neipirr te nkata, na neishoaki enduaata, eton te ng’arri. Te nena neiroi “Ewang’an!” pee neipuo te enduaata, olbarta neitashe nabo kata nemelo, neitadoyio elukunya enye. Te nena Enkitok White neitobir olkiti te enduaata, naingoru te nkai, neipuo te dukuya e ng’arri, neigurraki te nkata, na inkaik enyena neiteleikine inkwapitin e siadi oo lbarta. Olpayian Bates neitaje Olpayian White, “Olbarta keosh enkitok ena too nkejek metua!” Olpayian White neitaje, “Enkai neibung olbarta nena; aitu aken.” Olbarta neitashe eborr anaa olbarta musana. Te mbata enkoitoi, neilep enkop anaa inkejek ile, na te mbata e nkikarret natii ewueji naata enkujit. Enkitok White, naingoru te nkai, eitu eingoru ake, neipuo olmeeta, naipirr te nkata nabo, airo o naitodolu sidai e nkop ng’ejuk. Te nena neitobir olkiti enye te nkoitoi, nedou te mbata, nelotu enetii eng’arri, nenang ewuejitin nenang’aki inkejek eiteleikine enkaina enye oriong e siadi o lbarta, nelepunye lelo keek, nejing atua eng’arri ake. Te nena pee neibung enkata, neipuo enduaata, na te nena olbarta neitayio te nkoitoi eitu oltung’ani airo.

GSAM 262.2Te nkatitin pee Enkitok White eitu ebaa te ng’arri, Olpayian White neyieu netem olbarta pee eidol tenaa eborr oleng aashu meborr. Neitobir dukuya ake te nkiroroto; nkatitin nkulie apa olbarta keoshisho too nkejek, kake te nena nemeeta nkoitoi. Neitobir enkitau oleng, kake olbarta neitaje nemeeta nkoitoi, netiu anaa ilng’atuny leitu eidim aaitarruoo toki, lelo ootenaki ilmalaika inkutukie enye te nkewarie natobiko Daniel ti atua enkurrurr enye. “Ebaa enkata e sinyati,” neitaje Olpayian Bates, “na neidoli pee Enkai le neitobir enduaata neitobir ake enkiteng’enare oo lbarta te nkatitin.”

GSAM 262.3Pee ena enduaata nebaa ake te mueyiaritin o sesen le Enkitok White, nena neitaje ikilikuan: etum sii olbarta emueyian te nkoitoi nabo?

GSAM 262Enchakenisho e Israel Damon

GSAM 262.4Aisho ena te nchakenisho, naitobiraki o nena neitaje Olpayian Bates, aajo:

GSAM 262.5“Te ilarin anaa tikitam ootubuko, pee ake aibung enkiteng’enare e Sabato, Israel Damon neitaje nena neitobiraki te enduaata e Enkanashe White, te nkata pee ninye, Olpayian Bates, Olpayian White o enkitok enye, neipuo te ng’arri te siadi o lbarta kini torrono. Te nena nkolong aaisoma nena enkiteng’enare e imbaa, anaa neitobiraki te nkoitoi e Olpayian Loughborough, na neitobiraki pooki anaa neitaje Olpayian Damon.” Eitayio, “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, 9/2/1891.”

GSAM 263Enchakenisho e Olpayian Bates te enduaata

GSAM 263.1Olpayian Bates neitaje enkiteng’enare enye ake:

GSAM 263.2“Ake aaidol nemeeta nena imbaa naitobiraki te ororei le nkai, kake aishia o aibor oleng, na te nkata naado neitu airuk ajo keeta ae bae te lepori natobiko enkata naado to sesen le Enkitok White.”

GSAM 263.3“Nena naipirr aibung inkata pee aatii te nkata e iltung’ana nkulie, pee enkiteng’enare enye neitu eeta eipirr (te boo e nkiguana), aingor enkitok ena o iltung’ana aaipuo enye, te enkanashe enye e dukuya, pee aibung pee nena nebaa te sidai. Te inkata pooki pee neitayio aponu New Bedford o Fairhaven, te nkiguana, naidoli enduaata te nkatitin nkulie, o Topsham, Maine; na iltung’ana nebaa te nena nkata neitaje pee nena aingoru oleng, na aibung ororei pooki o nkoitoi pooki pee aidol elejare aashu engolon naitore indamunot te nkoitoi e Mesmer. Ashe Enkai te nkata neishoaki aidol nena. Aaidol nena pee airo te sidai ake. Aairuk ena siaai nebaa e Enkai, neishoaki pee eitigir o eitagol iltung’ana lenyena “ooisardaki”, “oopolosioki”, o “ookinyaki”, te nkik e siaai enye ... 10/1844. Enkiguanata e “Ng’ura, ene!” o “Ng’ura, ine!” te nena nkatitin neitobir iltung’ana oo Enkai naishoaki oleng, naitobir oleng pee iltung’ana nemeeta nkoitoi airo inkitabokin naipirraki. Aingoru pee aishoaki ewang’an o nkisoma te nkoitoi nkulie nena nemeeta enkiteng’enare. Aairuk Enkitok ena nebaa enkanashe e Enkai, neitaje o neishoaki.”10

