Embolunoto 2 — Enkipankata e njeunoto naibalunyeki
GSAM 38.1“Ore tenemebau ina naisiliguni, neitamuei oltau; kake ore pee ebaya eyieunoto, neaku olchani le nkishui.”1 “Amu nji ejo Enkai, Olaitoriani loo njore: ake nabo, te nkiti kata, naa kaiseiseyie keper o enkop o enaiposha o enkop natoyio; nkishakei iloshon pooki, naa enkomono oo loshon pooki neme, naa nkigira enkaji ena nanu te nkitoria, ejo Enkai.”2
GSAM 38.2Kejuk iltoki Adam etiraki olchani o Eden o olchani le nkishui, inkeraisho naajo Satan te ishoi e nkitok—“Ekepurd ninye elukunya ino”—nashukie osiligi le enkopito e ng’ues, nashukie inkisujian le nkirukoto, o nashukie olchani le nkishui. Oltung’ani najoito—eishoi naisiligieki—naitoki enkomono oo loshon pooki.
GSAM 38.3Te nkoitoi naitobiraki Hagai, enetiaaki oltung’ani najoito neme natii te nkata Enkai nashakei keper o enkop. Paul te nkiroroto e Ilhebrania, nashukie oleng te nkata naisho, naajo, “Naitoki nabo aiseiseyie enkop, neme enkop ake kake keper sii. Ore ele rorei, ‘Naitoki nabo,’ neutu enkitaiyoto e nena tokitin naiseiseyieki, aate nena naitobiraki, pee eton nena nemeseiseyieki. Ore amu king’amu enkitoria nemeidimi aiseiseyie, mataa oota empiris, pee kitum aaisiaayia Enkai te nkanyit o enkuretisho naishiaakino ninye.”3 Kulo rorei oo nkiseiseyie nabo naapuonu, eutu ajo eitanyikita ina kiseiseyie enkitasheikoto e nkitoria e Enkai, te ng’ues Kristo, eishoi naisiligieki, “enkomono oo loshon pooki.”
GSAM 39.1Ore te kuna olong’i naabayie, neidim lelo pooki ooata Biblia pooki eboloki te dukuya ninche aatoduaa leleng enkarinyunoto nayooki aitobir Kristo. Eitu etiu neijia te iltung’ana li apa. Ororei le Enkai naisho ninche, “ororei te ororei, ororei te ororei: nkiroroto te nkiroroto, nkiroroto te nkiroroto; tene te nkiti, naa teine te nkiti.”4 Te nkoitoi enetobiraki enkirukoto e njeunoto, eitu neme nkutuk e oltung’ani sidai, “ake ewang’an naitobiraki, naitobiraki oleng, nkakuya te nkata sidai.”5 Neme enetiaaki enkiguanoto kitok, nashomo te nkuti rorei enkipankata naitobiraki te lpayiani o Enkai.
GSAM 39Eanyunoto neitu eibalunyeki te dukuya
GSAM 39.2Enkai nemeitoki eanyun osiligi loo ltung’ana, nemeeta nkeraish o enkata neme eanyun, naajo eitu nkishomo iropilata nkikata eton eishoi naisiligieki. Te iltoki naitobiraki, nemeeta enkiguanoto naajo nkera dukuya naidipaki ake eishoi; naa te nkiti kata Eden nashukie, naa nkigira iltung’ana enetiaaki olchani le nkishui. Te nkata Cain, Eve naajo, “Naa atobiraki oltung’ani te Enkai.”6 Ilpayiani oo Hebrew naajo, te ororei pooki, ejo, “Naatobiraki oltung’ani, Enkai.” Ejo: ena ishoi naitobiraki siaai e nkitoria e Satan. Nemeeta enkiteng’oto e Eve naajo neme te nkata Abel. Naa eeta osiligi ojo nkera dukuya ake naidipaki e nkishoroto. Neme enetiaaki osiligi le Eve, nashomo e nkata Cain, te nkoitoi enye torrono, nairikuo ninye o metaba anaa near olalashe lenye metua. Kejiana Abel, ninche naata enkiguanoto o enkisoma olasar oyooki aishori; Abel neyau olkuoo lenye metaa olasar, te nkoitoi naitobiraki, naa Cain naisho emore o nkoitoi, naata enkiguan o enkishukoto. Enkiguanoto e Abel neme sidai oleng, naa ejo Paul, “Hoo neetua, eton eirorita.”7
GSAM 40Seth ake eishoi?
GSAM 40.1Keishunye Abel, Seth naitobiraki, naa osiligi nashukie; Eve naajo, “Enkai naaishoo enkae ishoi te rishata e Abel, oara Cain metua.”8 Kejiana Seth naata te lchore e Adam. (Doli Enkiterunoto 5:3.) Cain, oltau o nkera dukuya, nemeeta te lchore. Te nkoitoi nemeeta, Eve najo Seth ake eishoi naisiligieki. Te ororei, keishunye Seth, neiteru iltung’ana aipot ate te enkarna e Enkai. (Doli te nkigeroto e nkalo e Enkiterunoto 4:26.) Nemeeta naajo Seth ake oltung’ani naitobiraki olaitoriani le nkiting’oto, Enkai, naa nashukie enkitoria e Satan naitayu.
GSAM 40Osiligi otipikaki te Noah
GSAM 40.2Te nkiroroto kutiti e iltoki kejia Adam enetobiraki Noah, nemeeta oleng ake lchore e iltung’ana. Te nkata Noah (“oltung’ani o sidai,” te nkigeroto e nkalo), osiligi nashukie, naa iltung’ana naajo, “Ele oretu iyiook aitigir te siaai ang o enkinyinyiret oo nkaik ang, tenkaraki enkop natediaaka Enkai.”9 Ororei le Enkai nemejo nkoitoi enetiaaki enkitoria; kake osiligi naataaki naajo enkitanapat e enkop nashukie te nkoitoi nabo. Nemeeta enkiguanoto e ntorroni naataaki te nkata Noah, enetiaaki iltung’ana naitobiraki enkop pooki too ng’ok o enkarrueisho, naa iltung’ana naitayu te nkop te olairrag le nkare, ake Noah o enkaji enye naishom; naa Noah naata ilarin 120 naitodolu iltung’ana te nkidaata naapuonu, nemeeta ninche enetiaaki.
