Embolunoto 4 — Enkata e nkiting'oto
GSAM 77.1“Nejo nanu, ‘Olaitoriani lai, kainyoo eaku enkiting'oto e kuna baa?’ Nejoki nanu, ‘Shomo enkoitoi ino, Daniel: amu eikenoki irorei aapikaki olmishire o metabau enkata e nkiting'oto. ... Keas ilarruok imbaa torrok: nemeeta obo loo larruok oning'u; kake kepuo ilng'eni aayiolou.’”1
GSAM 77.1“Neaajoki nanu, ‘Toning'u, iyie enkerai e tung'ani: amu enkata e nkiting'oto eipirta ena Enduaata.’”2
GSAM 77.1“Kake iyie, Daniel, tunuka kulo rorei, nipik olmishire embuku, o metabau enkata e nkiting'oto; keakuet ilkumok aapuo ena o ena; neponari eyiolounoto.”3
GSAM 77.1Kainyoo eipirta te ne ina ‘enkata e nkiting'oto’? Meidim aaku enkiting'oto makewan, amu teneikununo neaku meeta retoto te ltung'ana ina matua e naibon e Daniel apa ‘naitunukoki’. Ore amu ‘imbaa naibalunyeki naa enang,’4 naa keeta retoto ena matua te nkata naje. Neaku ore ilo rorei, ‘enkata e nkiting'oto,’ naa eipirta enkata naata dukuya enkiting'oto makewan, ina kata nening'uni imbaa naatejo Daniel.
GSAM 77Enkolong e nkipankata enye
GSAM 77.2Meeta enyamali ajo ina kata eipirta apa neipoto oloiboni Nahum ‘enkolong e nkipankata enye.’ Eimakita apa oloiboni enkidaata e Ninawi te ‘oltoilo lo lkipie, o oltoilo loo nkejek oo ngarrin naikirikir, o ilparakuo oosot, o ingarrin e larrabal naipid.’5 Eitoduaaya apa oloiboni te dukuya enyamali kitok oleng nalotu shumata enkop pooki, ina kata ‘naikirikir ildoinyo te dukuya ninye, neshola ndoinyo kutiti, nepej enkop te dukuya ninye, ee, enkop o pooki oomonya atua. Kaing'ae oidim aitasho te dukuya engoro enye? Kaing'ae oidim ating'iria engoro enye napi? Eibukori engoro enye anaa enkima, neigil ninye soito aaiturori abori.... Keitayiu ninye enkiting'oto tukul; meigil osina adumunye e are.’6
GSAM 78Ingarrin e larrabal naata iltaai le nkima nayupuyup
GSAM 78.1Eitoki oloiboni aimaki ena olong e nkipankata: ‘Keata ingarrin e larrabal iltaai le nkima nayupuyup te nkolong e nkipankata enye, naa keikirikirieki nkeek oo lkajaka oleng. Kepuo ingarrin e larrabal te ngolon too nkoitoi e nkanasai, neosho ana o ana too nkoitoi naapasha: ketiu anaa iltaai le nkima, neakuet anaa enkipilata. Keiken ninye iltung'ana lenyena oata enkarna kitok: keitaradu ninche elosi; kesioki aapuo enetii osunta, neitobiri enkitajeunoto e osunta.’7
GSAM 78.2Kainyoo enaibalunye oleng enajo ele rorei te engari naado e taata e nkoitoi oo nchumai nasioki anaa enkipilata, tenebo oloirikoo olaisiaayiani oiken aikata o aikata lelo tung'ana ooya, eing'uaa ewueji neton aapuo enkae, neitaradu ninche epuo engari eton elosita. Naa etii sii enkasishore kitok oo nkeek oo lkajaka te nkilalang'e nairragieki abori inkoitoi oo nchumai e garin, too nkitashat oo kejek oo lkeek, o too nkajijik naipang'ieki soito le nchan, o kulie sii. Kejo etii enkoitoi nabo naim ildoinyo le Sierra Nevada naata inkajijik naipang'ieki soito le nchan, naitashetaki too nkeek oo lkajaka, naaba maili artam o naapishana. Naa nejo oloiboni ena baa keaku te ‘nkolong e nkipankata enye.’
