Embolunoto 10 — Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie
GSAM 160.1“Ore te mpolos e nkewarie, nebuaki aajo, ‘Neilo oloyamisho, entupuku entanang’are.’ Neinyototo ina kata nena toyie aaitobir iltaai lenye.”1
GSAM 160.2Kitojo apa Enkata e eanyunoto naitodolu te nkitanyaanyukoto oo “ntoyie tomon”, naa taata kija aing’oru oleng ena mbata naimakaki te rorei le shumata, naji Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie. Olaigeroni kitok oisir imbaa ena te nkitapuku naji Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie, te 3 Oktoba, 1844, ejo:
GSAM 160.3“Kaji pee kitiu atua ena kewarie e eanyunoto? Amu kiteru enduaata e Inkolong’i 2300 te nkata e inkakua, oitu te nkata e nkopoki, 457 B.C. Kitasakino metabaiki enetii te ilapaitin ile o inkolong’i kutiti. Naatodolu iyiook atua kewarie e eanyunoto te ilapaitin ile.”
GSAM 160.4Likae olaigeroni, S. S. Snow, osiraki te Oltoilo le 22 Agosto 1844, eikilikuanie Inkolong’i 2300, ejo:
GSAM 160.5“Naatu te netupuku olkitanapat pee eibelekenyaki o eitobiraki Yerusalem. Cyrus oshi eataasa olkitanapat, Darius neishukunye aitetewuo, naa Artaxerxes Longimanus neitopiki te olari le naapishana le enkitoria enye. Neipang’aki olkitanapat neiteru aisiai te nkopoki le olari B.C. 457, pee Ezra ebaiki Yerusalem te nkaina sidai e Olaitoriani, neibelekenya olorere le Yudea, negel iltung’ana loo aiguanare o loo nkiguana, neiteru aitobir ol-enkutuk.”2
GSAM 160.6Amu enduaata naata ilarin 2300 pooki, kiasishoreki olari pooki le 457 o olari pooki le 1843 pee etum ilarin 2300. Te neitu eipang’aki olkitanapat ometabaiki apa olapa le naapishana le 457 B.C., neteng’enaki ajo enkaranta e nkata neitoki te olapa le naapishana le 1844. Amu enkolong e tomon e olapa le naapishana eataaki anaa enkiterunoto e nkata, netodoluaki esipata ajo te nkolong e tomon e olapa le naapishana, te saa e Yudea, 22 Oktoba 1844, neitoki Inkolong’i 2300, netum enkata pee ekitukuore Ewueji sinyati. Esipata pooki naishoreki pee eipuki enkata te 1843 naishoreki sii pee egelu te 1844, neeta ninche enkirukoto ajo naatumi enkoitoi e nkiguana e osina lo siligi leitu ebaya. Enkiasin naataasa Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo pee eipang’aki “oltoilo sapuk lo sipata” meidim aitodolu oleng anaa te naishore irorei ooitisiraka lelo ooituru te siaai teina kata.
GSAM 161“Entupuku entolong’u ninye”
GSAM 161.1Te Oltoilo le 3 Oktoba 1844 netii olkilikunoto osiraki George Storrs, te nkopito naji “Entupuku entolong’u ninye”, ejo:
GSAM 161.2“Kaitobir enkaina ai te nkata naitu aata apa. Te nkirukoto pooki, nkolong e tomon e olapa le naapishana keitodoluo Yesu Kristo Olaitoriani lang too inkatampo e shumata. Kegira inkolong’i kutiti pee ebaiki ina kata—kata e nkuretisho oleng pee ilooitu eirretena, kake kata e nkitoo pee ilooirretena.