GSAM 41Babel enetiaaki
GSAM 41.1Keishunye olairrag le nkare, iltung’ana naisho Noah ororei naitobiraki enkop; kake keishunye ninche naitobiraki, naitayu enkitoria e Enkai. Nimrod naitobiraki enkitoria e Babel (kejoito Babylon, enkitoria dukuya e enkop).10 Te nkiti kata, iltung’ana naiteru aaitobir oltalet le Babel, naitobiraki enkop e nkaji, naa neme nkipirakino te nkop, eas nena naapaasha nena naiteng’ena Enkai ninche te Noah. Te nkata nemeeta eanyunoto, ninche naitobiraki siaai te inkaina enye; naa Enkai naitobiraki inkutuk enye, naa ninche naipirakino.
GSAM 41Abraham oyooki aaku olajung’oni le nkop pooki
GSAM 41.2Ore pee kisuj nena kigerot kutiti o metabaiki eishoi e tomon naing’uaa Noah, nikitum enkipototo e Abraham, o Enkai naajo, “Enkop pooki nidol, kaisho iyie o eishoi ino intarasi. Naitaa eishoi ino anaa enterit e nkop; tenidim oltung’ani aken enterit e nkop, neidimi sii aken eishoi ino. Inyo, shomo im enkop te nkadori enye o te nkilasha enye, amu kaisho iyie ninye.”11 Nemeeta enkirukoto naisho Abraham enkop, kake eitisipa Enkai te ninye ajo keye. Paul naajo nashomo te “nkop enetiaaki naisho te nkata, naa enetiaaki enjung’ore.”12 Ena nkiguanoto enkishoroto naitobiraki te Abraham, nemeeta enkiguanoto te Enduaata e Enkai, naa “eing’oru enkanasa naata nkitamanyunot, Enkai naipanka neitobir ninye.”13 Te Iroma 4:13, enkishoroto ejo “naa olajung’oni le nkop pooki;” neme te enkop ena, kake te nkata naisho, keishunye enetiaaki te nkata naishukie.
GSAM 42.1Te nkoitoi e oltung’ani, Abraham nemeeta enkiguanoto nkoitoi eishoi naisiligieki naa inkera enye. Nemeeta naisho naajo Eliezer, olarriponi lo nkaji enye o intokitin enyena, ake eishoi. Enkai naajo, “neme”; naa enetobiraki “te nkoitoi e inkaisho enye.” Enkai naitodolu Abraham naa enkata e siaai e ishoi enye nemeeta te nkoitoi naaku. Naajo, “Eishoi ino naaku oltung’ani e nkop neme enye, naa naisho siaai; naa ninche naitayu ilarin 400.... Naa inye naaku te lpayiani enye te nkisisa; naa aikinukari te olpayianisho sidai.”14
GSAM 42.2Enkitok e Abraham naitobiraki nkoitoi neme sidai naitobiraki enkishoroto te nkiti kata; kake keishunye Isaac naitobiraki, enkera sidai e Abraham o Sarah, enkitok enye, Enkai naajo te Ishmael o yieyio enye Hagar, “Tayu enkitok e nkibung’ata o enkera enye.”
GSAM 42.3Te enkiguanoto e enkirukoto e Abraham te nkisho Isaac te oltare, naitum enkisoma te mpiunoto oo lootuata. Ejo te ororei, “Etejo keidim Enkai aitipiu Isaac eing’uaa ilootuata; naa ore te nkitanyaanyukoto e mpiunoto, neng’amu Isaac aitoki.”15
GSAM 42Eishoi e sipata
GSAM 42.4Abraham naisho te nkata nabo enkiguanoto naajo eishoi e sipata, enetiaaki iloshon pooki te nkitoria, nemeeta te lchore enye te nkop, naa Kristo o Enkai; te nkoitoi Enkai nemejo “iishoritin” pooki, kake, “eishoi nabo, naa te ishoi ino, laa Kristo.”16 Paul naajo te ena, “Enkigeroto sinyati, naayiolo te dukuya ajo keitaa Enkai iltung’ana leme Lyahudi supati te enkirukoto, neliki Abraham Ilomon Supati eton eitu ebaya ina kata, ejo: Te iyie emayian iloshon pooki.”17 “Enkishoroto naisho Abraham nashukie Isaac o eishoi enye,”18, naa Jacob.
GSAM 42.5Te nkata Jacob naata inkera 12, enkiguanoto naaku: te nkoitoi aji eishoi e sipata nashomo? Te nchakenisho naitobiraki Jacob te inkera enye, enkiguanoto naishukie: “Olmishire le nkitoria nemeeta naitu Judah, naa oloisho nkitanapat nemeing’uaa erishata oo nkejek enyena, ake Shiloh naaku; naa iltung’ana pooki naishomo te lenye.”19 Te nkishoroto ena, iltung’ana Israel, hoo neetii abori enkitoria oo loshon naapaasha, eishooki metaa keeta Sanhedrin enye. Naa Judah—enkiti e iltung’ana Jews naajoito te Judah—naata ororei kutiti te nkitoria enye, ake Shiloh (Kristo) naaku.
GSAM 43Enkata naidipaki
GSAM 43.1Ilpayiani naata enkiguanoto kutiti te enkashukoto o eishoi naisiligieki; kake enkata aji, naa nemeeta enkata inkaisho naaku, nashomo naidipaki. Keishunye inkera e Jacob naitobiraki Egypt, naa olaiguanani Assyrian—Pharaoh (Isaya 52:4)—na “nemeeta enkiguanoto e Joseph,”20, naitayu ninche, enkiguanoto enye nashukie te ilarin 400 (te sidai 430) naitobiraki enkata e nkishukoto o enetiaaki iltung’ana neme enye, naata osiligi ojo enkishukoto naaku naitobiraki enkitoria naisho.