GSAM 78.3Eimaka sii oloiboni Yoel ena kata e nkiting'oto, ina kata neishori ilaisiaayiak lo Laitoriani enkitanapata, ‘Entukua olkutuk te Sion, niipotipoto enkitaaroto te ldoonyo lai sinyati: eikirikir iltung'ana pooki oomonya enkop; amu elotu enkolong o Laitoriani, naa etaa naibung'a.’8
GSAM 78.4Naa eitokini aatejo eing'uaa oloiboni Sefania, ‘Enturrurroto ate, ee, entuumata, iyie olosho lemenyorri; eton eitu epuku enkitanapata, eton eitu eim enkolong anaa nguetat, eton eitu elotu shumata intae engoro napi o Laitoriani, eton eitu elotu shumata intae enkolong e ngoro o Laitoriani. Eng'oru Olaitoriani, intae iltung'ana pooki oobor lena kop, ootabayie enkiguana enye; eng'oru esupatisho, eng'oru emborron: eidimayu neisudori intae te nkolong e ngoro o Laitoriani.’9
GSAM 79.1Pee kiyiolou oleng enajo ‘enkata e nkiting'oto,’ o nkata neterunye, king'or sii enkae wueji neasishoreki ilo rorei. Te mbolunoto e tomon o nabo e Daniel etii enkitoria naisilisilisho naanyita enkitoria enye o metabau enkata e nkiting'oto. Nejo Olaitoriani te nkitoria naisilisilisho, ‘Kepuo kulikae loo lning'ok aadou, pee etemi, neitukuni, neiborrieki, o metabau enkata e nkiting'oto: amu eton etii ina [enkata e nkiting'oto] te nkata naidipaki aagelu.’10
GSAM 79Esiaai e mouo kiti
GSAM 79.2Eirukote ilkumok loo laibalunak le Biblia loo Lprotestant ajo ena kitoria o ina ‘mouo kiti’ e Daniel naapishana naa kanisa e Roma, ina apa naata enkitoria e nkop too nkaik enyena te nkata ‘nageluno’. Ore ina kata nageluno naa ina ‘enkata, o inkatitin, o lpisiai.’11 Kulo apa inkolong'i e naibon le 1260—ilarin 1260—le nkitoria e nkop e ina mouo kiti, eing'uaa 538 o metabau 1798 te siadi einoto e Kristo. Teilo ari le siadi neoruni ina mouo kiti engolon e nkitoria e nkop, te ‘nkata nageluno.’ Neaku te ina kata etigiloyie iltung'ana ‘aadou’ te nkaina e ina kitoria anaa enaadou te dukuya. Neaku ele ari,—1798,—ninye oitodolu enkiterunoto e ina kata neipoti tena naibon ‘enkata e nkiting'oto.’
GSAM 79.3Neiting'ie olari le 1798 ‘inkolong'i enkalifu nabo o iip are o ntomoni ile’—ilarin 1260—ina kata natejo ‘Ilchakenini Aare’ lo Laitoriani (Osotua Musana o Osotua Ng'ejuk) pee ‘eibonisho... eishopo nkilani e nkus.’12 Te nkatitin e naimin e nkisilisiloto netushumaki Ilkigerot Sinyat te nkutuk oo Lyunani o oo Llatin, nemeyiolo iltung'ana ake nena kutukie. Ore ena nkitikilata oo Lkigerot Sinyat naitami iltung'ana, naa eitanyaanyukieki enkitishopoto enye ‘too nkilani e nkus.’
GSAM 80Eari Ilchakenini Aare
GSAM 80.1“Ore pee eidip ninche enchakenisho enye [eishopo nkilani e nkus], nelotu ina ng'ues napuku te ngumo nemeta enkiting'oto aarare ninche [eimulumul Shetani iltung'ana le nkop neasishore ninche], nemir ninche near ninche. Naa keirrag iseseni lenye ootuata te nkoitoi e ina anasa kitok, naipoti te nkoitoi e nkiyang'et Sodom o Misiri, ine sii neishankaki Olaitoriani lang to lmusalaba [‘eishankakini to lmusalaba,’ te nkibelekenyata e nkutuk e Denmark o ina Naitobiraki]. Ore iltung'ana loo lturruri o lmareita o nkutukie o loshon nedol iseseni lenye ootuata inkolong'i uni o lpisiai, nemeisho mepik iseseni lenye ootuata too nkuraren.”13
GSAM 80Enkitoria e nkuretisho
GSAM 80.2Ore enkearata e lelo Chakenini naa eitabayieki te ‘nkitoria e nkuretisho’ te France, eing'uaa 1792 o metabau 1795—ilarin uni o lpisiai. Hoo neishomo ina Nkibelekenyata kitok e nkitoria e France ilarin ile aashu naapishana, naa too lelo arin uni o lpisiai le dukuya etuaanya ninche te ngolon enye pooki aidaikie Biblia o enkirukoto, o lelo pooki ooitieu airoro aaretu nabo e kuna. Hoo nejo Enkibelekenyata kitok e nkitoria e France kegira aarare enkitoria oo laiguanak o nkalamasisho oo lapolosak, etaa ninye olarrabal le nkishiata e Enkai o Biblia. Ore eipirta nena katitin natii ake dukuya ina Nkibelekenyata, nikisom aajo,
GSAM 80.2“Eming'uayie metumureki ajo eton eitu elotu ina Nkibelekenyata e 1792, kejo eteiturrurote lelo oong'uatakini enkanyata e Enkai te France ipesa too ninche maate neitaaya £900,000 [$4,500,000] to lari obo, ee, katitin kumok, te nkinyang'ata o nkigeroto o nkidapashata oo mbukui pee eitarruoo indamunot oo ltung'ana neitobir ninche too nkiaasin torrok oleng.”14
