Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Embolunoto 23 — Inkajijik e biyotisho

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Osotua lanyorr, ayieu alang toki pooki pee itum esupatisho niata em-biyotisho, anaa enetiu esupatisho e nkiyang’et ino.”1

GSAM 358.2Te Sabato, 6 Juni 1863, Olpayian White o Enkitok White neidimayu eumata to lng’obor naatayiaki Olpayian Cornell o Lawrence te Otsego, Michigan. Enkitok White neitayu enduaata naitodoluoki enkibelekenyata e nkoitoi e biyotisho. Tene, inkulie mbukui a nkibelekenyata e biyotisho o em-biyotisho neikishoraki te Enjurrunoto o Olalikoroni, o Enkitok White neiroo aishoroki nabo enati enye a biyotisho. Nabo te mbukui e Enchakenisho namba 11, o te mbuku natii “Eneiko Oltung’ani Pee Eishu.”

GSAM 358.3Enkiterunoto e nkoitoi e biyotisho o enkop natii osesen, enkaiyang’et o enkishui, neitodoluoki iltunganak. Te Enjurrunoto o Olalikoroni e 25 Oktoba 1864, Olpayian J. N. Andrews neishori ilkilikuai sidai lelo aainaki:—

GSAM 358J. N. Andrews a nkoitoi e biyotisho

GSAM 358.4“Akitokoki inkoitoi pooki e nkaji e semoki, o aishunyei nkoitoi e nkiterinoto te nkiguana e nkishoroto o enkerai e Enkai, neeta te nkulie baa sidai e biyotisho. Iseseni lang naa inkajijik e Enkaiyang’et Sinyati. Pee aishiaa Enkai te iseseni lang o te nkaiyang’et, ake naipuko aeta engolon pooki oo iseseni lang! Ashe Enkai amu ena baa e biyotisho neitodoluoki taata iltunganak. E-biyotisho o engolon neeta enkarna kitok, o neeta tipat oleng te lelo oodol imbaa sapukin e nkata e nyamali.”

GSAM 359.1Enkiterunoto e biyotisho e Biblia o enkiterinoto e Kristo neishoraki, te nkoitoi e Enjurrunoto o Olalikoroni, o te olairritak oo Enkai.

GSAM 359.2Te Enkiguana kitok e kanisa pooki, 20 Mei 1866, enkiteng’ena naishoriaki te Enkitok White (nabo natii te Enchakenisho namba 11):—

GSAM 359Inkajijik e biyotisho naata

GSAM 359.3“Nadoluoki ajo kenare nikintobir enkaji oo ltung’ana oonyamal, o lelo ooyieu neisom eneiko nelaramat iseseni lenye pee eimaki imueyiaritin....

GSAM 359.4“Tene iltunganak naitashunyei neidipa aponu inkaji naishoriaki a embaare e mueyian, o naiguanaki te iladitarini ooibung Sabato, ninye neidipa aingoru enkaiyang’et e sipata. Teneiyiolou iltunganak lang o enkirukoto ang nadede, neishunye indamunot enye torrok tialo iyiook, neaku sidai enedol iyiook. Te aiyeu te sipata, nkulie iltunganak neitoki aiboru em-biyotisho o sesen, o neitoki aiboru enkishui e nkaiyang’et naidipa aishunyei te meto.

GSAM 359Enkiguananoto e mbeyian

GSAM 359.5“Tene em-biyotisho e iltunganak naiguanaki neitoki te nkiguananoto sidai, o neiroo aishunyei enkishui, neeta enkirukoto te lelo naitobiraki aishunyei. Iltauja lenye neiput enashe, netum enkesuwek sidai e sipata eneton te ninche te nkoitoi nalelek; ore te nkulie nkata nelaramati, nebulu, neiu ilng’anayio le nkitoo e Enkai. Enkiyang’et nabo natii tipat naitajeuoki neeta tipat alang iropiyiani pooki ooyieu aaiteru enkaji naijo ena....

