Embolunoto 18 — Eramatare e Enkai te siaai e nkitapukunoto oo mbukui
GSAM 281.1“Neaku kiyiolou, tinikipuo dukuya aayiolou Olaitoriani; ore enkipukunoto enye neitobiraki anaa enkakenya.”1
GSAM 281.2Tii ake June 1849, iltunganak Olpayian White o enkitok enye, ake Olpayian Bates, naaipirta ake ilasurak o nkopitin oo New England. Te nkolong enche, Enkitok Clarissa Bonfoey, o Middletown, Conn., neitayu iltunganak o nkaji e Olpayian White. Te nkata kiti eton eitu easi ena, netua ng’otonye, neishoo ninye pooki toki naieu te nkiramatata e nkaji kiti. Te ena oitoi, Olpayian White neidim aingiraki enkaji; naaingiraki te nkaji e lpayian Belden, Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Enkiterunoto e enkiyang’et e taata
GSAM 281.3Te March 24, 1849, neitobiraki enkiguana kitok Topsham, Maine. Te Sabato enche, neishoriaki Enduaata Enkitok White; enking’asia ena neipirta enkaiyioo. Ake, pee ninye nayiolouu, naipirta aingiraki eton enkatini oo nkolong enche.
GSAM 281.4Te nkata e nkitoria e March 1848, Hydesville, Wayne Co., N.Y., neigira “inkitoduaat nemeeta ing’ues,” oo neirukie te “inkitikoto e nkiyang’et.” Enkiterunoto enye neitobiraki te nkaji e apa Fox. Te nkata e nkiting’oto e olameyu, enkaji neitoki Rochester, N.Y.; te Corinthian Hall, neitobiraki inkidimunoto o nkitaunoto e iltunganak, naaipirta enkitok o lpayiani oo nkop pooki. Ilomon iltunganak naaigira neibungaki ake oleng, naaishia “enkisuma” oo elejare e nkaina; kewan iltunganak ooishia ake naaipirta nemeeta enkop enkopi enyi.
GSAM 282Inkitanapata e enkiyang’et
GSAM 282.1Te Enduaata naidim aibungaki, Enkitok White neidolu inkiting’oto nemeeta o Rochester o nkulie kuapi, naaipirta enkiyang’et e Satan; naaishia enkoitoi enyi aing’oru te nkulie nkolong. Naaishia enkiyang’et enyi aitayu enkila e nkirukoto, pee iltunganak ooitoki aibungaki; naaishia aayau indamunot oo ltunganak le Enkai atua nena baa, tenaa keidimayu, pee neing’ash inteng’enat e Enkiyang’et Sinyati.
GSAM 282.2Iltunganak kutiti oleng ake, tenaa ketii hoo nabo, oodamu te nkata enche nchere keimu enkiyang’et e taata enkop pooki anaa enatibonoki, aashu neitodolu kewan anaa enkirukoto; naaipirta naaigira kanisa o ilaitoriani ooitobiraki.
GSAM 282Enkitanyaanyukot e nkitanapata
GSAM 282.3Naaidim aibon enkitanyaanyukot, pee ninye nayiolouu iltunganak oo enkiyang’et; neitodoluaki 10,000,000 te United States ake. Aipirta enkila enye e nkirukoto te taata, naitayu ena te Enjurrunoto o Olalikoroni, Washington, D.C., Nov. 12, 1903:—
GSAM 282.4“Te enkiguana e Enchula e iltunganak oo enkiyang’et e taata naitobiraki te nkaji enyi, neitayu enkitanapata ngejuk. Neitobiraki enkoitoi e aibung’oto ilaitoriani oo kanisa, naaigira iltunganak ooishia enkiyang’et e taata naaipirta kanisa. Naaidim adol te aishoruoto ena enkitanyaanyukot te nkitanapata ngejuk:—
GSAM 282.5“‘Kejoki Olpayian oo olairritani oitoreki kanisa oo enkiguana, pee neitoki aibung’aki te siaai e aibung’oto, pee neitobiraki te enkoitoi naiyioloaki te nkata e nkitanapata e nkirukoto. Meidim oltung’ani aing’oru pee eibung’aki eton eitu etum enkipototo pee eaku olairritani le kanisa oo enkiguana, oo neitobiraki olmisigisho te Enchula e iltunganak oo enkiyang’et e taata e nkop ooitobiraki te nkop enye, oo Enchula e iltunganak oo enkiyang’et e taata e United States e America. Iltunganak pooki ooing’oru siaai e olairritani aashu siaai e olmisigisho naa keiririkino netaata enchula naiputayu te kanisa aashu enchula e enkiyang’et e taata te ilarin okuni aashu oomaa, netaata sii esipata te ilarin are aashu oomaa, naishoo Enchula e nkop aashu Enchula e nkop pooki pee eiroro te ntemata. Ilairritan ootaasa siaai te nkata nemebau olari obo oish le kalenda, meidim aaibung’aki.’”
GSAM 283Olpayian White te Oswego, N.Y.