GSAM 80Ilaisirak lemeiruk Enkai
GSAM 80.3“Eitobiraki enkoitoi e nkibelekenyata naikununo too nkigerot e Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, o lkulikae ootiu anaa ninche, ootuaanya tiatua nkigerot enye aidapash imbaa naigil enkirukoto te mpukunoto o ina naibalunye Enkai. Eitu ake eirorieki intorrok ina kibalunoto, kake eikenaki tukul; earari Enkai meing'uaa enkop pooki, nepikaki ewueji enye eng'iding'iding'et nemeetae, naitayio indamunot, naipoti Enkai e Ndamunoto.”15
GSAM 81.1To lari le 1793 naa eikununo indamunot oo ltung'ana metaa keisisakini iltung'ana oodolunore inkishiaa te nkitanyukoto, te nkisirata kitok, te nena kishuudorot enye naamor Enkai o Biblia. Etii ena kitanyaanyukoto nikindumu:
GSAM 81.1“Ore oloitanyukore imbaa nainyial iltung'ana, Monert, te kanisa e St. Roche [Paris], netabayie enkanyata e Enkai o metaba enkiting'oto. Nejo ninye, ‘Enkai, te ni tii, intalaku elap te enkarna ino naamoroki! Aitanyaita nanu iyie. Iling'a iyie. Meitaasa atua iyie pee irriwaa ilgurugur linono. Kaing'ae eing'uaa ena oiruk ajo i tii?’”16
GSAM 81Esiaai naasukenya Enkai te Lyons, France
GSAM 81.2Ore enataasa lelo ootara Ilchakenini, pee ‘eigil aishankaki Enkerai e Enkai to lmusalaba, neisho enkurruna naibala’ (Ilhebrania 6:6), naa keibalunye too nena naataasaki to sirua apa otobira Fouché, te Lyons, pee eanyit Chalier, olaiguanani le Lyons, apa otaraki. Eton eitu ebau Lyons, neitanap Fouché ajo
GSAM 81.2“eidaikieki inkitoduaat pooki e nkirukoto; netisiraki te shumata kishomi e nkuap naamanita nkanisani, Keeya naa enkurata oo ntarasi.... Eyaaki ina kitanyaanyukoto e ndukui o lgoo le Chalier aim inkoitoi, esujita esiana kitok oo laarok o ntomonok naaimir iseseni lenye. Ore te siadi ninche nelotu osikiria oya embuku oo Lomon Supati, o olmusalaba, o intokitin naatamieki ndaa sinyati, nenang'akini nena enkima enkata ake, ore osikiria neitisiaayieki metook olnaisho oitisinyaki to kikombe e ndaa sinyati.”17
GSAM 81.3Enaa ena eibalunyeki Osirua le Ndamunoto apa oasakaki te Paris:
GSAM 81.3“Eshomito ninche te nkoitoi e nkitelepat enetii eumata e nkitoria, ore esiana ... neitanyukore nkiaasin e nkirukoto te nkoitoi nainyialisho oleng.... Epuonu ilpayiani ooishopo nkilani naapuyiapui e nkias e kanisa o nkilani naaree, eishir isinkolioitin le nkisisa Enkai, neipuo aainkeng'ore Carmagnole, aapuo enetii enkiting'oto e wueji e eumata e nkitoria. Neirrag ninche te ine emukate e ndaa sinyati, o sandukuni apa naatami ninye, o inkitanyaanyukot e sahabu o emararei naibor. Neiroro imbaa e nkishuudoroto.... ‘Ayia intae,’ neisir enkirimata nainyototo St. Denis, ‘ayia intae, intokitin naasishoreki te nkirukoto namoda, iltung'ana sinyat ootamayianaki loo ngenoo pooki, entaaku taata ilonyok le nkop, entodumu pooki, niaisiaai enkop to lototo enetii ewueji neitobirieki ipesa pee isholaaki.’”18
GSAM 82Epuku Ororei le Enkai te naisudoro
GSAM 82.1“Ore te siadi inkolong'i uni o lpisiai, nejing atua ninche Enkiyang'et e nkishui naing'uaa Enkai” (Ilchakenini), naa “eilep ninche aapuo keper te nkatampoi.”19 Eibung'a enkata e Enkai pee epuku ororei lenye te naisudoro, nepikaki aitoki te dukuya enkop. Eibung'a enkata (1798) pee easi esiaai e likioroto te nkop pooki. To lari le 1804 neitobiri Enchula e Biblia e Britain. Netusuja ena inchulati e Biblia naaba ntomoni kumok, naa keibelekenyaki taata Biblia nkutukie kituaak pooki e nkop. Neaku ore Ilkigerot Sinyat, Ilchakenini Aare, epuku te wueji naibala naidim iltung'ana pooki aadol neisom, naa eitanyaanyukieki enye ilepunoto aapuo keper te nkatampoi.
GSAM 82.2Te nkata e Enkibelekenyata kitok e nkitoria e France, nejo Voltaire ajo te siadi ilarin iip naa meitoki Biblia ayieu. To lari le iip eing'uaa ina kata, neidapashaki imbukui e Biblia kumok te France ake aaitalang lelo pooki apa ooyioloi ajo ketii ina kata nejo Voltaire ina ba nairupa kewan ake. Naa ejo hoo ina aji apa natii ninye ine nejo ina baa, naa esiaayeki taata anaa enkaji e Biblia.