GSAM 359.6“Nkulie iltunganak naidipa aishunyei, nabo natii em-biyotisho, neidipa aishor a ororei le nkirukoto enyena te nkop pee eitu aingoru; neitadedeng olbandera le sipata too wuejitin nemeidimayu ajo eijingi teneitu eitayioki indamunot torrok tialo iltunganak lang too ltauja lenye, te nkiterunoto, te enkitonoto enye too ltunganak lang aing’oru em-biyotisho.”

GSAM 360.1Neiguanaki te nkiguana nabo aingoru, pee teneidimayu, inkaji e biyotisho neidipa aibungaki te Battle Creek aashu te enkaalo enye, o neibungaki te enkitoria e mbaare e Oladitari H. S. Lay, le neeta enkisoma e mbaare, o neitoki aton alang olari obo te enkaji e mbaare te enkare natii enkop e nkalo e nkilapakinoto e nkolong, pee eisom inkoitoi e mbaare e mueyiaritin te enkare.

GSAM 360Enkop a nkaji e biyotisho neibayieki

GSAM 360.2Aitobiraki inkajijik lelo nkata neidipa aiboru te nkaji sapuk; o teneitu etii ena shakenisho naitogol eipirta ilng’anayio le siaai, neitoni enkata eton eitu eiteruni esiaai. Kake, inkolong’i kutiti ake eidipa tesiadi enkiting’oto e nkiguana, enkaji sapuk e Judge Graves o eka 8 e nkop, enkop enye sidai te West Battle Creek, neibayieki. Te nkaji naata aanyit e nkaji, neitobiraki ake enkaji are e nkaji pee aibungaki inkaji e nkisujata. Te inkajijik lelo, Enkaji e Nkibelekenyata e Biyotisho neibungaki iltunganak.

GSAM 360.3Te Enjurrunoto o Olalikoroni e 19 Juni 1866, enkarna e dukuya aingoru inkishoroto e nkajiji neitobiraki. Te namba nabo e mbuku, neishoriaki pee inkishoroto neishoriaki nekanisa oo Battle Creek, Michigan, o Olcott, New York, neeta $2,625, naa inkishoroto 105 e $25 nabo. Amu meeta enkop e Michigan enkitanapata naishoru enkoitoi e nkitobirata e nchula naitore inkajijik e biyotisho, enkop neibungaki te nkaji e nkishoroto te nkata, o metaba neitobiri enchula te risioroto e nkitanapata.

GSAM 360Enjurrunoto e biyotisho neitobiraki

GSAM 360.4Te nkolong e 1 e Agosti, iltunganak naibungaki neitobiraki enkishoroto e mbuku e biyotisho e apa nabo, inkaiyok 16 o enkiting’oto, te nkoitoi e mbuku. Neitobiraki Oloitobir inkoitoi e biyotisho. Mbuku oo neitobiraki natii taata te enkarna Em-biyotisho Sidai, o ninye enjurrunoto e biyotisho naituruuk te nkop pooki. Mbuku le neitodoluoki nkoitoi e biyotisho o enkiterinoto, o neitobiraki nkoitoi aishor iltunganak aiyolo inkajijik e biyotisho, naitobiraki pee aibung iltunganak o lelo naibungaki te 5 Septemba 1866. Ake inkaji neibayieki, neitobiraki, o neitoki aibungaki te nkata naidipa aitaa olapa 4 tene enkiterunoto neitodoluoki iltunganak; o $11,000 neishoriaki te inkishoroto, naa eidipaki aitalak enkutuk sapuk e nena ropiyiani.

GSAM 361Enkiguana e nkiguananoto neitobiraki

GSAM 361.1Te nkata e nkijape e 1866–67, enkiguana e Michigan neitobiraki enkarna naidimayu aibung enkiguana e nkajijik e biyotisho. Te 17 Mei 1867, enkarna le neitobiraki; inkitanapat neitobiraki, o enkop o inkulie nkajijik neitobiraki iltunganak naiguanaaki aibung. Inkishoroto pooki naishoriaki te nkata le neeta $26,100, naa $18,264.87 neishoriaki. Enkajiji neeta iladitarini o iltunganak oo siaai; inkajijik neeta iltunganak naiguanaki, o nkulie neidipa aibung enkirukoto enyena, neiyolo kanisa o esipata teneidipa aponu enkajiji.