GSAM 43.2Te nkata Moses naitobiraki, lpayiani enye naidoli “naa enkera sidai.”21 Keetae ewang’an naishooki ninche ajo Moses oyooki, te ngolon e Enkai, alaku Israel te nkibung’ata torrono. Eishooki sii Moses ena yiolounoto, metii olng’ash; te nkata naata ilarin 40, nashukie enkiguanoto naijo naaku o iltung’ana Israel naitayu, naa nashomo nashukie enkishukoto o ninche, neme naaku enkera e entito e Pharaoh o olajung’oni le nkitoria e Egypt.22 Te nkata naitobiraki siaai te iltung’ana enye, naa naitayu oltung’ani e Egypt te nkoitoi e nchakenisho, naishia oleng naajo ninche nemeeta enkiguanoto e siaai enye; “naajo ilalashe enye naaku naidoli nkoitoi Enkai te nkaina enye naitayu ninche.”23
GSAM 44.1Te nkata Enkai naisho iltung’ana Israel enetayu Egypt, ninche naitayu, naa te nkata naidoli te nkolong. Enaidurra 12:40, 41. Nemeeta enkiguanoto naajo Moses ake olaitoriani le nkiting’oto enye o eishoi naisiligieki, amu ole lchore e Levi ninye; naa neme Jacob najo te nchakenisho enye naaku Judah olaitoriani lenye ake Shiloh naaku?
GSAM 44“Nidoli, kake neme te nkata ena.”
GSAM 44.2Te nkata iltung’ana Israel naitayu te nkoitoi Canaan, Balak, olaiguanani le Moab (enkera e Lot), naisho Balaam naitayu Israel te enkutuk. Neibelekeny Enkai oldeket lenye metaa emayianata, naisho enkiguanoto enye enetayu enkirukoto naajo enkishukoto e Satan nemeeta te nkata naitobiraki Canaan. Ororei naitobiraki naajo Balaam te Enduaata e Enkai, “Nidoli, kake neme te nkata ena; naidoli, kake eton elakua. Naitobiraki olkipaareta te Jacob, naa olmishire naitobiraki te Israel, naa ear imboinat e Moab, naa naitayu iltung’ana pooki e Sheth.”24
GSAM 44.3Ena ishoi kumok naing’uaa Abraham, Paul najo te ena: “Te oltung’ani nabo, naa nemeeta enkata enye, netoiwuo iltung’ana kumok anaa ilakirak le keper, naa anaa osinyai otii enkalo e enaiposha, lemeikenayu. Netuata ninche pooki te enkirukoto, nemeeta enkishoroto naisho, kake naidoli ninche naate, nairukie, naataaki, naa najo ninche iltung’ana neme enye o iltung’ana naipirakino te enkop.”25
GSAM 44.4Enkiguanoto e Israel nemeeta naitu nemeeta enkirukoto te nchakenisho e Balaam naajo enkishoroto enye neme “te nkata ena,” naa neme “te nkata nanyikitu”; kake Enkai, nemeeta te nkata naisho nchakenisho ena, naatobiraki enkiguanoto enye te nkata e njeunoto. Te Moses naajo, “Te sidai naaku, naa ake nkigira, enkop pooki naata ewang’an e Enkai.”26 Te nkata e naibon Habakuki, te ilarin 863 keishunye, enkiguanoto nabo nashukie, kake najo te nkata naaku: “nkop naaku naata enkiguanoto e ewang’an e Enkai, anaa enaimulumulie inkariek enaiposha.”27
GSAM 45Siaai e Ewueji sinyati naa enkitanyaanyukoto e siaai e sipata
GSAM 45.1Te nkata Enkai naitayu Israel Egypt, naajo te nkisudunoto e enkampi pooki enkitanapat enye e enkisisa, naa naisho enkiguanoto enye te olkitiankisha, naitobiraki te nkaina enye, naataaki te iltoki, naa ninche naidoli oltung’ani naaku nashomo nashukie enkiguanoto enye, naaku nashukie te nkisho enye; naa te ngolon osarge lenye le tipat oleng, neitukuni ing’ok enye, Enkai naitobiraki Ewueji sinyati te nkop naidipaki. Ena enkaji, naa Ewueji sinyati, Moses najo naitobiraki pooki te nkoitoi e nchore naitoduaaya Enkai ninye te oldoinyo.28 Siaai te Ewueji sinyati ena naa oloip lo siaai e sipata e Kristo te Ewueji sinyati e keper.29 Te nkata enkiguanoto e Enkai te nkisho o inkishu e Ewueji sinyati naaku naataaki oltung’ana enkisudunoto e “intokitin supati naapuonu,”30 Satan naitobiraki iltung’ana naidoli enkisho ake, neme Kristo o siaai enye sidai, enetobiraki ake enkisudunoto. Nemeeta nkoitoi, naitobiraki ninche nairukie inkaina enye te njeunoto.
GSAM 45.2Nkoitoi Enkai naaku olaitoriani loo ltung’ana lenyena—Israel—naaku naitayu inkiguan o naitayu iloshon. Naata nkoitoi enye e nkitoria, naidoli te ororei ena: “Te nkata naitayu iloshon 7 te nkop Canaan, neoroki ninche enkop enye te nkoitoi e nkoshoto e nkukuo. Keishunye naisho ninche iladung’ok enkiguana te nkata e ilarin 450, ake Samuel naibon naaku.”31
GSAM 45Israel eishiai olaiguanani
GSAM 45.3Iltung’ana Israel nemeeta enkirukoto te nkoitoi Enkai naitobiraki nkitoria enye. Kake enkiguanoto o enetiaaki Enkai naaku ninche iltung’ana naibung’aki, nemeeta naitu too loshon pooki. Tenaa etusuja ninche inkitanapat enyena te lulung’ata, anaata iloshon naajo te ninche, “Esipa, ele osho kitok naa iltung’ana ng’eni ooata ening’unoto. Olosho aji naata Enkai nanyikita ninche, ake Enkai enye naaku te nkoitoi pooki nemeeta enkiguanoto te lenye?”32
GSAM 46.1Te nkata enkirukoto neme sidai, ninche naisho Samuel naajo naisho olaiguanani te nkitoria enye, naa Enkai naajo Samuel, “Ninche naitayu nanu, neme naaku olaiguanani te ninche.”33 Keishunye ninche naajo Samuel, te ororei kitok, “Aisho olaiguanani naitobiraki enkiguanoto enye, ake iloshon pooki.”34 Samuel naitodolu ninche te nkoitoi e enkibung’ata naaku ninche te nkata naata olaiguanani; kake “nemeeta ninche enkirukoto naidoli ororei Samuel; naajo, a’a, kake nkigira olaiguanani; nkigira ake iloshon pooki; olaiguanani enye naitobiraki enkiguanoto enye, naitayu te dukuya, naa naitobiraki inkiguan.”35
GSAM 46.2Neme ninche naata ilaiguanak naitobiraki nkitoria enye te ilarin 500, dukuya te nkitoria nabo te Saul, David, o Solomon; keishunye te nkitoria are, Israel o Judah. Ilaiguanak kutiti oleng naaku supati neiririkino, kake ilkumok lenye naaku torrok, nerik iltung’ana aaserem nkitanyaanyukot oo nkaitin, neas ing’ok kituaak. Neme ninche ake naaku iloshon e nkop e ninche, te nkata naata olaiguanani, kake ninche naas entorroni te nkoitoi oo loshon, naitayu Enkai e lpayiani enye, neserem nkitanyaanyukot oo nkaitin o njore pooki e keper.