GSAM 82Etumi Osoit le Rosetta
GSAM 82.3Etii imbaa are naaibung'akino olari le 1798 o ltung'ana le France nikiyieu nikisipu: enedukuya, teilo ari, neitoroo ilarripok le France, oirikoo Olaiguanani loo Larripok Berthier, enkitoria e Papa te Roma, neitabaya (nemeyiolo ninche maate) enaibon eipirta ina baa, natii ina buku makewan apa naararita ninche; eniare, teilo ari ake, te Fort St. Julien, teina tawuo e olkeju le Nile naipoti Rosetta, neitoreju ilarripok le France enkop, nedol ilo soit le Rosetta oyioloi oleng, otushumaki taata te nkaji kitok e ntushumoto e ntokitin musan e Britain. Etii ena soit enkigeroto te ngenoo uni: enkigeroto e nkitanyaanyukot apa naasishore ilapolosak; o enkigeroto oo ltung'ana ake; o enkigeroto e nkutuk oo Lyunani. Ele ninye oloikua oiboloo nena kigerot oo ltung'ana ake o nena e nkitanyaanyukot apa neme etum ayiolouni o metabau ina kata. Ore taata, anaa enatejo olikae, ‘ore emasaai nagilieki enkop o ina naitayieki enkop, naaitapuku kuna kigerot e nkoitoi oo ltung'ana ake, naa keyau nchakenishot kumok naaitodolu esipata oo nkatinin musan e Biblia, alang nena naing'uaa enkae oitoi ake neme Ilkigerot Sinyat maate.’ Neaku lelo tung'ana maate apa ootadamua aidaikie Biblia, naa eisiaayeki, nemeyiolo ninche, aaitabayioki enaibon, pee eoruni Papa enkitoria enye te nkiting'oto oo larin 1260; neitoki sii aadol oloikua loo nena kigerot naaitodolu esipata oo Lkigerot Sinyat apa ootaasakino ninche oleng pee eidaikie.
GSAM 83“Nilo Aitashe te Nkukuo Ino”
GSAM 83.1Kainyoo apa natejo olmalaika Daniel pee eaku te nkata e nkiting'oto? Eing'uaa ina kata apa netoning'o ilo sinyati ejo, ‘O metabau Inkolong'i 2300, neitukuni Ewueji sinyati,’20 neiputayu indamunot enyena enyamali e enaiko ‘enkiting'oto e kuna baa,’ o ‘enkata nabaa’ eaku.21 Te nkiting'oto neitayioloi ajo eyiolounoto e ina kata mme eno nkolong'i enyena. Nejokini ninye, ‘Shomo enkoitoi ino o metabau enkiting'oto: amu ilo ayeng'iyeng'a, nilo aitashe te nkukuo ino te nkiting'oto e nkolong'i.’22
GSAM 83.2Etejo kulikae indamunot ajo eipirta kulo rorei enkiting'oto e nkop, neaku te ina kata Daniel, tenebo iltung'ana lo Laitoriani kulikae, neng'amu enkishorunoto enye, neitashe te matua enye e njung'ore. Etejo aajo ore ororei loo Lhebrania oipirta ematua e njung'ore, ewueji e nkop, o kulie, naa gheh-vel. Mme ilo rorei oibelekenyaki aaku enkukuo te kuna Kigerot; ore ororei oti ene naa goh rahl. Nejoki iyiook ilang'eni loo Lhebrania ajo ele rorei, goh rahl, etii katitin ntomoni naapishana o ile te Osotua Musana, naa ele rorei ake oasishoreki te kiroroto e Enkitukuore e wueji sinyati apa natii anaa enkitanyaanyukoto, ine neoshoki nkineji enkukuo pee eyiolouni aa ai tiatua nkineji pokira are neari. Ore apa olapolosani kitok neya osarge le nkine o Laitoriani nejing atua Ewueji sinyati pee eas esiaai e nkitukuore, neitashe Isirael pooki aulo, eitadou ate too ltauja lenye nelimu ng'ok enye, pee eitashe etaa meeta ng'ok, neng'amu emayianata o lapolosani kitok te nepuku ninye atua Ewueji sinyati. Neaku te ina olong eitashe Isirael te nkukuo enye.
GSAM 84.1Ore te nelotu Enkitukuore e wueji sinyati e nkiting'oto, te nkiting'oto e Inkolong'i 2300, nelotu embae e Daniel, tenebo imbaa e lelo supati pooki ootuata, aajurruni te dukuya Enkai. Neaku eitashe Daniel te nkukuo enye.
GSAM 84Irorei Oopikaki Olmishire o Metabau 1798
GSAM 84.2Ore te nkiwalata e nkikilikuanata e Daniel, ‘Olaitoriani lai, kainyoo eaku enkiting'oto e kuna baa?’23 nejokini, ‘Eikenoki irorei aapikaki olmishire o metabau enkata e nkiting'oto.’24 Ore apa nena naitanyamal indamunot e Daniel naa ‘ai kata?’ o ‘enkata nabaa?’ o ‘kainyoo eaku enkiting'oto?’ Nena mbaa apa naitushula neitanyamal oloiboni, naa nena baa ake apa naikenoki nepikaki olmishire o metabau ‘enkata e nkiting'oto,’ mme embuku e Daniel pooki, anaa enatejo kulikae. Eton eitu ebau ina kata e 1798, eata ilaisomak le naibon ewang'an eipirta iwikin ntomoni naapishana, neyiolo ajo eterunye to lari le 457 eton eitu eini Kristo, neitabaya esiaai e Kristo te dukuya ltung'ana, o keeya enye, o kulie sii, aairukore tukul enkilanguanata oo iwikin ntomoni ile o naaudo o ntomoni naapishana eing'uaa ina kata. Ena kitabayaroto esipata e siaai o Laitajeunoni, nairukore ena kilanguanata, naa eisho ninche enchakenisho kitok ajo ninye doi Mesia oosipa, neaku enkata e nkiterunoto oo iwikin ntomoni naapishana eidipaki aitashe, nemebelekenyoyu. Ore apa nena leitu ninche etum aayiolou ajo iwikin ntomoni naapishana naa ematua e dukuya e Inkolong'i 2300, naa eisho embae meton epikaki olmishire o metabau te siadi 1798, anaa enatolimuno te naibon.