GSAM 361Engoti e biyotisho

GSAM 361.2Te nkata pooki o te nkop pooki, kelelek pee eitore nkop oltau lo ltung’ani te mpukunoto enye, tenebo enkuretisho e nkishui, imbaa e pesho o inkoitoi e ngoti. Te 1863, te nkop enyena, tene em-biyotisho o engoti neitodoluoki Enkitok White, nemeeta enkarna nabo. Eibala ena te eyieunoto sapuk oo ntomonok aaisuj enkitala e nkata naishopo inkoti naata ilchumani ootuaraki metaa orrokuni; ore enkisapukoto enye neitaa entomonok kumok netiu anaa epuo tiatua empuko naiputaki enkijape naibelekenyaki, netii abori enatii shumata apa. Te nkata nabo, nkulie nkoitoi are e ngoti neitobiraki, o neitayu enkiguana sapuk. Naba neitobiraki enkarna kutiti a nkulie nkoitoi, pee oltung’ani aiyolo nchakenisho naishoriaki Enkitok White te engoti, natii te Enchakenisho a Kanisa, namba 10.

GSAM 362Nkoitoi are e ngoti naitayu

GSAM 362.1Nkoitoi e dukuya neeta engoti naata olkidong’oi oaado te siadi, oata enkadori aiteru inchi 10 aabaiki yadi ½ aashu alang, te eyieunoto o loishopito. Engoti le neiroo aiteru te nkop, o ilpayiani neipot ajo “ioreta oo nkoitoi.” Nkoitoi e are neitayu enkarna nabo, o neitobiraki aata engoti naishomo sidai te engoti oo ilpayiani. Lelo naibungaki nkoitoi e Miss Bloomer neitobiraki, pee neitobiraki “engoti e Bloomer.” Te nkata, enkarna neibelekeny a “engoti e Amerika.” Inkiguanan neitobiraki te nkop pooki te nkirukoto e ngoti le; nkulie enkanashe enyena neishunyei aibung. Nkulie neitobiraki aibung.

GSAM 362Enchakenisho a engoti

GSAM 362.2Te baa naitodoluoki Enkitok White te engoti, naishor ororei kutiti te Enchakenisho namba 11:—

GSAM 362.3“Iltunganak ooibung Enkai neeta ewang’an e nkop o esil e nkop, o nejo ajo enkaiyang’et enye neeta enkarna. Teneibelekeny engoti neitobiraki oleng a engoti kutiti oleng, neitayu enkarna enye te nkop. Iltunganak nemeirukok, lelo naata enkarna aingoru o aibungaki te Olkuoo le Nker le Enkai, neitayu. Nkoitoi pooki e ngoti neidim aibelekeny pee aibung em-biyotisho, kake meitayu enkarna e oltung’ani naidipa aiboru.

GSAM 362Engoti e nkibelekenyata

GSAM 362.4“Mening’aki osesen hoo enkiti te inkorset o imbalat naagol e nkutuk oo nyangumi. Kenare engoti nelelek katukul pee eas ilkipieu o oltau esiaai te em-biyotisho. Kenare engoti nebaiki kutiti abori eshumata e namuka naado, kake neidim adung’aki pee meishashak olduruk loo nkoitoi oo lkejek o enkoitoi sapuk, ata teneitu eitadedengi te enkaina. Engoti kutiti kulie te le neidipa, sidai, o e biyotisho te enkanashe teneitobiraki enkaji, o te lelo naidipa aita siaai te nkop.

GSAM 363Enkitishopo o sesen pooki te nkoitoi nanyaanyuk

GSAM 363.1“Meipirta enkadori e ngoti, kenare neishopi inkejek enye katukul anaa enetiu iloo lpayiani. Keidimayu ena te enkitishopo oo surualini naata enkila e atua, naiturruraki neeni te emurt e nkeju, aashu naalang’u te shumata neaku kiti te abori; kenare nena surualini neadoru aabaiki enamuka. Inkejek o imurto oo nkejek oishopi neijia neirritaki tialo enkijape naim. Teneirritaki inkejek o irubat oo sesen te nkilani naairowua, neaku nanyaanyuk enelo osarge tiatua osesen, neton osarge esinya neata em-biyotisho, amu meirobiju nemitiki enkoitoi enye e mpukunoto tiatua osesen.”