GSAM 161.3“‘Neilo oloyamisho’ te olari le taata; ‘entupuku entanang’are.’ Kitaasai ilkipaareta oo kanisa naji te nkutuk ake, o iltung’ana oo ng’ok, metaa te neitabaiki kulo ltoilo. Siaai ang taata naa pee kias ipuo lelo “ntoyie naabungu ltaai lenye neipuo aaitupuku oloyamisho”. Kaji netii iyiook taata? ‘Tenaa enduaata eanyunoto, eanyukie.’ Naa me ena ewoloto ang aing’uaa olapa le Machi aashu Aprili apa?—Ee. Ainyoo naatasa pee eanyun oloyamisho? Naa naanyun pooki ntoyie, neirura, ai? Irorei e Yesu eitu etorrono; ‘meidim etisiraki e Nkai aabeli.’ Meidim aajo kitoon eirretena; kirura, neme te esipata e elotunoto e Yesu, kake te enkata e elotunoto enye. Kitu atua Enkata e eanyunoto; eitu kiyiolo ajo “kaji eado” ina eanyunoto, naa teina mbata kirura. Amayieki kulo iyiook, ‘Mikigelu enkata aing’uaa ena!’ naa kirura. Taata esiai naa pee kiboisho. Olaitoriani, etii enashe; amu oleng’ore le oltung’ani meidim. Irorie kewan, Olaitoriani. Aa, Papa, taata tabilaki enkata.
GSAM 162Empolos e nkewarie e Olkilikuai
GSAM 162.1“Kainyoo Enkata e eanyunoto?—Enkama. Kaji ayiolo?—Amu Olaitoriani ang ejo, ‘te mpolos e nkewarie’, te nkata pee eanyun oloyamisho. Enduaata naata ‘enkewarie o enkakenya 2300’, naa Inkolong’i 2300. E kewarie nemeeta e nkata nabo le nkolong e naibon, naa naa enkama; ina naa enkata pooki e eanyunoto. Oltoilo sapuk le nkata le taata neiteru te mpolos e olapa le Julai, neibulu te ngolon o te nkopokua, netii enkiyang’et te siaai enye, anaa naitu adol te oltoilo ‘1843’. Taata esipa, ‘entupuku entanang’are.’ Netii eshomo pooki naitu aing’oru ajo eidim adol. Pee ebaiki oltoilo atua ltau, ilaturak loo nkurman neing’uaa inkurman enye eata ilng’anayio. Netii enkishir kitok tenebo ilkiyio, o enkishorunoto pooki te Enkai, anaa naitu adol. Netii enkirukoto e esipata ena naitu etumi te oltoilo dukuya, o nkitoo naanyunaki, naitu eidim aing’oru leme ng’ae oata.
GSAM 162.2“Te Esipata e taata, nanu te mpiris e Enkai, kaitieu aishor pooki, naa adol ajo tenaa aing’ash esipata ena, kaitagoro Enkai, naayau kewan “emutata nalotu osioki”. Kairuk ajo taata, te wueji netii oltoilo, ore pooki ng’ae ojo agolie enkishui enye, anaa ojo ‘teng’eno metaa mepuo’, aashu neure aing’oru ena esipata, ‘neiminie enkishui enye.’ Neeta enkirukoto anaa naata Abraham pee eisho Isaka, Noah pee eitobir emeli, Lot pee eing’uaa Sodom, iltung’ana loo Isiraeli pee eton kewarie pooki aaitajeu aing’uaa Misiri, Daniel pee ejing atua osinyai loo lng’atunyo, o iltung’ana uni loo Yuda pee ejing atua enkima. Kitanyaanyukie ajo kijing enkitoria e Nkai teitu kitematisho enkirukoto anaa ena, kake taata ayiolo ajo meijia. Ena esipata e nkata neishori enkirukoto, naa mepuo obo lemeeta nkiyiaa pee ejo ninye iltung’ana ajo olng’ash, olkitaak, aashu enkae pooki najo lkulikae—iltung’ana loo Sodom loo apa dukuya enkare sapuk, kanisa e nkirukoto kitita, aashu ntoyie nairura—pee eikilikuan ninche. Kija aajo, ‘Tupuku pee itajeu enkishui ino’; ‘Ming’ura siadi’; ‘Damu enkitok e Lot.’”
GSAM 163Olsoito olosik le Storrs
GSAM 163.1Te Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie le 10 Oktoba 1844, netii osiraki George Storrs, te nkopito naji “Enkiting’oto”, kake Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo neji “Olsoito olosik le Storrs”:
GSAM 163.2“Kaji ketobiraki iyiook pee kias enkata ena?—Iruk Enkai o esipata enye, niipuo te nkirukoto engolon naisho Enkai enkitoo. Ketaata enkata e ltau anaa kiyiolo ajo kitua teina nkolong, enkishorunoto pooki te Enkai o enkituatoto e nkop.