GSAM 46.3Enkai naajo te nkitoria oo laiguanak ena, te nkutuk e naibon Hosea, “A Israel, inye naitayu inye; kake tiatua nanu etii eretoto ino. Kaaku nanu olaiguanani lino; naa kaji etii likae oidim aitajeu iyie too nkanas inono pooki? O iladung’ok enkiguana linono nintiaka, Nchoo olaiguanani o larikok? Aaishoo nanu iyie olaiguanani te ngoro ai; naa naitayu ninye te ngoro ai napi.”36
GSAM 47Enkitoria nateibelekenyeki
GSAM 47.1Eshomo ena kitoria oo laiguanak dukuya metaba anaa pee etapejo ilkaldayo Yerusalem, nenap intokitin e nkaji e Nkai, neya Yuda metaa rrindiki te Babeli. Nebik te ine ilarin ntomoni naapishana, anaa enatayioloyieki ninche te naibon. Ore pee eishunye ena kitoria oo laiguanak, nejo Olaitoriani te nkutuk o loiboni Esekiel alo Sedekia, olaiguanani lenye le nkiting'oto, “Iyie oloitirring'a, olaiguanani torrono le Siraeli, obau enkolong enye, te nkata naishunye intorrok, aiko neija ejo Olaitoriani Enkai: Taa ina kofia e nkitoo, intaa sii enkilepata e nkitoria; mebik ena anaa enatiu: intodou ilo otii abori [olarikoni le Babeli], nintadou ilo odo [ena arikoni le lmarei le Yuda oiting'idua makewan oleng]. Aibelekeny, aibelekeny, aibelekeny ninye; nemeitoki atii metaba anaa pee elotu ilo laa enenye te sipata; naa kaisho ninye.”37
GSAM 47.2Ore ena arikoni laa enenye enkitoria te sipata, ina Ishoi nasipa, naa Kristo. Eigero oloiboni Mika imbaa enyena ajo, “Iyie, olng'ejep lo ntare, ewueji nagol e ntito e Sion, elotu ninye atua iyie, ina kitoria e dukuya [enkitoria e nkop, nashukokino tiatua Kristo]; elotu enkitoria atua entito e Yerusalem.”38
GSAM 47.3Ore pee eiminie Siraeli olartat le nkitoria, neiruk ninye atua inkaik o laiguanani le Babeli. Ore pee eton ninche te abori enkitoria e Medi o Persia, neitoki e Yunani, neitoki e Roma, neibelekenyeki enkitoria nkatitin uni. Te nkitoria e Kaisari Augusto, olaiguanani kitok le Roma, neini Kristo, oishiaakino apokhi olorika le nkitoo le David,—ina Ishoi nasipa e nkitok, e Abraham, o e David,—neini anaa enatejo enaibon.
GSAM 47.4Pee eyiolou iltung'ana ajo ore ilo Arikoni laa enenye te sipata, ina Ishoi nasipa, naa kealang oltung'ani ake oo keeya oeta enkitoria e nkatitin kuti, neitonyo Olaitoriani olaigeroni loo lkerempet meigero aiko neija: “Kaaitaa ninye olodung'oi lai, oodo aalang ilaiguanak le nkop. Karamataki ninye enyorrata ai nauno ntarasi, nebik osotua lai nenye egol. Kaaitaa sii eishoi enye nemetum enkeeya ntarasi, nebik olorika lenye anaa inkolong'i e shumata.” “Ebik eishoi enye ntarasi, naa olorika lenye anaa enkolong te dukuya nanu. Eitashe ninye ntarasi anaa olapa, anaa olchakenani osiligi te shumata.”39
GSAM 48.1Ti atua enaibon e Isaya, kisom inkurumishie imbaa e na Arikoni aiko neija: “Amu eitinioki iyiook enkerai, neishooki iyiook olayioni; neitashe enkitoria te nkapune enye; neipoti enkarna enye ajo Oloas inking'asia, Olaishoru eng'eno, Enkai naata engolon, Papa loo ntarasi, Olaiguanani le Seriani. Meeta enkiting'oto embulunoto e nkitoria enye o seriani, to lorika le nkitoo le David o te nkitoria enye, pee eitobir neitashe ninye te nkiguana o te sipata, aa teretaki te naa metabaiki ntarasi. Olom lo Laitoriani loo njore oas ena.”40
GSAM 48Enkuetaki e Enok o Elija aapuo shumata
GSAM 48.2Eigeroki imbaa oo ltung'ana loo apa ake ooikuetaki aapuo shumata meitu aatum enkeeya. Ejo imbaa e Enok, le naapishana aa teretaki te Adam, ajo “eimaa ninye o Enkai; neitu eitoki atii, amu ewa Enkai ninye.”41 “Te nkirukoto eikuetaki Enok pee medol enkeeya; neitu eitoki atumoki, amu ewa Enkai ninye: amu eton eitu eikuetaki, etii ena chakenisho eipirta ninye, ajo eitishipa Enkai.”42