GSAM 283.1Amu siaai e nkitapukunoto neitobiraki Oswego, N.Y., Olpayian White neibelekenyaki enkaji enye o Connecticut, neitayu ene te oltumuren le 1849. Te nkata enche, Nov. 3, neitobiraki enkiguana e ilairukok. Aipirta ilasurak ooishia, Enkitok White neijo:—
GSAM 283.2“Naaidim aibung’aki naaipirta enkop e New York. Olpayian White neidipa enkop te enkaiyioo e aishirioto, aing’oru aingiraki. Naingiraki enkaji Oswego, naitoroki inkishon oo ilalashe, naaigira enkaji. Te enyi, Olpayian White neitapuk, neitodolu, naaikilik. Naaipirta ninye aingiraki enkiguana, amu enkolong pooki naaipirta aing’oru iltunganak ooilairukok naaigira ororei naitobiraki, naaigira enkata e nkolong, naaing’oru aaitorrorro indamunot oo ltunganak pooki ooidim aatum tialo enkirukoto ang.”2
GSAM 283Enjurrunoto e lotunoto e are o Olalikoroni le Sabato neitapukaki
GSAM 283.3Te oltumuren le 1850, neitayu aibelekenyaki; Olpayian White neibelekenyaki Paris, Maine, naa te enyi neitapukaki Embuku e dukuya e Enjurrunoto e lotunoto e are o Olalikoroni le Sabato, te nkitapukoto are te olapa. Neitayu inkari 13, pooki neeta inkapuka 8 oo nkaina are; enkitapukoto neeta inchani 7 1/8 x 10 1/4. Enkitapukoto e dukuya neeta nkata e November enche, neitayu e siadi June 9, 1851.
GSAM 284.1Enkitapukoto naitayu e Esipata e taata neitodolu enkaiyioo e enkitapukoto e esipata, enkitayu e ilasurak te siaai, naa enkitayu e ilairukok. Amu enkitapukoto neitayu te nkishorunoto, naaishia ilalashe oo siaai naaipirta aing’oru enkaiyioo; naaing’oru. Kewan ilairukok naaipirta iltunganak oo nkiteng’ena nadooni, naaishia aing’oru naaipirta enkishorunoto e Enkai, aibung’ oltoloni e esipata.
GSAM 284J. N. Andrews neigira ailikilik
GSAM 284.2Te nkata enche, J. N. Andrews, naaigira Paris, Maine, neigira ilasurak te nkop, olairritani e olkilikuai o olaitapuk oo mbukui e nkirukoto. Te Enjurrunoto e May 1851, neeta enkitapukoto naitayu inkapuka 5 eipirta Ilkiliku loo lmalaika okuni. Te enyi, neitayu enibon e ng’ues naata imowuarak are e Inkitoduaat 13 naaipirta United States, naaibung’ enkop enyi, pee Enkaiyioo e Enkolong e dukuya e wiki aitayu Sabato; naaishia kanisa o serikali aibung’aki te nkop enyi. Enkiguan enye neitobiraki ake te enibon, amu te nkata enche nemeeta siaai naitodolu enkoitoi enyi; ororei loitoi neitayu te Dr. Durbin, naitayu te Olkilikuai o embuku e enkirukoto e Kristo, naaijo:—
GSAM 284.3“Te nkata enkirukoto e Kristo aitayu enkishon supat o enkishon e nkiyang’et e serikali, serikali neeta enkiteng’ena, te ilaitoriani enye, aing’oru aibung’ iltunganak pee meinyial Sabato sinyati te dukuya iltunganak, pee enkop enyi meitayu.”
GSAM 285Emirata oo lchampai pee siaai e Enkai eipirta
GSAM 285.1Te nkata enche, iltunganak naaipirta Hiram Edson, o New York, o Cyrenius Smith, o Jackson, Mich., netimira ilchampai lenye; pooki neeta $3,500, neisilen ilchampai oo lkulikae too ropiyiani pee easishore maate, pee neeta iropiyiani aishori te siaai naishia aing’oru te nkata e olkilikuai.
GSAM 285Aibelekenyoto e siaai e nkitapukunoto te Saratoga
GSAM 285.2Te 1851, Olpayian White neibelekenyaki Paris, Maine, aingiraki Saratoga Springs, N.Y. Te enyi, te inkishon oo ilalashe, neitayu enkaji naaipirta aingiraki; neitapukaki Embolunoto e are e Enjurrunoto e lotunoto, enkitapukoto e dukuya neeta August 5 e nkata enche. Embolunoto enyi neeta inkari 14, neitapukaki are te olapa. Enkitapukoto e siadi neitobiraki March 23, 1852. Enooto e embuku neibelekenyaki kiti: te Embolunoto 1 neitobiraki Enjurrunoto e lotunoto e are, naa nayioloaki Enjurrunoto e lotunoto o Olalikoroni le Sabato; te Embolunoto 82, nemeibelekenya. Enkitapukoto neitayu inkaina okuni, inkapuka 8; enkitapukoto neeta inchani 8 1/4 x 11 3/4.
GSAM 285.3Neidim adol te nkapuka naitayu e embuku oo kanisa, nemeibelekenya te nkata enyi, naa pooki aibelekenyoto neitayu enkaiyioo; neitodolu enkaiyioo nadooni, naa enkitoduaat pee siaai e Olkilikuai lo lmalaika li okuni “neitoki aibungaki.”
GSAM 285Enkitapukoto te Rochester—Eeta emashini e nkitapukunoto naasishoreki inkaik
GSAM 285.4Te May 6, 1852, enkitapukoto e dukuya e Embolunoto 3 e Enjurrunoto e lotunoto o Olalikoroni le Sabato neitapukaki Rochester, N.Y.; neitapukaki te mashini e nkitapukunoto o inkapuka oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo. Hiram Edson neitayu iropiyiani pee neitoki aing’oru emashini e nkitapukunoto e Washington naasishoreki inkaik o inkapuka o nkishon e nkaji. Neeta aishoriaki payi te nkishorunoto e ilalashe oo esipata. Emashini enyi neitobiraki te nkaji e Enjurrunoto o Olalikoroni Battle Creek, Mich., tii neitayu te olkitoo Dec. 30, 1902. Te nkata enche naaigira neidim aishoru inkapuka enkop. Te Namba 12, Embolunoto 3, Oct. 14, 1852, neitodoluaki enkaiyioo e aingiraki nkaji te mashini e nkitapukunoto o inkapuka: $652.93; iropiyiani ooishori te nkata enche: $655.84. Te nkapuka 12 enyi, 2,000 mbukui pooki neitapukaki naaishoriaki te nkiteng’ena.