GSAM 163.3“Meidim aitudum enajo ai oleng anaa kaanyukie olsoito osik otii oltau le naiposha. Oloiguanani kitok o ngolon eishori olmoneki ajo te nkata etagol sendiaki olkiput natii teine, pee aajo pooki ng’ae oiruk rorei lenye neya enkop sidai. Kumok neipuo olsoito. Kulikae, pee ebaiki olsoito te serian, neitayu emashua naipuo, neishomo emashua enye, naa meidol sii. Keng’oru ake olotuoi le naiposha. Keata enkirukoto pooki te olmoneki; naisho pooki. Lkulikae ooishomo teine aajo kake etaa eishiaakino pee eton olsoito. Kake kejo ninche ‘ng’eno’ naa meipuo te nkiyiaa pooki.
GSAM 164.1“‘Te nkirukoto ino naa etiu anaa iyeu’ neisuj oltoilo pee ebaiki enkata e sendiaki. Nkolong nebaiki. Looishiaakino neeta enkata pee eitu eishiaakino imashuani, naa kejo ninche keitayu pee edol sendiaki. Neidol te nkonyek; kake taata etaa eitu eidim ailaku imashuani enye teitu edoli; o sii, eng’eno enye neitanap ninche pee meishoo imashuani enye metaa epori te nkare ometabaiki eiyolou ajo eitu etapong’ori te sendiaki nalotu. Neitinyik oleng, naa meidim ailaku imashuani enye teitu edoli.
GSAM 164.2“Sendiaki nebaiki olsoito. ‘Kainyoo esipata ajo naata enkirukoto pooki te olmoneki pee ebaiki sendiaki?’—‘Kitaayu imashuani, neipuo; meidim kija enkop, naa kitua anaa eitu ebaiki, amu olsoito ena, meishomo shomo sendiaki likae.’ ‘Eishiaakino ina,’ ejo olokita le sendiaki; ‘enjing atua; enkirukoto naijo ena meishori osina.’
GSAM 164.3“Lelo ooitene imashuani enye te olsoito neiturrurukino taata, neing’oru oljing’oto atua sendiaki. Olokita openy, ‘Kainyoo imashuani naadol naatenaki te nena lsoito, aashu imashuani naadungi inkeene enye aing’uaa nkata natodua sendiaki?’ Nejoki, ‘Kitaasa ng’eno, pee tenaa eitu ebaiki sendiaki, kieta enkoitoi pee kishuko enkop.’ Nejoki olokita, ‘Intobiraka tokitin naayieu osesen, naa intang’ashaka irorei ai? Te nkirukoto ino naa etiu anaa iyeu. Esipata eisho intae enkiguana. Intaasa enkoitoi pee itumutumu aashuko, naa taata keitayu ina siaai eitu iruk.’ ‘Naa eitu eidim ejing te nkiguana te nkirukoto eitu etaata.’ Aa, enkitonoto e nkuretisho nemeeta osiligi!
GSAM 164.4“Entayu imashuani linyi taata, ilalashe; entur imashuani metiaa, ee, entobir enkolong eibalunyeki ‘olmishire le Nkerai e Tung’ani’. Teina kata ketaa teitu eidim. Ipuo taata, ipuo pooki. Aa, ltau lai etum osina te intae; mikialo; tarru emashua, anaa tenaa kitua; amu ore pooki ng’ae ojo agolie enkishui enye neiminie, ejo Yesu Kristo, Olaitoriani o Oloiguanani ang. Entobir, kaing’oru intae, ee entobir! Entayu imashuani pooki naaishoreki taata pee ijo kisho enkop ‘te tenaa mepuo’. Ena ‘tenaa’ keitayu intae. Ena naa enkata e nkitematisho o enkitemo. Aas anaa Olaitoriani te nkitematisho e Sheitani e nkata e nkiting’oto—‘Shomo ene, Sheitani,’ ejo ninye. Sheitani neing’uaa ninye, naa nepuonu ilmalaika aaisiaai ninye. Neijia ketiu intae pee itum enkitoo ena.”