GSAM 48.3Neitoki, ore pee eloito Elija o Elisha tenebo, “neaku ore eton epuoito neirorita, nenaura, nepuku engari e nkima o ilfarasin le nkima, negel ninche pokira are; neilep Elija te nkusero apuo shumata. Nedol Elisha ina, neishir ajo, Papa lai, papa lai, engari e Siraeli o iltung'ana lenye ooidapashie ilfarasin! Neitu eitoki adol ninye.”43
GSAM 48.4Etibonua Enok imbaa e lotunoto e Kristo anaa olaiguanani le nkiguana e nkop pooki, te kulo rorei: “Enduuru, elotu Olaitoriani tenebo iltung'ana lenyena sinyat ooata inkumoni oo nkalifuni, pee eiguana iltung'ana pooki, neitodolu lelo pooki torrok otii ninche easat enye pooki torrok, naatiasa te ntorrok enye, o irorei pooki ogol ootaarie ninye ilooas ng'ok oo torrok.”44
GSAM 49Eiteng'ena Yob elotunoto o Laitoriani
GSAM 49.1Ore Yob, oipirripiri ajo etushote te nkatitin e Musa, neeta enayiolo eipirta elotunoto e Kristo o empiunoto; amu etejo, “Ai, tenaa keigeroki irorei laainei taata! Ai, tenaa eigeroki tiatua embuku! Tenaa eigeroki te nkalem e chuma o te risasi, tiatua osoit ntarasi! Amu ayiolo ajo eishu Olaitajeunoni lai, naa keitashe te nkolong e nkiting'oto te nkop. Naa o naake einoso intimir ina sesenai anaa pee eidip enchashur ai, keaku tiatua osesen lai adol Enkai: nanu kewan adol ninye, neaku inkonyek aainei naadol, mme olikae.”45
GSAM 49Olorika le nkitoo le David naa olorika lo Laitoriani
GSAM 49.2Eipoti olorika le nkitoo le David ajo olorika lo Laitoriani. “Eton Solomon to lorika le nkitoo lo Laitoriani anaa olaiguanani te wueji e David menye.”46 Einosa Olaitoriani “olmumai alo ninye [David], ajo tiatua eishoi e sesen lenye eitashe Kristo pee eton to lorika lenye le nkitoo. Ore amu etayiolo ena eton eitu easayu, neiroro imbaa e npiunoto e Kristo, ajo neitu epaliki enkishui enye ewueji oo lootuata, neitu sii edol osesen lenye enkirototo.”47 Neitoki ejo imbaa e nkitoria e Kristo nalotu, eton ninye to lorika le nkitoo le David. (Todu Isaya 9:7.) Neitoki, “Eitashe ilaiguanak le nkop, neiguana ilarikok tenebo, aaitaar Olaitoriani o ilo oteyielo ninye te lata.... Kake aitonoyie nanu olaiguanani lai te Sion, oldoinyo lai sinyati. Kalimu enkitanapata: etejo Olaitoriani ta nanu, Iyie Olayioni lai; ena olong aitoiwuo iyie.”48 Neitoki, “Etejo Olaitoriani alo Olaitoriani lai, Tona te nkaina ai e tatene, metaba anaa pee aaitaa ilmang'ati linono entonata oo nkejek inono.”
GSAM 49Etang'asia Il Yahudi
GSAM 49.3Eitang'asa kulo kererin Il Yahudi. Etii ena olong'u nemeidim ninche aataar: tenaa eipoto David ninye ajo Olaitoriani, kaji eikununo pee eaku olayioni lenye? Kaji eikununo pee eaku enkerai naitini te ishoi e David, neaku sii Imanuel—Enkai tenebo iyiook? Kake etejo Isaya, oloiboni lenye kewan, “Enaaduta entito neitu eituruk olee, neiu olayioni, neipot enkarna enye ajo Imanuel.”49
GSAM 50.1Etayiolo Kristo oleng enkilikuanata naitin'ie Ilfarisayo ooitaa intashat, pee meiroro, neaku neikilikuan ninche ajo, “Kaa ipirripirita eipirta Kristo? Olayioni le ng'ae ninye? Nejo ninche anaa ninye, Olayioni le David. Nejo ninye anaa ninche, Kaji eikununo, naa, pee eipot David ninye te Nkiyang'et ajo Olaitoriani, ejo, Etejo Olaitoriani alo Olaitoriani lai, Tona te nkaina ai e tatene, metaba anaa pee aaitaa ilmang'ati linono entonata oo nkejek inono? Tenaa, naa, eipoto David ninye ajo Olaitoriani, kaji eikununo pee eaku olayioni lenye?”50
GSAM 50.2Eitoki epiropiroki ena bae tiatua Olkerempe le Nkai 45:6, 7: “Olorika lino le nkitoo, Enkai, ebik ntarasi o ntarasi; olartat le nkitoria ino naa olartat le sipata. Inyor iyie esipata, nimbayu intorrok; ore enkaraki ena, neteyielo Enkai, Enkai ino, iyie te lata e ng'ida aitalang ilchoreta linono.”51 Ore etii kulo Kigerot Sinyat tiatua enkipiroroto enye, meeta enyamali ajo etaa Il Yahudi eeeta inkipirorot naado eipirta enkitanyaanyukoto o Larikoni nalotu, o Looitobir. Meidim atiu kulikae oitoi.