GSAM 286Olaiteng’enani loo lbarnot neitapukaki
GSAM 286.1Te August neitobiraki te nkaji e Enjurrunoto enkitapukoto e Olaiteng’enani loo lbarnot, te olapa. Nayioloaki te nkolong enyi te sapanabo, neeta te pooki nkitapukoto ororei loo nkisomare oobaya katitin ong’uan oote nkata enche.
GSAM 286Uriah Smith neitayu aingiraki te nkaji
GSAM 286.2Te 1853, Olpayian Uriah Smith neitayu ilasurak te nkaji e Enjurrunoto o Olalikoroni, naaeta enkop nadooni te nkata e ng’ae 50. Te 1853, te Enjurrunoto o Olalikoroni neitodoluaki te dukuya pee iltunganak ooishia neidim ainyiang’u imbukui ang, ailiw enkinyang’a e nkitobirata enye. Te nkulie iltunganak, inkapuka naaishoriaki ake, amu enkaiyioo neitayu te inkishorunoto e iltunganak ooishia aishori. Te 1854 neitodoluaki enkiteng’ena e Enjurrunoto te nkata are te olapa: $1.00 te olari. Te olari enche, te Eumata to lng’obor Macomb County, Michigan, July, neitayu aing’oru amir imbukui. Te nkata enche, nemiri imbukui oo $50. Olpayian White neijo te Enjurrunoto: “Ena neitodolu nchere keidim aamiri imbukui ang.”
GSAM 286Olkilikuai e olaro e embukui kutiti $500
GSAM 286.3Te Enjurrunoto e Oct. 12 o Dec. 24, 1854, neitayu ilkilikuai e olaro e embukui kutiti $500, pee enkaji neidim aishori ilairritan inkirorok te aishorunoto te nkata e ilasurak enye; naa te “olaro e aibung’oto $500 e nkaji, pee Enjurrunoto neitapukaki pooki sapanabo, nemeitayu aibungaki sapanabo te nkata ake amu nemeeta iropiyiani.”
GSAM 287J. P. Kellogg o Henry Lyon netimira ilchampai lenye
GSAM 287.1Te nkata enche, J. P. Kellogg, o Tyrone, o Henry Lyon, naaigira aibung’ te nkaji Plymouth, Mich., netimira ilchampai lenye; pooki neeta enkinyang’a nainyikaki $3,500, pee iropiyiani neitayu aing’oru enkaiyioo e siaai. Te enyi, ilalashe are oo Michigan neitayu aing’oru te nkata naipirta, neeta iropiyiani o enkirukoto. J. P. Kellogg neas siaai e nkitobirata oo ioreta te Jackson, Mich.; Henry Lyon neibelekenyaki Battle Creek, aing’oru siaai e olchani, pee enkaji enye neitayu.
GSAM 287Imbukui pooki o nkapuka $3.00
GSAM 287.2Te nkiting’oto e Embolunoto 6, June 1855, oltung’ani neidim aing’oru Enjurrunoto o Olaiteng’enani loo lbarnot te olari obo, naa imbukui pooki oo nkirorok, inkirorok kutiti, o embuku oo sinkoliotin le nkirukoto; pooki neitayu imbukui 26, te $3.00. Enkiteng’ena e Olaiteng’enani loo lbarnot neeta senti 25 te nkapuka 12.
GSAM 287Enkaji e Enjurrunoto neitayu aing’oru Michigan
GSAM 287.3Te April 1855, Olpayian White o Enkitok White neitoki aing’oru Michigan, neitobiraki inkiguana te nkulie kuapi. Te 28 o 29 e olapa enche, neitobiraki enkiguana Battle Creek; ilalashe naaibung’ aing’oru Olpayian White pee neibelekenya enkaji e Enjurrunoto Rochester aingiraki Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, o Henry Lyon naaing’oru aishori $300 pooki, nemeeta olaro nemeeta, naa $1200, pee neitayu enkaji o enkaji e nkitapukunoto. Naaing’oru embata e nkop te olkutoto le kopikop o oloosaen e nkoitoi e West Main o Washington, naaingiraki enkaji oo lkeek e nkainak are, 20 x 30 ft, neeta intoloitan oobaya 20 ft.
GSAM 288Enkaji e enkiguana e dukuya Battle Creek
GSAM 288.1Te nkata enche, enkaji e enkiguana e dukuya e Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo Battle Creek neitobiraki, 18 x 24 ft. Enkaji nadooni enyi, neitayu inkipiroroto te nkaina, neitobiraki aaiyioi, netii enainyikaki olkutoto le moikuape o oloondoluo e nkoitoi e Van Buren o Cass.
GSAM 288Te nkaji e nkitapukunoto e dukuya
GSAM 288.2Enkitapukoto e dukuya e Enjurrunoto naitapukaki Battle Creek te nkaji e Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo neeta Dec. 4, 1855. Enkiteng’ena e embuku neitobiraki $1.00 te Embolunoto e inkapuka 26; naaishoriaki iropiyiani pee eishori embuku ilaisinak ooiririkino enkitareto te nkishorunoto. Te nkata enche Olpayiani Waggoner o Cottrell naaipirta aing’oru aishori te inkapuka e Enjurrunoto e lotunoto.
GSAM 288.3Te Enjurrunoto e Dec. 18, 1855, enkiguana e iltunganak oo nkitapukunoto neitodolu ororei naipirta ilasurak oo nkaji, naidim aing’oru enkaiyioo te taata. “Kejoki nemeeta enkiteng’ena pee ilasurak te nkaji neeta aishorioki naipirta siaai enye? Olaitapuk neeta ake enusu e iropiyiani oidim aatum te nkulie kuapi.” Naidim aishoruaki pee inkaiyioo oo iltunganak te nkata enche nemeeta ake enusu e taata, naa ore enusu e iropiyiani oo siaai te nkata enche nemelang ematua e uni aashu ematua e ong’uan e iropiyiani naishoru enkaji te siaai naijo ina te taata. Ilasurak oo nkaji te nkata enche naaishoriaki enusu e enkinyang’a e siaai enye, pee esipata e taata neitapukaki.