GSAM 165Siaai e nkopokua e Oltoilo sapuk
GSAM 165.1Te nkopokua, te ngolon o te nkiasin e Olkilikuai lo Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie, kiboisho te irorei o N. Southard, olosiraki le nkapuku naajo apa—Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie. Te nkitapuku e 31 Oktoba 1844 ejo:
GSAM 165.2“Te dukuya, neany iltung’ana kumok enkata nagelaki; kake netii engolon eitu eidim aing’oru, naitobir pooki dukuya ninye. Naipuo atua nkop te nkopokua e osiwuo kitok oipirra, nebaiki ltau oo nkang’itie o nkopokua te nkata nabo, anaa Enkai etii atua. Naata pooki wueji enkidimata e ltau o enkibulunoto dukuya Enkai. Naitayu enkopoto e ltau aing’uaa tokitin oo nkop, naitajeu ntarasi o nkiguan, naitayu enkibalunoto oo ng’ok, neomon ninche Enkai enaserian o enkirukoto. Naitayu enkituatoto o enkirukoto e ltau naitu kidol. Anaa Enkai naitanapaki Joel pee ebaiki enkolong kitok e Enkai, naitobir enkisudoto e ltau, eitu enkilani ake, o erridu Enkai te nkishomo, ilkiyio o nkishir. Anaa Enkai najo te Sakaria, Enkiyang’et e nkashisho o enkishorunoto neishori ilkera lenyena; neing’oru ninye, laa ninche naateremo ninye, netii enkishir kitok te nkop, pooki enkaji keowan, o inkituaak enye keowan; lelo ooing’oru Olaitoriani neitayu ltausen lenye dukuya ninye.”
GSAM 166Lereren naitobolaki te ngolon nemeetae e ltung’ana
GSAM 166.1Kake, te nkopito ena yaa, ejo:
GSAM 166.2“Naaton iyiook ajo ena siaai naitu etii enkaina e ltung’ana, naa kitoduaa ake anaa enkibayata e Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie, pee eanyun oloyamisho o ntoyie eirura, pee eipuku pooki aaitobir ltaai lenye. Naatoki ena siaai; amu eitu etumi enkata pee ilkulikae lo lairukok eton eirretena anaa teina kata pee elotu Olaitoriani.”
GSAM 166Einyiang’aaki tokitin oo nkop
GSAM 166.3Te nkopito e nkashisho e olkilikuai le lotunoto e Kristo, iltung’ana kumok naainyiang’aa tokitin enye oo nkop, naishore imasaa enye pee eirrit ilaiteng’enak oo lomon, aashu naitayu imbukui o mbukui kutiti, aashu naisho lelo meeta endaa. Neishori enkitoo pooki te nkop ajo esipa enkirukoto enye. Kake lelo oituruk tokitin enye oo nkop, eitu eisho siaai, nejo iltung’ana oo nkop ajo meiruk esipata najo. Kaisho ilomon aare, nabo te nebo pooki mbata.
GSAM 166Olng’ejep le nkartofi
GSAM 166.4Dukuya naa ltung’ani oiruk oton New Ipswich, N.H., oji Hastings. Netii olng’ejep kitok e nkartofi sidai, kake neitu eik. Ilkulikae oo nkang’itie neiruto te nkartofi, nepuo enetii ninye aajo keik ninche pee epik atua nkaji e nkartofi teitu eisho imasaa, “amu,” nejo, “eidim iyeu te nkolong.” Nejoki Hastings, “A’a! Kalo aisho olng’ejep le nkartofi olkilikuai le nkirukoto ai te Olaitoriani olotu tenakata.”
GSAM 167.1Te nkopoki le ilo ari, anaa neidim king’oru te Claremont (N.H.) Eagle, New York True Sun, o nkapukui kulikae, enkartofi naatoki pooki meteleku kutiti ake te “eng’uoyunoto e nkartofi”. Anake anaa naajo Sun, “Nesina oleng pee ening ajo inkartofi pooki e mbata ena naiteng’ena naitayu te ng’uoyunoto. Olosiraki le nkapuku e Philadelphia ejo enkartofi te nkop enye naitayu. Mbata nabo ake naitu ejo osina naji Maine, kake sii teine nebaiki nkeeya inkartofi.”