GSAM 84Enkiguanata e Inkolong'i 2300
GSAM 84.3Aing'uaa ake imbaa te nkiguanata ena. Eton eitu ebau olari le 1798, iltung'ana oolotu e naibon keitu aajo enkarna naidipa Inkolong'i 2300. Keidipaki aajo iltusuj, osiligi o ng'ues oo mbuku le Daniel, kake keitu aajo anaidipa inkolong'i 2300, pooki pee keitu aajo ake enkarna naiteng'ena inkolong'i. Te nkiguanata ena kisoma te Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie, embuku e Olairukok naitobiraki New York City, te June 15, 1842, ororei ena: “Eishoo sidai aajo iltung'ana oltuganaki naing'uaa 1798 neidipaki adol imbaa eitu edolita, ajo iwikii 70 nejo enkitayu e Inkolong'i 2300.”
GSAM 85Iltung'ana aasishore ewang'an
GSAM 85.1Eikenie ena eyiolounoto o metabau enkata natudung'o Olaitoriani pee ebolokini iltung'ana lenyena metayiolo; neijia sii, pee etabawua “enkata e nkiting'oto,” neaku iltung'ana kumok ooim inkitanapat aapuo dukuya o siadi aaing'oru kuna baa. Te nkiguanata e nkulie nkera e nkisoma, ena ajo enaidipa aaitodolu sidai.
GSAM 85.2Olpayian Adam Clarke ejo: “Keing'oru iltung'ana kumok tipat; neponari eyiolounoto te ina oitoi.”
GSAM 85.3Te Bibili e Germany e Luther, naiteng'enaki, kisoma: “Neim iltung'ana kumok ninye, netum eng'eno sapuk.”
GSAM 85.4Bibili e Germany naigulukuno ejo: “Keim iltung'ana kumok ninye pooki, neponari eyiolounoto.”
GSAM 85.5Bibili e Germany e L. Van Ess, naijiaa pope te nkera oo Katoliki, ejo: “Keing'oru iltung'ana kumok tipat enye pooki, neaku kitok eyiolounoto.”
GSAM 85.6Bibili e Sweden ejo: “Keing'oru iltung'ana kumok tiatua ninye, neaku kitok eyiolounoto.”
GSAM 85.7Bibili e Denmark-Norway, naiteng'enaki, ejo: “Keing'oru iltung'ana kumok te nyuaata, neponari eyiolounoto oleng.”
GSAM 85.8Te Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie le June 15, 1842, kisoma aji iltung'ana aishooru eyiolounoto oo imbaa eitu eishorua pee enkolong e 1798 eishioki: “Mme enking'asia ajo enoto ilaigerok kumok entonata nabo te nkata nabo, hoo nemeeyiolo olikae olikae?”
GSAM 86.1Kisidoki te nkiterunoto ena ororei, iltung'ana 20 oo nkulie nkera, naadolu esipata oo nking'oto e Inkolong'i 2300, eitu aaitobiraki tiatua ninche, kake te aishooto o nkitanapat, naitodolu Enkiyang'et e Enkai. Te nkiterunoto e enkaji ena, kitii William Miller oo nkop e New York; naipuo A. J. Krupp oo Philadelphia, Pa.; David McGregor oo Falmouth, Maine; Edward Irving oo England; Archibald Mason oo Scotland; W. E. Davis oo South Carolina; Joseph Wolff, naasiaai te nkulie kooti e Asia; Alexander Campbell, te nkiguanata enye o Robert Owen te 1829; Captain A. Landers oo Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber oo Stuttgart, Germany; Lacunza oo Spain; Hentzepeter oo Hague, Holland; Dr. Capadose oo Amsterdam, Holland; Rau oo Bavaria; ilapolosak oo Tartary te 1821; iltung'ana o Yemen aasishore Bibili, te mbuku eeta “Seera”; Hengstenberg, te nkulie kooti e Germany; Iltung'ana oo Russia te nkop e Caspian; Molokaners te nkop e Baltic, o nkulie imbaa.
GSAM 86.2Aji ena imbaa eibung te nkata pee e nkata te nkiguanata e iltung'ana oolotu e naibon, naa eitu aajo ninche pooki, ena ororei naipuo neitodolu.
GSAM 86.3Te Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie le June 15, 1842, kitii ena ororei: “Keaishoruaki mbuku te nkata, eeta enkarna, 'Ilkigerot oare ooipirta nambai e naibon e Daniel oo Inkolong'i 2300, o esile o Lkristiano pee eing'oru enaipirta elakunoto e kanisa, te Archibald Mason, olairritani o ororei le Enkai, Wishawtown, Scotland, Newberg. Naitobiraki aing'uaa enkitaini e Glasgow, te Ward M. Gazeley, 1820.' Te mbuku ena, Mason ejo: 'Keaadolu pee amu mbuku kitokitoi, naitobiraki Amerika te Rev. Wm. E. Davis oo South Carolina, neiteng'enaki 1818 Warkington, te nkalo e kopikop e England. Ejo olairritani ena ajo Inkolong'i 2300 neibung ake te iwikii 70 (chap. 9:24). Te ena aajo, aaiteng'en aajo ena sidai.'”