GSAM 288Olkilikuai e emashini e nkitapukunoto naas te ngolon e mashini o emashini naishoru engolon
GSAM 288.4Te Enjurrunoto e March 19, 1857, neitayu ororei e dukuya naaipirta emashini e nkitapukunoto naas te ngolon e mashini o emashini naishoru engolon, pee neitobiraki embukui, inkirorok o mbukui. Te April 2, neitobiraki enkiguan aing’oru emashini e nkitapukunoto Adams naas te ngolon e mashini; iltunganak 7 neitayu aishori $100 pooki pee emashini neitayu. Te nkitapukoto naipirta, neitodoluaki emashini e nkitapukunoto o emashini naishoru engolon neeta enkinyang’a nainyikaki $2,500; iropiyiani naishoriaki neeta $1,700.
GSAM 289.1Te ororei e Olpayian White te Enjurrunoto e Aug. 13, 1857, neeta ororei naitayu enkaiyioo: “Enkaji ang neeta enkaiyioo. Neeta olaroi e mbukui e $1,426, nayioloaki nainyoo imbukui. Emashini e nkitapukunoto ngejuk naas te ngolon e mashini neitayu aing’oru, naa ketii osiligi nchere keas te nkata kiti te ngolon e nkiyang’et naipung’u te nkare naijir, naa pooki neitayu aishoriaki. Inkisumai ang e lng’obor naaipirta aishirioto oleng enkop oo nkolong.”
GSAM 289Enkibalunoto e dukuya naipirta emirata oo mbukui
GSAM 289.2Te 29/10/1857, eibalunyeki tiatua Enjurrunoto o Olalikoroni ajo ore impisai ooitumuni te mirata oo mbukui too larin are ootang'asa naa $1,287.91. Naa ena apa enkibalunoto e dukuya e natiu ina naitaae o metabaiki ina kata. Eitodolu ajo egira esiaai alo dukuya, neaku neitayu eng'iriata, amu eitodolu ajo egira esipata atum engolon, ‘neimaa enkop pooki anaa ilchorroi le wang'an.’
GSAM 289Enkaji e siaai e Enjurrunoto o Olalikoroni naa ewueji nemeimina impisai
GSAM 289.3Ti atua Enjurrunoto o Olalikoroni e 13/8/1858, eiliki iltung'ana lang e dukuya ajo keidimayu neaku enkaji e siaai ewueji nepikie iltung'ana impisai enye ooaponari pee eirriti. Ore iltung'ana ooata impisai lemeyieu neasishore te ina kata, neidim aapik ninche te ina aji e siaai, neitoki aadumu te nkata pooki nayieu, tenooshoru enkitanapata enkaraki eyieunoto enye. Neijia eiko pee esiaai e ina aji etum eretoto te nkoitoi e naasishore nena mpisai. Ore pee esujuni ena damunoto, neitoki esiaai atum engolon sapuk e mpisai.
GSAM 289.4Aiteru ina kata o metabaiki ena (1905), metii oltung'ani otiminie hoo dola nabo too mpisai ooishorua neijia te silen too nkajijik ang e nkitapukunoto oo mbukui, aashu oitu etum impisai enyena te neomon. Ore lelo oosipa nedamu imbaa aitobiraki, netaa edol ajo ore inkajijik ang e nkitapukunoto oo mbukui naa ewueji sidai oleng nepikie impisai enye ooaponari pee eirriti alang inkajijik e mpisai, nena naarruoyu inkatitin kumok. Keisilig iltung'ana le nkop inkajijik e mpisai, kake ore inkajijik ang e nkitapukunoto oo mbukui naa engolon e kanisa pooki eeta te ‘eretoto’ enye.
GSAM 290Enkipankata e Nchula e Nkitapukunoto oo Mbukui oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo
GSAM 290.1Eipankataki Enchula e Nkitapukunoto oo Mbukui oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo te 3/5/1861. Neirriwayioki inkardasini naomon iltung'ana metonyok aaishoru impisai oo matuat e nchula, te $10 te pooki matua. Ore te siadi iwukii are, neibalunyeki ajo eidipa iltung'ana aaitasilig aisho $4,080 too matuat.
GSAM 290.2Aiteru te 11/6 o ilo ari, neaku Enchula e Nkitapukunoto oo Mbukui oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo naitapuku Enjurrunoto o Olalikoroni. Ore enkaji e dukuya e siaai naaitaasa enchula naitobiraki, netii te osipito le nkalo e nkilepunoto o moikuape e nkoitoi e Main o e Washington, te ine wueji apa naitayieki enkaji musana oo lkeek neyaiki enkoitoi e Kalamazoo. Eeta ena aji inshumata are, netobiraki imurt oo soito oo nkajijik oodupa. Enaanyukieki osalaba lo Lyunani, neing'uaa enkutuk enye kopikop, te nkoitoi e Main. Ore enkipim aiteru enkilepunoto o metabaiki endoyioroto naa inkejek 44, naa e kopikop o moikuape naa inkejek 72.
GSAM 290Imbukui e dukuya naitapukuoki too nkulie kutukie
GSAM 290.3Eshomo Olkilikuai dukuya enkegju te siadi enkegju, naa ore pooki lototo e dukuya te nkitoria naa eitagolo neitasheyie esiaai aitobiraki. Te ina kata, eitapukuyie enkaji ang e nkitapukunoto oo mbukui imbukui kutiti imiet too nkutukie oo nkulie kuapi: okuni te nkutuk e Denmark o Norway, o are te ne France. Neijia apa eiterunye enkitapukunoto oo mbukui e nkulie kuapi.