GSAM 363.2Enkadori e ngoti le neitodoluoki ajo naa enkoitoi sidai natii empolos o engoti naata olkidong’oi te siadi o engoti e Amerika. Meishoriaki pee oltung’ani pooki aibung, kake neishoriaki pee meitayu enkaiyang’et e oltung’ani o meitayu iltunganak naidipa aishor. Meishoriaki pee aibungaki inkaitin te nkoitoi le, kake neidipa aibungaki. Teneitobiraki enkiguananoto nabo te nkoitoi inkulie, te nkilani e atua naado o inkoti oo nkejek nairipaki te mpito, ninye nabo neeta nchakenisho e sipata.

GSAM 363Imbaa imiet e ngoti e biyotisho

GSAM 363.3Neidipa aiboru pee te nkoitoi e ngoti naishoriaki neeta imbaa imiet naata enkarna te ngoti e biyotisho, ake:—

GSAM 363.41. Aapal inkorset o enkishiaakino pooki e mpolos.

GSAM 363.52. Aapal inkeenat pooki naeni nkaik aashu inkejek naidim aamit enelo osarge te nkoitoi nalelek tiatua osesen.

GSAM 364.13. Aishop irubat pooki oo sesen te nkoitoi nanyaanyuk, alang pooki inkejek o imurto oo nkejek.

GSAM 364.24. Aitang’aki inkoti too loilela, nemeishori kata neitang’aki too looudo te inkeenat.

GSAM 364.35. Enkadori e ngoti.

GSAM 364.4Imbaa ong’uan dukuya neishoriaki taata te iladitarini pooki oong’en; o te embaa e imiet, engoti naata olkidong’oi te siadi o engoti kutiti neitokoki taata.

GSAM 364Enkitok Jenness-Miller te engoti

GSAM 364.5Te 1890, Enkitok Jenness-Miller, te New York, te mbuku e ngoti e biyotisho le sidai a nkata, neishoriaki pee enkanashe neitokoki engoti kutiti kutiti, pee meitayu enkibelekenyata sapuk, aabaiki eshumata e namuka naado e nkitok—enkadori nabo naishoriaki te Enchakenisho namba 11.

GSAM 364Enchakenisho e Oladitari Trall

GSAM 364.6Te 1868, neiguanaki pee Oladitari R. T. Trall, a Hygieotherapeutic College e Florence Heights, New Jersey, aishor nkikash e nkisoma te ilairritak oo Enkai te Battle Creek, Michigan, te nkiting’oto e Mei. Te nkikash, oladitari neibungaki te nkaji e Olpayian White. Enkitok White meidimayu nkikash, kake te aibung oladitari te nkaitin pooki te Olpayian White o Enkitok White o Olpayian J. N. Andrews, neiguanaki pee aibung ororei enye a nkoitoi e biyotisho, imueyiaritin o inkoitoi enye, enaas ilkeek, o inkulie baa. Ninye neishoroki ake baa naitodoluoki te enduaata, kake meitodoluoki enkarna e nkoitoi naiyolo. Oladitari nejo ajo enkisoma e nkiguananoto neeta nabo te nkoitoi naishoriaki. Olpayian Andrews neishoroki ajo, teneidipa enkata e are, oladitari neiyieu aiyolo Enkitok White te nkaji e nkiguananoto naidipa aiyolo. Neishiraki teneiyolo ajo Enkitok White meidipa aingoru inkulie baa le, kake neishoroki enkata e enduaata naitodoluoki te Otsego, Michigan, 6 Juni 1863. Nejo ajo inkoitoi enye pooki neeta nkiguananoto e fisioloji o biyotisho, o te imbaa kumok neidop eneyiolounoto enye alang enenye oladitari kata. Tesiadi inkolong’i naaibaiki 5 epupuo tenebo te ngarri neiroro, oladitari neiyieu aiyolo Olpayian White aaiyieu pee aingoru enkisoma enye pee aishor ilairritak te Battle Creek. Nejo, “Enkitok White eidipa aaterretena sidai aishoo ninche enkisoma nayieu te biyotisho, anaa enaidipa sii nanu aaterretena.”