GSAM 50Eishoi naing'uaa Enkai
GSAM 50.3Eishoruno enkiteng'enare naibalunyeki oleng eipirta Kristo o enkiniata enye, amu etayioloyie Olaitoriani te nkutuk o loiboni Mika ajo eing'uaa ninye Enkai, neitodolu sii ina ang kutiti enetini: “Kake iyie, Betlehem Efrata, o naake ikiti tiatua inkalifuni e Yuda, epuku aing'uaa iyie alo nanu ilo oaku olarikoni te Siraeli; ore inkipukunot enyena naa naing'uaa apa ake, aa teretaki te ntarasi” (te nderi e nkardasi, te nkutuk oo Lhebrania, aa teretaki too “nkolong'i oo ntarasi”).52
GSAM 50Enetii Enkai naitodoluaki te Shekina o te Nkatampoi
GSAM 50.4Te siadi tiatua imbaa oo Il Siraeli, ore pee eidip Solomon enkitobirata e nkaji e Nkai, natejo ninye ajo keya pee eaku “enkaji naata enkitoo sapuk oleng,” neitashe Shekina e nkitoo e Enkai te mpolos oo lkerubim, te shumata entonata e ng'urr. Ejo enaigeroki ajo, ore pee eisinyati ina aji e Nkai, te nkata napukunye ilapolosak te wueji sinyati, “neiput enkatampoi enkaji o Laitoriani, metaa meidim ilapolosak aaitashe aataas esiaai enkaraki enkatampoi; amu enkitoo o Laitoriani natiputa enkaji o Laitoriani.”53 Eitodoluaki enetii Olaitoriani tiatua ena aji e Nkai too nkonyek oo ltung'ana, te nkatampoi e nkitoo. Ewalua Olaitoriani enkomono e Solomon te ina kata, nejo anaa ninye, “Atoning'o enkomono ino, naa ategelua ena wueji metaa enkaji ai oo lasarri.”54
GSAM 51.1Etuasa iltung'ana ng'ok,—nepuo aasayia inkitanyaanyukot naitobiraki,—neaku enkaraki nena netii enkanasa enye o Ewueji sinyati te nkarruoto te larin ntomoni naapishana. Ore te siadi enkirridinkata, neitoki aaitobir enkaji e Nkai te arikore e Serubabel. O naake mekure enkitoo enye ebaiki ina nateitobira Solomon, etejo Olaitoriani imbaa enye te nkutuk o loiboni lenye, “Keaku enkitoo e na aji e siadi sapuk aitalang ine e dukuya.”55 Eitashama Herode ena aji, naa too nkuapit enye eiteng'ena Olaitajeunoni. Eeta ina aji e dukuya enkatampoi e nkitoo naitodolu Olaitoriani, kake eitijing'a ina e are Olaitajeunoni kewan, Olaitobirani loo ntokitin pooki.
GSAM 51Enkitoria e nkitoo e Nkobei e Yese
GSAM 51.2Ore lelo oosiligita ooanyita too nkolong'i e Isaya, ore enkitodoluata e naibon enye eipirta intokitin e nkitoo naapikakinore enjeunoto e nkiting'oto, etaa enkitumoto e ngolon o enkintieunoto. Eitoki kuna aibon aaitodolu te sipata olmarei oing'uaa ena Olaitajeunoni oanyitaki, aiko neija: “Epuku olng'osila te nkobei e Yese, neubulu Olng'osila too ntona enyena. Etone Enkiyang'et o Laitoriani te shumata ninye, enkiyang'et e ng'eno o ening'unoto, enkiyang'et e nkishoroto e ng'eno o e ngolon, enkiyang'et e yiolounoto o enkure o Laitoriani; neitasioki ninye aning'u enkure o Laitoriani. Meiguana ake te ina nadol inkonyek enyena, nemeing'uaki ake te ina naning inkiyiaa enyena; kake te sipata eiguana ilaisinak, neing'uaki te sipata lelo oobor te nkop; neur enkop to lartat le nkutuk enye, near iltorrok te nkiyang'et naing'uaa isagam lenyena.”56
GSAM 52Empiunoto nateiteng'ena iloibonok
GSAM 52.1Eiteng'ena sii oloiboni Isaya enkiteng'enare e mpiunoto oo lootuata, te kulo rorei le nkitalakarrunoto: “Te na doinyo eitobir Olaitoriani loo njore osirua lo ntokitin naata ilata alo ltung'ana pooki, osirua le naisho e sabibu natabik to lturuturruo, intokitin naata ilata naiput iloilo, o enaisho e sabibu natabik to lturuturruo natukuoteki oleng. Neimin te na doinyo ina naiteleikioki iltung'ana pooki, o ina sanka naiturupieki iloshon pooki. Einos enkeeya te nkitoreisho; nesotu Olaitoriani Enkai inkiyio too nkonyek pooki; neintaa enkurruna oo ltung'ana lenyena te nkop pooki, amu etoriko Olaitoriani. Nejo te ina olong, Enduuru, ena Enkai ang; kitanyua ninye, naa ketajeu iyiook. Ena Olaitoriani; kitanyua ninye, kiking'ida naa kiting'idare enjeunoto enye.”57
GSAM 52Enkitoria te nkop naitobiraki metaa ng'ejuk
GSAM 52.2Ejo ilo oiboni ake ajo keaku enkop naitobiraki metaa ng'ejuk enetaisheyieki enkitoria e nkiting'oto: “Amu, enduuru, kaitayu nanu shumata ng'ejuk [shumata e nkijape] o enkop ng'ejuk; nemeitoki aapara intokitin e dukuya, nemeitoki aapikaki enkipiroroto [te nderi e nkardasi, te nkutuk oo Lhebrania, ‘aapikaki oltau,’ aa inchere, aaitoki aayieu ninche]. Kake enting'idata, ninting'idarete ntarasi ina naitayu; amu, enduuru, kaitayu Yerusalem metaa eng'ida, o iltung'ana lenyena metaa enchipai. Naa kating'idare Yerusalem, nating'idare iltung'ana laainei; nemeitoki aning'oki tiatua ninye oltoilo le nkishirata, anaa oltoilo le nkiguena. Meitoki atii te ine [aa teretaki te nkata naitayieki enkop ng'ejuk] enkerai oo nkolong'i kuti [enkerai naishu enkata kutiti], anaa olpayian leitu eitabaya inkolong'i enyena [enkoidunyata nabau eton eitu ebau enkata enye]; amu eya enkeeya enkerai naata ilarin ip nabo [too nkolong'i naabaiki iltung'ana ilarin iip naudo, neidim inkera aata ilarin ip nabo]; kake oloas ng'ok oata ilarin ip nabo [too larin e siadi e nkishui oo larin ip nabo] elataki. [Ore lelo ooya enkeeya te nkata naitayieki enkop ng'ejuk, naa lelo ooimin tiatua ‘enkiaminoto oo ltung'ana torrok.’ 