GSAM 290.4Ore eton eponari iltung'ana le kanisa, neponari sii impisai, nelo ina dukuya anaake. Eitodolu ena enkibalunoto natii Enjurrunoto o Olalikoroni e 16/5/1863, enelimu Olaigeroni le nchula impisai pooki ooitumuni aiko neijia:—
| Impisai ooitang'amutua enchula too matuat o too nkishoorot o metabaiki ena kata | $10,374.13 |
| Impisai ooitang'amutua eing'uaa enkaji e siaai e Rochester | 700.00 |
| Impisai ooitang'amutua enkaraki intokitin naaponiaki te siaai | 300.00 |
| Impisai ooitang'amutua tiatua mpisai oo mbukui | 1,355.00 |
| Impisai ooitang'amutua enkaraki entoki e nkitapukunoto oo mbukui o entoki naitasheyie ninye | 2,500.00 |
| Telulung'ata | $15,229.13 |
GSAM 291.1Neitoki Olaigeroni ajo:
GSAM 291.1‘Teneimpeni emali e nchula te nkoitoi naisiligayu, nedoli ajo meboo enkinyang'a enye alang $20,000; naa ealang impisai ooitayioki ilchoreta le siaai te mpisai naanyik $5,000, eton eitu eba nena. Eitodolu ena esipata o enkisiligayu e Olalashe White o lelo ooasishore ninye tiatua enkaji e siaai e Enjurrunoto o Olalikoroni. E. S. Walker, Olaigeroni.’
GSAM 291Enkishooroto e Enjurrunoto o Olalikoroni te nchula
GSAM 291.2Ore enkaraki eibayie esiaai e nkitapukunoto oo mbukui kuna baa te siaai oisina o olasar le Olpayian White, naa enenye apa dupoto naing'uaa ninye; amu ore ina dupoto naa enkaraki etanya kewan, o eng'eno enye te mirare, o enkaraki eitore esiaai aitobiraki. Kake eitu eomon ajo enenye ina dupoto, aashu hoo ematua enye, neishoo kanisa pooki te ng'ida. Nealang sii ina: ore pee eipankataki enchula neiguanare aajo meishori ninye $6 te wiki te siaai natasa, neng'amu ake $4 te wiki.
GSAM 291Enkardasi oo lomon te nkop e nkutuk e naiposha e Pacific
GSAM 291.3Ti atua Enjurrunoto o Olalikoroni e 21/4/1874, etii imbaa naigero Olpayian White. Eimakita esiaai natii enkutuk e naiposha e Pacific, nejo ajo keyookini teneishiaakino oleng pee eiteruni enkardasi oo lomon naitapukuoki te pooki wiki, naasishore esiaai te ina kop. Ore te siadi nkuti kata, neboloyu enkoitoi e nkinyang'unoto oo nkuti nkitobiratat oo rorei naitapukunye inkardasini o inkulie tokitin e siaai te Oakland. Eiterunye te nena, to lolapa le 6, enkitapukunoto e nkardasi oo lomon are katitin to lolapa, naji Inkitoduaat oo nkatitin.
GSAM 291Enkutoto e mpisai
GSAM 291.4Ore eidipa aitapuku imatuat ile e Inkitoduaat oo nkatitin, nerrinyo Olpayian White enkop e nkilepunoto, eomonito Enkiguana oo nkanisani e nkop e California meitobir enkoitoi pee elo enkitapukunoto e ina kardasi dukuya. Te Nkiguana kitok e kanisa pooki e 15/8/1874, neishori ilalashera le nkilepunoto endamunoto pee eitum $6,000 ooing'oru entoki e nkitapukunoto, o entoki naitasheyie ninye, o inkitobiratat oo rorei te nkaji e siaai e Inkitoduaat oo nkatitin, tenaa eitum sii ilalashera le nkutuk e naiposha e Pacific $4,000 pee enyang'u ewueji neitobir enkaji e siaai naishiakino.
GSAM 292.1Olpayian George I. Butler, laa tiatua iltung'ana le nkutoto e Nkiguana kitok e kanisa pooki etii te ina kata, eshomo Eumata te nkampi te Yountville, California, neishoo ilalashera ina damunoto. Te 11/10/1874, newal ina pototo aaitasilig aishoru $19,414 te mpisai oo nchuma.
GSAM 292Enkiterunoto e Nkaji e Nkitapukunoto oo Mbukui e Pacific
GSAM 292.2Te 2/2/1875, ebayie Olpayian James White o enkitok enye Oakland, etii tenebo Olpayian J. H. Waggoner o ilkulikae aaisiaayiak ooyiolo esiaai aitobiraki. Te nkolong e 12 o ilo apa olapa, neipoti enkutoto naapaasha e Nkiguana oo nkanisani e nkop e California, pee edamuni ewueji naitobirieki inkajijik e siaai e Inkitoduaat oo nkatitin. Ore eidipaki aaimaki aitobiraki, neiguanareki aajo meenjang'i imatuat e nkop te nkalo e ndoyioroto e nkoitoi e Castro, te mpolos oo nkoitoi e 11 o e 12. Te ina apa olong, nenyang'u Olpayian White o John Morrison nena matuat e nkop, neigero inkardasini e nkitoo e nkop too nkarn enye, eyiolo aajo ore pee eitobiri enchula, neisho ninye enkitoo e nkop najo iltung'ana neishiaakino te siaai e nchula.