GSAM 167.2Amu nkopoki naata enkolong e nkata, o inkartofi e Hastings neitayie atua enkop ometabaiki olapa e 11, neitu eputu nabo. Naa netum enkartofi kumok pee ninye o nkang’itie enye ooata osina, lelo ooiruto te nkishui enye te nkata e olapa e 10, o lelo naatoki aisho imasaa pee eya inkartofi e nkartofi te nkata e inkakua, neshipa aalak enkinyang’a sidai. Enaa najo ninche keaku osina kitok pee ebaiki Hastings, Enkai naitayu aaku enkitoo e nkop, eitu ninye ake, kake sii ilkang’itie enye.
GSAM 167Eitu eiruk esipata enye
GSAM 167.3Enaare naa naatasa te natii nanu. Netii oltung’ani le kanisa naigira airoi te nkiguan pee elotu Olaitoriani te nkopoki le 1844. Netii imasaa kumok, o netii inkulie ngarrin oo mbau naata enkata sidai pee eton ometabaiki olapa pee eya te nkata e inkakua. Apiyio lai, eitu eata nkirukoto naadol, naa siaai enye naa eidol o eiteng’ena ngarrin, nepuo enetii ele Olairukoni oaanyu elotunoto e are e Kristo aainyiang’ ngarrin enye, kake neining ajo meyieu aisho, amu keiton pee etabaiki inkakua pee eirrit ngarrin te nkata e nkop. Apiyio nepuo enetii olakuyiaa lai, oiruk, nejoki, “Ele oltung’ani meiruk esipata najo.” “Kainyoo?” openy olakuyiaa. “Amu,” ejo apiyio, “ejo elotu Olaitoriani, neitoki nkopoki ena nkata, kake keiyieu eiton ngarrin enyena ometabaiki inkakua. Meidim airoi ai; meiruk hoo rorei nabo.”
GSAM 168Imasaa naishori te nkata naitoki
GSAM 168.1Netii iltung’ana naatayi imasaa enye, neigira aing’oru te ltau ajo keishiaakino aishore pee ebolu siaai, ometabaiki enkata neitoki. Neipuo enetii lelo ooitobiraki imbukui o Olkilikuai, neomon tenebo ilkiyio pee eya imasaa enye, kake newaliki, “Keta neitoki! Kisho imasaa pooki pee kiboisho imbukui ometabaiki enkata e nkiting’oto. Kitoshoki imashini kumok naaitobir imbukui pee eisiai kewarie o kediakenya; meyieu imasaa ake.” Oloing’orri oisujak nanu ejo naadoli iltung’ana naaitayie dolarin inkeek te mesa le losiraki le Ororei le Sipata, neomon ninye te osina e ltau pee eya aishore. Newaliki, “Keta neitoki! Taata meyieu imasaa ino; meidim aishore.” Neopeny, “Meidim aisho lelo meeta?” Newaliki, “Kitaasa enkoitoi pee kisho lelo meeta pooki naidim kiboisho enetii.” Te nkata e osina neitayu iltung’ana imasaa enye, nejo ajo Enkai eishoori enkaina te nkirukoto eitu eata, o olng’uarra oitaa ninche meibung imasaa pee eitu eishoreki pee ebolu siaai e Enkai, te nkata pee eiyieu aishoreki.
GSAM 168Ilairritak loo masaa oogelaki
GSAM 168.2Enkiguan o enkiteng’enaare e lelo ooitayu ilng’anayio loo nkurman eitu eisampu o induka enye emeetae oltung’ani atua, o looishomo aaitayu imbukui aashu airoi o aomon te nkang’itie, naata enkitoo eitu eidim aing’oru. Eiruk iltung’ana ajo keiruk ninche rorei lenyena pooki; netii engolon te ninche naitayu iltung’ana oo ltau sidai neitu eidim aakilaki aashu aing’oru irorei lenyena. Kumok naairuk te nkoitoi ena, neing’oru neitumi enaserian e Enkai.