GSAM 365Enkisoma e mbaare neishiaa

GSAM 365.1Imbukui enye e nkulie nkoitoi e biyotisho neitobiraki te iltunganak te nkata sapuk, o nkulie neiguanaki te mbuku nabo naeta enkarna Enkiterinoto e Kristo o Biyotisho e Biblia. Iladitarini kulikae oo te lelo oolang ilkulie te nkisoma neishoroki, teneidipa aingoru mbukui le, ajo enkisoma e mbaare neeta nabo te mbukui. Te Enkitok White, imbaa le meitobiraki te nkisoma, kake neishoroki ake baa naitodoluoki Laitoriani te enduaata.

GSAM 365Enchakenisho e Oladitari Kellogg

GSAM 365.2Pee naishoraki enchakenisho ajo imbaa naitayioki enking’oru e nkisoma e mbaare nanyaanyukie baa naitodoluoki Enkitok White te 1863, naishor ororei te nkiterunoto e Enkiterinoto e Kristo naitobiraki J. H. Kellogg, M.D., le neibung enkarna e nkaji e biyotisho naiyioloti te nkop pooki e Battle Creek, Michigan. Nejo:—

GSAM 365.3“1. Te nkata naitobiraki mbukui le te dukuya, embae e biyotisho meing’urari, kake kutiti ake, te lelo ltunganak naishoriaki mbukui le o te nkop pooki.

GSAM 365.4“2. Iltunganak kutiti oolimu ajo kenare neibelekenyi nkoitoi oo iseseni, neitengen sii imbaa e nkipong’oto naibala katukul, o te nkulie nkata naaitayu enkiba oleng, tenebo inkoitoi nadede e nkibelekenyata.

GSAM 366.1“3. Te nkaji pooki, o te oltung’ani nabo, meitodoluoki nkiguananoto nabo o nabo e sipata e biyotisho, naata esipata o meeta inkulie nkoitoi, neeta nabo te Biblia o te nkoitoi e nkirukoto e Kristo.

GSAM 366.2“Te nkoitoi le, mbukui le neitobiraki. Nkoitoi naishoriaki meitogoloki te engolon e nkisoma e nkop, kake neishoriaki te nkoitoi nalelek naibala te oltung’ani lemejo eeta eneyiolounoto e nkisoma e nkop, kake nejo ajo neiger te enkiretoto o engolon e ewang’an naing’uaa Enkai.

GSAM 366Nkoitoi neitoki aibung nkiguananoto

GSAM 366.3“Aingoru ajo nkoitoi naishoriaki te nkiguananoto e nkoitoi nabo, o neeta enkishoroto kitok, neitoki aibung enkata o enkiguananoto? Ena neeta enkarna e nkiguana naidim aingoru. Inkoitoi naaimakini katukul aashu neranyishoreki ilarin 25 oodaapa, netum kutiti kutiti enkirukoto o enkanyit e iltunganak, o metibor nkop ajo me apa ninche neing’amuaki neijia pooki kata. Nkoitoi e nkiguananoto naiboruaki te nkata o inkulie nkoitoi e mbeyian neishoroki enkiguananoto, pee taata inkoitoi pooki naishoraki alang ilarin 25 oodaapa neidipaki aaitogol katukul te nchakenisho e nkisoma e nkop.”