GSAM 292.3Te 1/4/1875, eitobiraki te Oakland Enchula e Nkitapukunoto oo Mbukui e Pacific oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo, neigeluni impisai oo matuat enye metaa $28,000. Ore ematua e mpolos e nkop te nkoitoi e Castro, neishori enchula enkitoo enye anaa enaitishipua. Neitobir O. B. Jones, oing'uaa Battle Creek, Michigan, enkaji te ina kata. Enaanyuk ina aji te mpukunoto o te nkipim ina aji e siaai naitobiraki te Battle Creek, kake ore ne Oakland naa ilkeek eitobirieki, ore ai naa soito oo nkajijik. Ore pee eidipaki ena aji meaku naidimi aajing'i, neya Inkitoduaat oo nkatitin ina aji ng'ejuk te nkolong e Jumaa, 27/8/1875.
GSAM 293Enkewaloto alo Mountain View
GSAM 293.1Te ina aji eshomo enkitapukunoto oo nkardasini oo lomon o oo mbukui dukuya aitobiraki o metabaiki 1904. Te ina kata neitobiri inkoitoi pee eya intokitin e nkitapukunoto oo mbukui enkop natii oriong enkanasa. Eishoo olaitore le Nkaji e Nkitapukunoto oo Mbukui e Pacific enkaraki naitaaki ena walata, te kulo rorei:
GSAM 293.1‘Too larin kumok, etoduaa ilaitorek le Nchula e Nkitapukunoto oo Mbukui e Pacific aajo ore enkop natii taata enkaji enye e nkitapukunoto oo mbukui naa keeta enkinyang'a sapuk oleng, nekitinyi oleng ewueji natii, te mpolos e nkanasa kitok te wueji nemany iltung'ana, pee easishoreki te siaai oo ntokitin e nkitobirisho. Neyiolou aajo eng'eno too nkoitoi kumok teneing'oru ewueji e oriong enkanasa, enetii enkop nemeeta enkinyang'a sapuk neijia; enetumi aaisiaayiak inkajijik oo manyat te wuejitin sidain te biyotisho, neeta ewueji naishu too ntematwa, o ilkeek le lng'anayio, o enkiyeng'iyeng; neeta sii inkoitoi sidain naaya emali. Etumi ena wueji neishooki te nkanasa kiti naji Mountain View, te nkop e Santa Clara, ilmaili 39 te nkalo e moikuape e San Francisco. Eeta ena wueji intokitin kumok sidain e nkanasa, tenebo o dupot e nkishui sidai e biyotisho te oriong enkanasa.’
GSAM 293Enkiterunoto e nkitapukunoto oo mbukui too nkulie kuapi
GSAM 293.2Pee kitodolu enaidutunye esipata, kidol aajo eiteruni esiaai e nkitapukunoto oo mbukui te nkata e 1875 o metabaiki 1878 te Basel, Switzerland, o te Christiana, Norway.
GSAM 293.3Te nkata naadoyio imbenek oo lkeek te 1875, eishori enkibalunoto tiatua Enjurrunoto o Olalikoroni naipirta emirata oo mbukui te nkaji e siaai e Enjurrunoto o Olalikoroni ake, too larin oopishana, aiteru 1868 o metabaiki 1875, natii $85,644.54. Enyik nena mpisai aaku katitin ile e nena ooitumuni too larin oopishana ootang'asa. Naa ore emirata e nkajijik ong'uan pooki e siaai (Michigan, California, Switzerland o Norway), too larin okuni, aiteru 1875 o metabaiki 1878, naa $98,163.73.
GSAM 293.4Eibalunyeki tiatua Enjurrunoto o Olalikoroni e 17/10/1878 ajo ore imbukui, o imbukui kutiti, o inkardasini e nkiteng'enare pooki naitapukuyie enkaji e siaai e Enjurrunoto o Olalikoroni eton eitu ebaya 1864, naa inkardasini 50,058,000. Aiteru 1864 o metabaiki 1878, ore enkikena oo nkardasini naa 158,130,951, metaa naa inkardasini 208,188,951 telulung'ata.
GSAM 294Eitaa Olaiteng'enani loo lbarnot enkardasi naitapukuoki te pooki wiki
GSAM 294.1O metabaiki 1/1/1879, eitapukuoki Olaiteng'enani loo lbarnot te pooki olapa. Kake te ina olong, ore pee ejing olari lenye le 27, neiteruni aaitapuku te pooki wiki; neaku neponari dupoto enye katitin ong'uan.
GSAM 294Nena naishoo Olpayian White enchula
GSAM 294.2Ti atua Enjurrunoto o Olalikoroni e 23/1/1879, etii imbaa naatejo Olpayian White naaipirta enchula enye o esiaai. Eishiaakino pee kipik ninche tene, amu eitodolu oleng ilasarri ooishoruno te siaai e nkitapukunoto oo mbukui. Eeji nena rorei neijia:—
GSAM 294.3‘Ore te 1861, pee eitobiri Enchula e Nkitapukunoto oo Mbukui te Battle Creek, Michigan, nikishoo enchula enkardasi oo nkarn oo ltung'ana ooishoru impisai pee etum imbukui ang, tenebo enkidimata e nkitapukunoto oo siaaitin ang pooki te nkigilata (nayiolouno te siadi aajo eeta apa enkinyang'a e $10,000), nikiata ake emali e $1,000 tiatua iyiook. Nikilo dukuya aas esiaai anaa olaramatani oo rorei le mbukui, o olaitore le siaai, o olalikoroni, te $6 te wiki.
GSAM 294.4‘Te 1866, ore pee kirrinyo enkaji e siaai e Enjurrunoto o Olalikoroni te siadi emueyia sapuk, nikitum ilaitorek egira aatalaku enapari e tomon te pooki 100 te nkalifuni oo mpisai, neboo impisai oo matuat o metaa $32,000;3 Kake too larin ong'uan, te mayianata e Enkai, netalaki isilen, neilepuni impisai oo matuat o metaa $75,000, nikiata iyiook [enchula] $5,000 too nkajijik e mpisai.’