GSAM 87Davis oo South Carolina
GSAM 87.1Te namba nabo e Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie, olaitobir embuku ejo: “Embuku e Davis naitobiraki pee e 1810.” Te nkiguanata e imbaa naitodolu te mbuku, ejo: “Oltung'ani olkipaareta neidim aajo eishomo aishomo imbaa e Miller, Litch, Stores, o Hale; kake kitoo ajo eitu oltung'ani le nkata ena aajo embuku ena tiatua wiki naipuo. Olaitobir embuku e lolomon ena [the Cry] eitu ening imbaa e mbuku ena te dukuya.” Enkiguanata e Davis oo nkata, nairuko Mason, nejo Inkolong'i 2300 neidipa to lari loo Lyahudi le 1843—olari lang le 1844.
GSAM 87Joseph Wolff o iltung'ana 20
GSAM 87.2Te Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie le Aug. 31, 1843, kisoma aji “te 1822 Joseph Wolff oo England naitobiraki mbuku eeta, 'Kelotu ake ene are, Enkerai e Tung'ani too nkatampo e shumata.'” Neipuo kisoma aji “te 1826 iltung'ana 20, oo nkulie inkera e nkirukoto, naas te London o Mr. Wolff, aishooru Bibili. Pooki aibalun ilomon oo nena imbaa. Neitobiraki ilarin 45 te namba e ilarin 1260.” Akitobir ilarin 45 te ilarin 1260 naidipa te 1798, neibung ake enking'oto e 1843 to lari loo Lyahudi, naa ena ake olari lang le 1844.
GSAM 87Enkiguanata e Alexander Campbell
GSAM 87.3Te namba nabo e embuku, kisoma oo Alexander Campbell aji “te 1829 naing'uaa enkiguanata enye naitoduaata te Robert Owen, oloo eitu enkirukoto, aajo enduaata e Daniel neipuo enking'oto e nkata, ajo Inkolong'i 2300 naa ilarin, neidipa te anaa ilarin 1847 eiteru einoti Yesu, naa te nkisoma enye eishooru aji etoiwuoki Yesu ilarin 4 eton eitu eiteru enkisoma oshi e nkata.” Nena nkiguanata enye neidipa sidai Inkolong'i 2300 te nking'oto e 1843 oo larin oo Lyahudi ooitishiri eiteru A.D.—naa 1844.
GSAM 88.1Te Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie le Sept. 21, 1843, kitii ororei oo mbuku naibungaki eeta enkarna: “Oltoilo oo Britain o America, te nkiguanata e nkitanapat oo lotunoto e are e Kristo, Olaitoriani o Olaitajeunoni lang, naasishore nkolong' pooki: 'Meeu enkitoria ino; metaasi eyieunoto ino te nkop anaa te shumata'25 Te Captain A. Landers oo Liverpool, naitobiraki S. Kent and Co., 1839.”
GSAM 88.2“Nena ake, aji oo nkulie, eishooru enkiguanata e nkata, nejo enking'oto e Inkolong'i 2300 naa ilarin 1847 eiteru einoti Yesu te sipata.” Nena naa olari lang le 1844, te ajo etoiwuoki Yesu ilarin 4 eton eitu eiteru enkisoma oshi e nkata.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Te Enjurrunoto o Olalikoroni le May 17, 1892, kitii ororei oo Olpayian L. R. Conradi oo Hamburg, Germany, najo:
GSAM 88.4“Ebaiki netoning'o embata sapuk oo lasomak lang imbaa oo olpayian Lutheran Bengel, naas te nkata e limu [anaa enajo Schaff, etua Bengel te 1751], naiteng'en enkarna e lotunoto e Olaitoriani te 1836, enkiguanata enye naitobiraki namba 666 te Revelation. Kake eton eng'or enkata kumok pee ebau ina kata, neiteru oltung'ani ake aiger, olkitok loo laiteng'enak le sukul, naeta Leonard Heinrich Kelber. Embuku enye e dukuya naitobiraki 1824, eeta 'Enking'oto naipuo', nejo enkiguanata e Matthew 24 o 25. Naitobiraki Bavaria. Kake te 1835 embuku kitok, eeta enkarna nabo, naitobiraki Stuttgart, naeta inkijapaki 126. Ena imbaa neishoo enkiteng'ena, naa apaakit olaiteng'enani letu, aaitodolu enkaji e mbuku: 'Enking'oto eibung, naitodolu sidai te ororei le Enkai o imbaa e nkata; naitodolu ajo meata esipata katukul pooki ndamunot naaibita enaany elotunoto o Laitoriani lang, aashu enkisoma e nkata; naitodolu sidai aji eeta enkisoma o lpayian Bengel entapong'oto oo larin 7 te olari kitok le nkiguanata; eitu 1836, kake 1843, naa enkarna e nkata e nkiguanata kitok e ewang'an o enaimin, pee enking'oto e nkiguanata neidipa, neibung nkitoria e nkata e Olaitoriani Yesu te nkop.'”