2 Petero 3:7.] Neitobir inkajijik, nemanya ninche; neun inkintoi e sabibu, nenya ilng'anayio lenyena. Meitobir ninche pee emanya likae; meun pee enya likae; amu anaa inkolong'i o lchani [olchani le nkishui, te nkitolokino oo Lgiriki oopoti Septuaginta] eikununo inkolong'i oo ltung'ana laainei, naa ore lelo laainei lategelua, neng'ida te siaai oo nkaik enye te nkata naado.”58
GSAM 53.1Eing'ura Esekiel tiatua enkata naado nalotu abaya empiunoto oo lootuata. Te nkutuk enye ejo Olaitoriani, “Enduuru, iltung'ana laainei, kaabol inkuraren inyi, naitapuku intae too nkuraren inyi, naya intae atua enkop e Siraeli.”59
GSAM 53“Etanapa ninye osina lang”
GSAM 53.2Alo Isaya, oloiboni le lomon supati, eitayioloyieki te nkiputakinoto enkinyamalata, osina, o enkeeya o Laitajeunoni enkaraki iltung'ana. “Ng'ae,” ejo oloiboni, “otiruko olkilikuai lang? Naa ng'ae oibalunyeki enkaina o Laitoriani? Amu eubulu te dukuya ninye anaa enchani naloisu, anaa entonai naing'uaa enkop naitu; meeta enkanyaanyukoto naitashama anaa enkishiaa, naa ore pee kidol ninye, meeta enkitashamata nikinyor ninye enkaraki ninye. Emenaki, neany iltung'ana ninye; oltung'ani le sina, oyiolo enkinyamala; nikinturup nkomomi ang ti alo ninye; emenaki, neitu kisipu ninye. Esipa ajo etanapa ninye enkinyamala ang, neya osina lang; kake kipiror iyiook ajo etaari, naa Enkai nataara, neinyamala. Kake eishinyioki enkaraki intalakuonot ang, neishami enkaraki intorrok ang. Enkitamioto naishoo iyiook seriani naa ninye nateleleikioki; naa too nshinyat enyena eitobirakino iyiook.”60
GSAM 53.3Keasayu kuna baa e nking'asia too nkolong'i aainei? Neidim iltung'ana, tenebo oloiboni, aaitikilikuan aiko neija. Ore enewal naa, mme taata easayu ninche; eton eitu ebau enkata e lotunoto e na Olaitajeunoni kitok. Kake ejo oloiboni, “Edol inkonyek inono Olaiguanani te nkishiaa enye; neng'ura enkop nalakua oleng.”61
GSAM 54Enaibon e Daniel naibalunyie imbaa naalotu
GSAM 54.1Kake te nkutuk o loiboni Daniel eterua Olaitoriani aiteng'en iltung'ana lenyena imbaa oo nkitoriat naasujakino naapuku neitoria, metaba anaa pee eitasheyieki enkitoria enye oo ntarasi; neibalunyie enkata nagelunore, aa teretaki te embae eton eitu easayu te ina kata, metabaiki elotunoto te sipata o enkeeya e Mesia. Ore enkibalunoto e nduaata e Nebukadnesar neitodolu ajo ore inkitoriat ong'uan naaitoria enkop, neponari aaiborr engolon o enkitoo, anaa enaitiu enkitadowuo e nkishuroto e saabu, e fedha, e shaba, o e chuma. Neaku te nkiting'oto, ore enatiu inkitoriat naidong'idong'o, nemeeta naboisho, neanyaanyukie enkirorieki e chuma naitushukunyeki enkop e mbole. Neitoki alotu enkitoria e shumata, nesuj enkiaminoto oo nena kitoriat, naaku anaa inkopit e mpurrkoi te wueji e nkidong'ata te nkata e nkotoyio, metaa meitoki atumoki ewueji enye, kake eiput enkitoria e Enkai enkop pooki.
GSAM 54.2Neitoki, te nduaata e mbolunoto e naapishana, too nkitanyaanyukot oo ng'ueshi ong'uan sapukin, neitoki aaimaki nena baa ake, neitodolu inkurumishie baa oo nena kitoriat. Ti atua ena bolunoto eimuaki enkoitoi o esiaai e ngolon e “olkuak kutiti,” nalotu, te siadi enkipokhoto e nkitoria e ong'uan metaa imatuan tomon, aaibelekeny anaa aaibung imatuan uni e nena pee eitashe makewan metaa olarikoni le nkiyang'et oitore nena pooki. Ebik ena ngolon o Lpapa tiatua ina kipokhoto o enkirorieki e nkitoria e ong'uan, metabaiki ilarin 1260. Aiko neija eitodoluaki imbaa naabaya enkata natum Kristo enkitoria te Papa lenye, neishoo iltung'ana sinyat lo Ilo odo Aalang pooki. Enkitoria naaku te nkiting'oto naitoria enkop pooki, neitashe ntarasi.
GSAM 55Inkolong'i 2300
GSAM 55.1Ti atua embolunoto e isiet e Daniel, te nduaata o lmerek, o lkine, o “olkuak kutiti oibulung'a metaa kitok oleng,” neitoki aaya oloiboni metabaiki enkiting'oto e nkata. Too kererin 13 o 14, neitodoluaki ninye enkata—inkolong'i 2300—naabaya enkiguana. Enkata naado oleng ena, naa aiko neija etaning'ua oloiboni; amu etayioloyie olmalaika ninye ajo ore enduaata naa eton eipirta inkolong'i kumok. Eton eitu eishoruno enkolong naterunye inkolong'i, neaku eidip embolunoto ejo, “Aitang'asa enduaata; kake meetae otoning'ua ninye.”