GSAM 169.1Kake olng’ash o oloirukoni le nkop nejo ena siaai e nkigelunoto imbukui oo lotunoto e Kristo keishiaakino eitashe. Lelo naatayi nkang’itie nabo aashu nkop pooki, neipuo nkaji te nkaji te nkopito, neigira aituruk siaai o inkera enye, nejo iltung’ana, “Keirurruo ninche; keishiaakino aikunyi ilairritak loo masaa.” Esipata naishori ajo keta nkopito e ltau neitodolu ilairukok (siaai ake pee etajeu iltung’ana, teitu eata imbaa ajo inkera enye neisilig te neituruk siaai) eitu ebaiki pee ejo meeta enkinyirata; naa kutiti lelo naapiki te nkiguan. Te nkoitoi nairoi ilooany le taata pee ejo ajo naatumi ilewa kumok; kake te siaai ai pooki anaa Olairritani, te ilarin naalang 56, naatumi ake ilewa aare oo “Olosuj William Miller” naapiki ilairritak loo masaa. Kaisho enkitamioto kutiti e kulo, pee eaku enashe.
GSAM 169Ninye kewan olairritani loo masaa
GSAM 169.2Dukuya naatasa te nkop e New York, te wueji nemebaya maili 30 aing’uaa enetii nanu. Oltung’ani obo neiruk olkilikuai le lotunoto e Kristo, netii imasaa enye anaa $100,000. Neisho anaa enusu e nena masaa enkitok o inkera enye, lelo eitu eiruk tenebo ninye. Mbata eishori enye nejo ninye naa enye pee eishore anaa naa yieu; pee eitayu mbata pee ebolu siaai e lotunoto, inkera enye nejo meijia, nepuo aaikilikuan oloiguanani pee egel olairritani loo masaa le papa lenye. Pee oloiguanani eiteng’en ninche siaai o engolon e olairritani loo masaa pee eikilikun imasaa, nejoki ninche aagel ng’ae eiyieu. Pee eirorie ninche tenebo, nejo meeta oltung’ani naidim aishore imasaa, neitoki aajo naagel apa papa lenye pee eaku olairritani loo masaa le kewan. Oloiguanani neing’oru oltung’ani nejoki, “Olpayiani _____, inkera ino naagel iyie pee iiguanare imasaa ino. Imbaa ino eton anaa apa pee oitu ebaiki enkiguana.”3
GSAM 170Ena situashoni naitayu enkashisho
GSAM 170.1Likae naa Stockbridge Howland, le Topsham, Maine. Naa obo loo laisiai loo mashini ooidim oleng te nkop ena, olaitobirani kitok loo mashini naaidong’ entapa o iltala. Te nkopito e Oltoilo sapuk, Howland neipuo te mbarta, aituruk imbukui oo lotunoto o mbukui kutiti nkaji te nkaji, neitanyamal oleng lelo ooany o lelo ookueniyie, lelo najo te nkigelunoto imbukui naituruk siaai enye. Naa naapiki ninche olairritani loo masaa, neing’oru naata siaai naitu eikilikun; amu Howland neirriwua enetii ninye pooki lelo ooikilikun imasaa, o pooki ng’ae oloodo te imbaa pee aishore, amu ejo, “Mataai nanu oidim aasiyaai ae siaai.” Te siadi kutiti, olorere neiyieu aaitobir olitala shumata enkare e Kennebec, olitala naidim aaton te nkare engolon o nkariak naitobiraki te nkata e nkare e inkakua. Ilpayiani loo nkop o loo nkiguan oo nkang’itie nejo Stockbridge Howland ninye oltung’ani le siaai ena. Pee epuo enetii ninye o imbaa o olkitanapat, ejo te nkashisho, “Ilpayiani, keishiaakino ipuo enetii olairritani loo masaa lai. Iyiololo aajo mataai nanu pee aii siaai ai; naa ipuo enetii nanu pee aitobir olitala?” Enkashisho ena nebaiki oleng pee ejo iltung’ana oo ng’eno, naa neitoki enkiguan e olairritani loo masaa. Kaisho ake ajo lelo naatayi ninye naatoki aisho enashe o nkasishore e nkiguan naitu eata enkiguana.