GSAM 294Enatiu enkaji e nkitapukunoto oo mbukui te 1880
GSAM 294.5Ti atua Enjurrunoto o Olalikoroni e 15/1/1880, ejo Olpayian Butler:—
GSAM 294.6‘Eidipaki taata aaitasapuk enkaji ang e nkitapukunoto oo mbukui (Battle Creek), eitobiri ematua e mpolos te mpolos oo nkajijik are e nkilepunoto, neaku neponari oleng enkidimata e siaai o esidano e nkoitoi e siaai te nkaji pooki. Ketii intokitin naitobirieki inkitanyaanyukot oo rorei te nchuma te nkoitoi e nkoronto, o naaitobirieki imbaoi e nchuma naing'uaa inkitanyaanyukot oo rorei, neyiolouni sii aarip imbukui aitobiraki oleng. Te sipata, ejo lelo ooishiakino neyiolo aajo ena enkaji naitobiraki oleng, neeta intokitin pooki naayieu te siaai, alang inkulie kajijik pooki e nkitapukunoto oo mbukui te nkop e Michigan.’
GSAM 295.1Hoo eitasapuki ina aji, eishiaakino apa, eton eitu eish enkata e nkirowua, pee eitobiri enkaji ng'ejuk te nkalo e moikuape e nkaji kitok, naaku ewueji oo ntokitin e nkitapukunoto oo mbukui. Eyaiki ina aji intokitin imiet e nkitapukunoto oo mbukui e nchula naitasheyie ingolon oo ntokitin naitasheyie ninche. Etii nabo te nena naalang te nkipim pooki natiasishoreki apa te ina aji e siaai. Eitoki sii apa aapik entoki nabo nanaanyuk ina te nkipim o mpukunoto te nkaji e siaai e Inkitoduaat oo nkatitin te Oakland, California.
GSAM 295.2Ti atua Enjurrunoto o Olalikoroni e 17/5/1881, eimaki Olpayian White enkoitoi naishomoyie esiaai e nkitapukunoto oo mbukui dukuya te nkaji kitok e nkitapukunoto oo mbukui te Battle Creek, nejo:—
GSAM 295.3‘Taitayie isilen e Nchula e Nkitapukunoto oo Mbukui oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo tiatua enkikena e mali naitobiraki te sipata, naa ore enkop, o inkajijik, o inkulie mali naatong'uaa naa meboo alang $105,000. Te ina mali, ore naishorua iltung'ana lang pooki too matuat, o too nkishoorot, o te mali naatapalaki tialo keeya, naa $34,432.17. Ore nkuti payiani o inkituaak ooisiligayu, ooishoo esiaai enkishui enye, naa etoponayie ninche [te lasar o enkitoria naitobiraki, mme too nkishoorot] $70,567.83.’
GSAM 295Enkiterunoto e siaai oo lelo ooimir imbukui
GSAM 295.4Aiteru olari le 1881, etem iltung'ana lang esiaai ng'ejuk, nejing esiaai e lelo ooimir imbukui, pee emir intokitin ang naitapukuoki. Ore enkaraki eitu eishoru ilooimir imbukui inkibalunot naasipa naaipirta emirata enye o metabaiki olari le 1884, naa ore enkibalunoto ang e ina kata naa eiterunye tiatua emirata nalikioo inkajijik ong'uan e nkitapukunoto oo mbukui. Te nkikena enye, ore emirata e larin imiet naa $221,248.69. Ore pee eiduta engolon e siaai eing'uaa iwuejitin ang e likioroto ororei le Enkai te mpolos e Europe o too nkopi e Scandinavia, neponari eyieunoto oo mbukui naitapukuoki too nkutukie oo nkulie kuapi.
GSAM 296Emirata oo mbukui too larin tomon
GSAM 296.1Aiteru 1884 o metabaiki 1894, laa ilarin tomon, ore emirata oo mbukui ang sapukin naidipa aateni naa ilooimir imbukui ooitasayie oleng. Ore emirata enye te ina kata naa $4,031,391.26. Te ina kata eshomo sii esiaai ang dukuya te nkitobirata oo nkajijik e nkitapukunoto oo mbukui te Australia; te Tahiti, too nkopi naatii enkipos e naiposha e Pacific; te Helsingfors, Finland; te Hamburg, Germany; o too nkulie wuejitin. Ore emirata oo lelo ooimir imbukui te olari le 1895, hoo kegol enkishui te ilo ari, naa $357,467.23 telulung'ata, anaa enalikioo ninche. Naa teneponakini emirata naidipa kiimaki, neaku $4,816,773.73 telulung'ata.
GSAM 296Emirata e larin onom $11,000,000
GSAM 296.2Pee kiyiolou impisai pooki e mirata aiteru 1854 o metabaiki 1/1/1896, kenare nikiponaki eton impisai e mirata oo mbukui naimiraki te mirare, o imbukui kutiti, o inkardasini e nkiteng'enare, o inkardasini e nkitodolu, anaa enalikioo inkajijik pooki e nkitapukunoto oo mbukui too larin tomon ootilimikoki shumata. Naa nena mpisai $3,458,278.23, neitaa emirata oo mbukui e kanisa too larin 22 $8,275,051.96 telulung'ata. Pee kilimu te ai oitoi: ore emirata e larin 30 (1854 o metabaiki 1884) naa $424,915.24, naa ore e larin 12 ootusuja, o metabaiki 1/1/1896, naa $7,850,136.72. Hoo eboitai enkikena oo lelo ooas te siaai e mirata oo mbukui too larin isiet ootulusoo, keisiligayu enkikena najo aiteru 1854 o metabaiki ena kata (1905), etimiraki intokitin naitapukuoki oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo naalang $11,000,000 te nkinyang'a.