GSAM 55Iwiki ntomoni naapishana metabaiki Mesia
GSAM 55.2Elimu embolunoto e naudo elotunoto o lmalaika alo Daniel, awalu enkomono enye, pee eishoo ninye eng'eno o ening'unoto. Etayioloyie ninye enkata oo wiki ntomoni naapishana. Ore iwiki ntomoni ile o naudo e nena wiki oo larin [ejo iyiook ajo ena enaipirta ororei shevooim, otolikioki ajo “iwiki”], neabaya Mesia. Ore ina bae naterunye enkata, “enkitanapata e nkitobirata o enkishukoroto e Yerusalem,” eton eitu eishoruno. Nepuku enkilikuanata ajo, Kaji eidim Daniel aayiolou eneidipie iwiki ntomoni ile o naudo? Ti atua embolunoto e tomon o are neitoki aaipiripir ena bae e nkata, naa ore enkilikuanata enye, “Kaa eaku enkiting'oto ee kuna baa?” nejoki ninye meshomo te nkoitoi enye, amu ore irorei naa “eikeno neipikaki olmishire metabaiki enkata e nkiting'oto,” naa te ina kata “ening'u loo ng'eno.”
GSAM 55.3Meeta enyamali ajo ena bae e nkata naa nabo e nena naaipirta olkipaaretani Petero pee ejo, “Eipirta ena njeunoto eikilikuan iloibonok, nejurru te nkitieunoto, lelo ootibonua emayian nalotu atua intae. Eijurru ninche ajo kaata kata, anaa kaata pukunoto e nkata, naitodolu Enkiyang'et e Kristo natii ninche, pee eishoo enchakenisho eton eitu easayu, eipirta osina le Kristo, o enkitoo nasuj.”62
GSAM 56Enaatum iltung'ana torrok
GSAM 56.1Ore Malaki, oloiboni le nkiting'oto le Sotua Musana, nepal enkibalunoto naitayio oltau eipirta enkiaminoto e nkiting'oto oo ltorrok: “Enduuru, elotu enkolong, napejisho anaa enkima e nkaji e nkipejoroto; neaku ilooiting'id makewan pooki, eeh, o lelo pooki ooas intorrok, anaa inteshin e mpurrkoi. Nepej ninche ina olong nalotu, ejo Olaitoriani loo njore, metaa mepaliki ninche entonai anaa olng'osila. Kake alo intae ooure enkarna ai, epuku Enkolong e sipata, naata enkitobirata te mbai enyena; nipukupuku, nimbululu anaa ilasho te nkiarata. Nimbuku iltung'ana torrok; amu keaku ilkurtu te abori inkejek inyi te ina olong naataasa ena, ejo Olaitoriani loo njore.”63
GSAM 56.2Ore kuna baa pooki eigeroki tiatua Osotua Musana ootii Il Siraeli, naaibalunyie ninche imatuan kumok e nkipankata e njeunoto, kaji eikununo eng'ida sapuk oo lasomak le rorei ootijing'a te nkisoma, ore pee edol neyiolou ajo etaa eaku aabaiki enkata nalotu ena Ishoi naitashooki te kisiligata. Etii iltung'ana kumok, o sii lelo oosom Ikigerot Sinyat too nkajijik e nkisomaroto pooki Sabato, leitu ening'u ororei (Iasat 13:27). Kake ore lelo ooserem Enkai, oojurru te nkisoma, ootujurrua Ikigerot Sinyat te nkirukoto te arikore e Nkiyang'et, meeta enyamali ajo eomon te nkitiata oleng, anaa enaas olkipaaretani Yohana te kuna nkatitin, “Wou, Olaitoriani Yesu, naa wou asioki.”
Notes
- Ndung’eta e Rashe 13:12. ↩
- Hagai 2:6, 7. ↩
- Ilhebrania 12:26-28. ↩
- Isaya 28:13. ↩
- Ndung’eta e Rashe 4:18. ↩
- Enkiterunoto 4:1. ↩
- Ilhebrania 11:4. ↩
- Enkiterunoto 4:25. ↩
- Enkiterunoto 5:29. ↩
- Enkiterunoto 9:1; 10:9, 10. ↩
- Enkiterunoto 13:15-17. ↩
- Ilhebrania 11:8. ↩
- Ilhebrania 11:10. ↩
- Enkiterunoto 15:13-15. ↩
- Ilhebrania 11:19. ↩
- Ilgalatia 3:16. ↩
- Ilgalatia 3:8. ↩
- Enkiterunoto 28:13 ↩
- Enkiterunoto 49:10. ↩
- Enaidurra 1:8; Iasat 7:18 ↩
- Ilhebrania 11:23. ↩
- Doli Josephus, Antiquities of the Jews, Book 2, chap. 9, par. 7; The Spirit of Prophecy, vol. 1, pp. 165, 166. ↩
- Iasat 7:25. ↩
- Enkikena 24:17. ↩
- Ilhebrania 11:12, 13. ↩
- Enkikena 14:21. ↩
- Habakuki 2:14. ↩
- Enaidurra 25:40; 26:30; 27:8; Iasat 7:44. ↩
- Ilhebrania 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Ilhebrania 10:1. ↩
- Iasat 13:19, 20. ↩
- Enkigilata oo Nkitanapat 4:6, 7. ↩
- 1 Samuel 8:7. ↩
- 1 Samuel 8:5. ↩
- 1 Samuel 8:19, 20. ↩
- Hosea 13:9-11. ↩
- Esekiel 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Olkerempe le Nkai 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaya 9:6, 7. ↩
- Enkiterunoto 5:24. ↩
- Ilhebrania 11:5. ↩
- 2 Ilaiguanak 2:11, 12. ↩
- Yuda 14, 15. ↩
- Yob 19:23-27. ↩
- 1 Intepen 29:23. ↩
- Iasat 2:30, 31. ↩
- Olkerempe le Nkai 110:1. ↩
- Isaya 7:14. ↩
- Matayo 22:42-45; Olkerempe le Nkai 110:1. ↩
- Ilhebrania 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Ilaiguanak 8:10, 11. ↩
- 2 Intepen 7:12. ↩
- Hagai 2:9. ↩
- Isaya 11:1-4. ↩
- Isaya 25:6-9. ↩
- Isaya 65:17-22. ↩
- Esekiel 37:12. ↩
- Isaya 53:1-5. ↩
- Isaya 33:17. ↩
- 1 Petero 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