GSAM 89.1“Eitaini embuku ene are te 1841, naa Stuttgart, o, aji ake, ake naitobiraki Saxony. Aji enkaji e mbuku ejo, mbuku ena, pee enking'oto e nkulie imbaa, eishooru sidai enkitobirata e namba e Inkolong'i 2300 e Daniel 8 o iwikii 70 e Daniel 9, neibung te 1843 (1843 e Yuda—olari lang le 1844). Te nkulie imbaa oo mbuku, naitodolu te inkishui e nkata ajo ena imbaa eishomo aibung.”
GSAM 89.2“Ajo eitaini embuku nkatitin kumok naa keishakenoki ake enayieu iltung'ana aasom embuku ena. Olalashe Schäche, naas tene Australia, naadolu enkitoduaata e mbuku ena tiatua Silesia, ore pee eidip aikilikuana meyaki embuku, neisoma te ng'ida sapuk tiatua enkaji naikenoki inkutukie enyena. Te mbuku eitu edolita ajo olairritani naajo imbaa e nkulie nchula tiatua nkop; kake te Enkiyang'et e Enkai naibung ake enkiguanata nabo.”
GSAM 89.3“Te 1842 naitobiraki mbuku kitokitoi oo inkijapaki 286, naa Stuttgart, oo 'Endamunot e tipat o ene Nkitanapat naaipirta Enkitobirata o Enkadoro e nkishui e Nkop; aashu Ewalata nagut e nkilikuanata: Aainyoo pee eitobira Enkai enkop too nkolong'i 6 naasujakino—enkata nataana e lotunoto o Laitoriani lang pee eiguanare antichrist—imbaa kituaak e ng'ida oo olari le 1843.'”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Tiatua enkata e 1812, Lacunza, oo Spain, naitobiraki mbuku eeta, Elotunoto e Messiah te nkitoo o enkisisa. Olairritani naing'uaa enkarna eitu aajo, “Ben Ezra,” nejo oltung'ani oo Yuda naiteng'enaki. Edward Irving oo England, pee enkaiyio e lotunoto e are e Kristo naing'uaa, naiteng'en embuku ena te nkutuk e England. Nena mbuku ena naitodolu ororei enye te inkutukie are aashu naalang.
GSAM 89.5Eishoo oleng, pee inkata aishomo, aaitobiraki enkiguanata e iltung'ana oo nkulie nkera naing'uaa nkiterunoto e nkata e 1800 tiatua 1840, neiteng'en Inkolong'i 2300, neitodolu iwikii 70 ajo naa nkiterunoto e nkata ena, neiteng'en pooki aji enking'oto e nkata neibung 1844.
GSAM 901844 enkarna sidai e nking'oto e Inkolong'i 2300
GSAM 90.1Eidim enkera aing'uaa: Aiteng'en sidai ajo 1844 naa enkarna sidai e nking'oto e Inkolong'i 2300? Ee! Aji enkitabaroto e lejare e naibon meidim aaku te nkata sidai e nkitabaroto nasipa, nena ake neiteng'en aajo 1844 naa enkarna sidai e nking'oto e Inkolong'i 2300. Enkai, naishioki eyiolounoto ena pee 1798, neishooru aji ewang'an neibung, te Enkiyang'et enye naiteng'en, naitodolu iltung'ana naashu Enkai te nkiguanata sidai e nkata. Enkata enye naibung te “eyiolounoto” oo ena imbaa, pee “neiteng'en,” neishooru ewang'an sidai.
GSAM 90.2Pee kitodolu enkarna e nkata naibung te nkiguanata e iltung'ana te “enkata e nkiting'oto,” naa sidai aishooru ajo inking'ashu oo ena imbaa. Kisipu te nkata ena, te nking'oto e siaai e ororei le Enkai, enkarna e nkata nejo eishoruaki oo nkiguanata. “Naa adol,” ejo John, “olmalaika likae eipirri te mpolos e shumata, oata ilomon supati loo ntarasi pee elikioo iltung'ana oomanya enkop, o pooki orere, o pooki marei, o pooki kutuk, o pooki losho, nejo te nkutuk sapuk, Entureita Enkai ninchosho ninye enkisisa; amu etabawua enkata e nkiguanata enye; enteserem ilo oitobira shumata, o enkop, o enaiposha, o inkonyek oo nkariak.”27 Ilmalaika makewan eitu aishooru ororei le Enkai te iltung'ana. Oltung'ani naa oltung'ani naiteng'enaki te Olaitoriani pee aishooru ororei le Enkai neibung te nking'oto e nkop.28 Ena malaika, naa olsuj e olkilikuai le ororei le Enkai, naitodolu enkarna e nkiguanata naibung pee enkiguanata “neiteru te enkaji e Enkai.”29 Olkilikuai ena eitu eidim aishoruaki tiatua inkitanapat pee enkarna naiteng'ena enkiguanata eitu edolita tiatua inkitanapat. Inkolong'i 2300, ajo naitodolu, neibung ake enkiguanata naijuri iasat oo iltung'ana le Enkai.