GSAM 296Enkitapukunoto oo mbukui too nkutukie naaiput 40
GSAM 296.3Keibala enkoitoi naishomoyie Olkilikuai dukuya too mbukui, tinikidamu aajo eidipaki aaiteru enkitapukunoto too nkutukie naaiput 40 tiatua nkutukie sapukin, anaa enkutuk oo Larabu, e Armenia, oo Lbasuto, e Bohemia, e Bulgaria, e Bengal te India, e China, e Denmark, oo Nkereza, e Estonia, e Finland, e France, e Fiji, oo Lyunani, e Germany, e Holland, e Hungary, e Hawaii, e Italy, e Iceland, e Japan, oo Lkaffir, e Latvia, e Lavonia, oo Lmaori, e Poland, e Portugal, e Romania, e Russia, e Serbia, e Spain, e Sweden, e Tahiti, e Tonga, e Wales, o inkulie. Ti atua kuna kuapi o iloshon oopaasha, ketii aaisiaayiak oonyok oleng aaiturukie esipata e Olkilikuai lo lmalaika li okuni.
GSAM 297.1Ore enkikena oo mbukui, o imbukui kutiti, o inkardasini e nkiteng'enare naitapukuoki too nkutukie oopaasha, naa kealang 1,187. Pee enyang'uni embuku nabo te pooki, tenebo inkardasini oo lomon 87 e kanisa (4) too nkutukie oopaasha too lari obo, naa keyieu nena impisai naaiput $340.
GSAM 297Iwuejitin naatii inkajijik 20 e nkitapukunoto oo mbukui
GSAM 297.2Ore inkajijik 20 e nkitapukunoto oo mbukui oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo, naa kuna wuejitin etii: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Te shumata kuna kajijik e nkitapukunoto oo mbukui, kegira sii iltung'ana lang aaitapuku inkardasini oo lomon o inkardasini e nkiteng'enare te Hong Kong, China; te Tokio, Japan; te Cairo, Egypt; te America e moikuape; o too nkopi naatii enkipos e naiposha e Fiji.
GSAM 297Enkitapukunoto e mbuku kiti e dukuya
GSAM 297.3Matirrinyoko nkuti kata imbaa musana, pee kidol intokitin naata lelo ooitang'asua te siaai. Te nkata naadoyio imbenek oo lkeek te 1853, ore eitobiri embuku e dukuya naitapukuoki te ntoki e nkitapukunoto naji Washington—‘Ewueji sinyati’—ore eidipa ‘enkutoto e siaai’ oo nkanashera aanunuk inkardasini neaautu ninche tenebo pee eripi, nerem olaigeroni le ena buku ninche to ltido naitobirieki inkong'u e nkipikoto e njeito. Ore pee eidipaki aapik intokitin naumie imbukui, nedung'udung Uriah Smith inkopito enye easishore entoki naitorioi nairikie enedung'uno, o olalem kiti opi. Eitasayioki ena amu metii apa intokitin naishiakino naaas ina matua e siaai.
GSAM 298.1Te 1861 ake, ore imbukui o inkardasini pooki e kanisa, naa entoki nabo e Adams e nkitapukunoto oo mbukui naitashe te ngolon eitapukunye. Ore entoki naitasheyie ninye naa keeta engolon oo mbartan are. Taata, too nkajijik oopaasha e nkitapukunoto oo mbukui, ketii intokitin e nkitapukunoto naalang 40, naitasheyie emburuo e nkare, naaas anaake aaitapuku Esipata e taata. Eisho kuna kajijik iltung'ana ooalang 500 esiaai pee elo dukuya, etii sii iip oo lelo ooimir imbukui egira aamir ninche te iltung'ana.
GSAM 298.2Te olari le 1862, keidimi apa ainyang'u enkutoto nabore oo ntokitin pooki naitapukuoki oo Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo te $7.50. Te 1904, anaa enaidipa aitodoli, keyieu $340 pee etumi enkutoto nabore pooki. Te sipata, keeta engolon naalang endamunoto oo ltung'ana nataasa kuna baa.
GSAM 298.3Ore enkiterunoto o embulunoto e siaai e nkitapukunoto oo mbukui tiatua Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo, anaa enaitoiki apa te 1848, naa etiu te sipata anaa elototo e nkolong: ‘Neponari enkirowua enye—neirriu ilosekin lenye le wang'an’—‘Nelo dukuya te nkoitoi enye anaa enkolong, kake medoyio aikata.’
GSAM 298Shomo dukuya te nkirukoto—Enchakenisho e Olpayian Stone
GSAM 298.4Ore empijan o enkinosuna oo lelo ooitonyoka alo dukuya te siaai e Olkilikuai lo lmalaika li okuni, naa eitodolu Olpayian Albert Stone aitobiraki tiatua Enjurrunoto o Olalikoroni e 5/2/1884. Ninye apa obo te lelo ooitang'asua te siaai, neishu o metaa olpayian kitok loo larin 90:—
GSAM 298.5‘Ore enkatini e dukuya e siaai naa enkata oo ntokitin kutiti, netiu apa intokitin naasishoreki anaa meishiraki ina siaai. Kake eyiolo ilpayiani o inkituaak ooata enkirukoto aiteru enkiterunoto, aajo egira enkaina nagol o Laitoriani aas te ina siaai. Eyiolo aajo ebau enkata naigeluno pee eishori Sion empiris, naa eidipa Olaitoriani aaiteru aautu iltung'ana lenyena tenebo. Etoduaa aajo Olaitoriani oitore enkoitoi e meli, naa ore Emeli oo Lomon Supati, naitanapa kanisa e Lelo ootelekutua tenebo emali enye e sipata naashukunyeki, o enkirukoto natemaki, o enyorrata nabore pooki, naa kebau aitobiraki ewueji e ntonoto oo melini.’