GSAM 263.4“Oloibung imbukui eitu ‘aibung imbaa’ e enduaata ‘te nkisoma o nkisuj nena neitajeaki mbere.’ Te nena enduaata e dukuya, 12/1844, enye o iltung’ana pooki te Portland, Maine (ewueji apa nemanya intoiwuo enyena te nkata ina), neitaje ake pee oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie nebaa e nkatitin naipuo. Te nena neitodol Enkai ninye te enduaata aajo epong’oritio ninye o iltung’ana te Portland. Te nena neitaje enduaata enye te nkata, na neitaje ake pee enkata e lolapa li oopishana nebaa siaai e Enkai.”11

GSAM 264Nkoitoi pee ilkilikuai okuni neitajeaki te 1847

GSAM 264.1Ena ororei e Olpayian James White, naitayio 4/1847, neitodolu nkoitoi pee ilkilikuai okuni neitajeaki te nkatitin ena:

GSAM 264.2“Ilkipaareta pooki oo lairukok ooanyu neitaje lmalaika le neitodoluaki te ilkererin le ile o le oopishana e ematua ena (Inkitoduaat 14), neitodolu Olkilikuai le lotunoto e are e Kristo te kanisa o enkop.... Siaai e lmalaika li are nebaa pee neitodolu oltung’ani oo lairukok ooanyu aajo eturori Babylon. Amu ore embata kitok enye neitu eyiolou ina bae o metaba anaa neitonyoyie ninche engolon e “oltoilo le mpolos e nkewarie,” te nkata naidimie aaisik aaing’uaa inkanisani eton eitu ebau enkolong e tomon, neaku eba lolapa li oopishana, 1844, ore Olkilikuai lo lmalaika li okuni naa enkikokoto apa, naa eton ake era enkikokoto too ltung’ana oo sinyati pee “eibung oleng,” nemeshuko aashu “aang’amu” ilmishirri ootooraki olturrur loo ntoyie te nkata e oltoilo lo lmalaika li are.”

GSAM 264.3“Nemeeta ake olkilikuai le sidai te iltung’ana oo Enkai, te lolapa li oopishana, 1844, anaa ena nkoitoi e nkishoom?—Eitobiraki ake.... Ilomon e tomon o are neitaje, ‘Ena natii eng’iriata e iltung’ana oo sinyati: natii lelo neibung inkitanapat e Enkai o enkirukoto e Yesu.’ Kaji itoduaa ninche, Yohana?—Aah, “ena,” te nkatitin e Olkilikuai lo lmalaika li okuni. Anake enkata e eanyunoto nebaa te nkatitin pee lolapa li oopishana 1844, na ilkipaareta neibung Sabato neitayio te nena nkatitin, neidoli pee natii te nkatitin e Olkilikuai lo lmalaika li okuni.”12

Notes

  1. Embolunoto 14:9-12. ↩
  2. Nkitang’ana te nkop e Roma, p. 112. ↩
  3. Ilkiliku loo lmalaika okuni e Embolunoto 14:6-12, p. p. 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston etua Vernon, Vt., 1/02/1868, eata ilarin 59. ↩
  5. Andrews Nkitang’ana e Sabato, p. 506, namba e 1887. ↩
  6. Life Sketches of Ellen G. White, pp. 95, 96. ↩
  7. Te Enkiterunoto o embulunoto neitaje pee neidol ilbulan isiet te Saturn. Eitaasua ena kibelekenyata eidipa nena pala naatang’as aaitem aigero aaing’uaa inkaik aainei. Ilbulan nkulie neitodoluaki pee Jupiter o Saturn. ↩
  8. Dick’s Sidereal Heavens, p. 96. ↩
  9. Enchakenisho e Enkitok Truesdail, 27/1/1891. ↩
  10. Ororei te iltung’ana kutiti, p. 21. ↩
  11. Ena imbaa, 22. ↩
  12. Ena imbaa, 10, 11, Brunswick, Maine, 5/1847. ↩

Note

Back