GSAM 91Enkolong e nkidong' e ng'ues naa enkarna e nkiguanata
GSAM 91.1Enkolong e nkidong' e ng'ues, enkitukuore e Ewueji sinyati e nkop, naa naiteng'enaki, naa ake naiteng'enaki te nkata ena te Yuda ajo naa enkolong e nkiguanata. Oshi te natii te nkulie nkera, pooki pee eitu eidim aibung siaai pooki e nkata e dukuya naipuo te nkolong e sinyati, neiteng'enaki ake ajo naa enkolong e nkiguanata. Te nkiguanata ena, kiasishore nkiterunoto e embuku e Yuda naitobiraki San Francisco, California, naeta enkarna Oltoilo le Yuda, embuku e Yuda oo nkulie natii west e Rocky Mountains. Te nkata e September, 1892, naitobiraki ororei ajo pee embuku ake naipuo, olapa liopishana o enkolong e nkidong' e ng'ues neibung. Enkarna enye e olapa liopishana naa Tishree, naa e olapa leile naa Ellul; nena embuku ejo: “Ellul neibung, neibung iltoilo oo Shofar [oltoilo naiteng'enaki aishooruaki tiatua enkolong e nabo aibung enkolong e tomon e olapa liopishana, Psalm 81:3, 4], neisuduki to nkakenya pooki te nkajijik e nkirukoto e Yuda pooki, neiteng'enisho pee enkolong e nchukuroto, o enkiguanata e nking'oto e Yom Kippur.” Pee eibung enkata e Ellul, olapa leile, o Tishree, olapa liopishana, pee eishomo eibung, neisuduki to nkakenya pooki too nkolong'i 10, aaitodolu oltoilo enkarna e nkiguanata e nking'oto e nkata te nkiguanata ena e nkulie iltung'ana.
GSAM 91Enchakenisho e rabi le Yuda
GSAM 91.2Te 1902, Rabi Isidore Myers, oo nkajijik kitok e Yuda San Francisco, Cal., pee aaitodolu enkolong e nkidong' e ng'ues, ejo: “Pee eim Olyahudi enkishomi e nkata aing'uaa olari obo alo likae, neitadamuni te ngolon enkitobirata e nkop o enkitoria o Laitobirani te nkop pooki, neipoti pee eas osirua te toosh e ntarumpeta, le nkolong naitadamunyeki einoto e nkata, o enkipikakinoto o Lkitok kitok olkaranda le nkitoria. Neipuo neishuaki te oltoilo nabo, Shofar, pee aishooruaki aishooru imbaa enye oo nkata naipuo, pee etiu te nkiguanata te enkaji e Enkai naadolu imbaa pooki, naas te nkitoria e nkiguanata.”
GSAM 92.1Aji te siaai e nkajijik e Yuda, Ewueji sinyati naitukukuore enkolong nabo te nkata pooki, naa naidim aajo Daniel naajo enkitukuore e Ewueji sinyati te nking'oto e Inkolong'i 2300 nejo imbaa ake oo siaai e nkata e nkulie inkolong'i. Olaitoriani naiteng'en iltung'ana enye aji, pee aishore iltusuj te naibon, enkolong'i neiteng'enaki “nkolong' nabo te olari obo.”30 Nena nkata e Inkolong'i 2300, ajo kisidoki, neibung ake nking'oto e siaai e Kristo aaku Olapolosani kitok te Ewueji sinyati e shumata—neibung enkiguanata naijuri iasat oo lelo tung'ana laa keirriwaki inkiguanat enye tiatua Ewueji sinyati e shumata te nkibalunoto oo ng'ok.
GSAM 92Olkilikuai le nkiguanata naiteng'enaki 1844
GSAM 92.2Pee enkarna e nkata naiteng'enaki aji enkiguanata e iltung'ana sinyati neibung, neitobiraki enkoitoi pee te nkiterunoto e Olaitoriani oo imbaa, ajo naitodolu te naibon, olkilikuai neishoruaki: “Enkata e nkiguanata enye eibung.” Aisipu, eitu ejo pee naiteng'enaki enkarna e nkata, olkilikuai neishoruaki, kake ewang'an naishioki pee neitodolu sidai. Kiadol sidai aji ena naitobiraki. Te nkulie embolunoto naipuo, neitodolu ajo Olaitoriani naiteng'en sidai enkarna pee olkilikuai le lotunoto e are e Kristo neishoruaki, o aji olkilikuai ena naishoruaki te nkop pooki.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Enkigilata oo Nkitanapat 29:29, ↩
- Nahum 3:2. ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Yoel 2:1. ↩
- Sefania 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Embolunoto 11:3. ↩
- Embolunoto 11:7-9. ↩
- Nkatinin oo Larin e Biblia te Nkutuk oo Lingereza, e Anderson, enkardasi 494. ↩
- Thomas Dick, te Nkitobirata e Nkishon oo Ltung'ana, enkardasi 154. ↩
- Enkibelekenyata kitok e nkitoria e France, e Thier, embuku e 2, enkardasi 371. ↩
- Ina buku ake, enkardasi 338. ↩
- Ina buku ake, enkardasi 365. ↩
- Embolunoto 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14, ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8, ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Matthew 6:10. ↩
- Enkarna e nkata e Matthew 2:1. ↩
- Revelation 14:6, 7. ↩
- Matthew 28:19, 20. ↩
- 1 Peter 4:17. ↩
- Numbers 14:34; Ezekiel 4:6. ↩