GSAM 366Enkitadedeyie naipirta ajo Enkai eing'uaa Induaat

GSAM 366.4“Nenare te sipata nedoli ena anaa embae e nking'asia, naitodolu te nkoitoi nemeta olng'ash enayiolounoto o erikore naing'uaa Enkai. Amu tiatua inkiteng'enat naatuluguso, naarrabalakino, naajoki ate eeeta enkitoria e nkisoma e njurrunoto o enatemaki, kake naibelekenya imbaa naatumurua oleng, neitashaliki te nkitushulata sapuk oo ntapong'ot pee meidim aaitayu esidano, nenare nenyorri ajo embae e nking'asia naataasa. Oltung'ani lemejo eeta enayiolounoto e nkisoma e njurrunoto aashu enkisoma sapuk, neidim aiturrurro imbaa e biyotisho naanyorrakino, naata enkoitoi nabo, naasipa oleng, eing'uaa imbaa kumok naatuluguso, naatushulakino o intapong'ot, naaigero nkuti aigerok o laaadamua imbaa e biyotisho. Ore ilomon, o injurrunot, o imbaa ng'ejuk naatumi, o naatemaki too larin 25, eitu eibelekeny embae nabo e kuna aaitaa embae nemesipa; etaretua ake aitadedeyie kuna kiteng'enat naaishorunitai.” Eigeroki, “Battle Creek, Michigan, 1890.”

GSAM 367Eitasapukaki Enkaji e Biyotisho

GSAM 367.1Te ramatata e J. H. Kellogg, M.D., oiterua aas te nkaji anaa oldakitari kitok to lari le 1876, etoduaaki ajo etasapuko oleng eyeunoto e nkitobirata oo ltamueyia. Neaku te nkata e mbulunoto oo lkeek e 1877 nenare netumi ewueji naaponari. Ore to lari le 1876, neibelekenyi enkarna e nkaji, eing'uaa Enkaji e Enkibelekenyata e nkoitoi e biyotisho, neipot Enkaji e Biyotisho, e Nkitobirata o Nkiyengata. Nesheti enkaji ng'ejuk kitok to lari le 1878.

GSAM 367.2Ore ena aji naa futi 136 x 46 esapuko enye, neeta irubat ong'uan te shumata e rubaata natii abori enkop. Eitairouaki enkaji pooki te nkijape e nkare nairoua, neitawang'i te ngasi. Ore eidipa aabol enkiti kata, neaku etana neipute iltamueyia o ilomon.

GSAM 367.3Metabau ina kata, etabayieki te nkoitoi e nking'asia imbaa naalikoi te nchakenisho e Enkitok White to lari le 1866, naaipirta ena aji. Eirukoto apa iltung'ana kumok ewang'an e Esipata e taata; ore enapuonu ena aji aing'oru biyotisho apa naiterua aitodol ninche ele orere.

GSAM 367Ewueji e Yeng'iyeng'ata o Biyotisho te Nkop

GSAM 367.4Te Inkitoduaat oo nkatitin e nkolong e 22 o lapa le 11, 1877, etoliki M. G. Kellogg, M.D., olalashe le J. H. Kellogg, ooata papa obo kake eiwalari ntoyie, ajo etutumo enkop te mbata o ldonyo le Howell. Etii maili 2½ te nkalo e kopikop o saen eing'uaa St. Helena, te nkop e Napa, California. Neyieu aashet enkaji naji “Ewueji e Yeng'iyeng'ata o Biyotisho te Nkop,” tenebo o ilchorroi le Crystal Springs. Te nkata e nkijape nairobi e 1877-78, nesheti enkaji, neboli pee eitobiri iltamueyia te nkiterunoto e 1878. Ore ena wueji e yeng'iyeng'ata o biyotisho, anaa enkaji naiterua, enkaji e biyotisho natii Battle Creek, eitu ebulu te sapuko ake; etaa sii ewueji naerikoki iltung'ana kumok oleng enayiolounoto o enkirukoto o Olkilikuai.

GSAM 368Enkardasi e Biyotisho e Pacific

GSAM 368.1Ore enkata nairoua e 1885 naa enkata naataasa imbaa kumok naaitoshomo siaai lo Olkilikuai lo lmalaika li okuni dukuya. Te nkolong e 1 o lapa le 5, neishori oldakitari oidipa enkisoma te nkoitoi naishiaakino eramatata e nkitobirata oo ltamueyia te Ewueji e Yeng'iyeng'ata o Biyotisho te Nkop te St. Helena. Te lapa le 6, neiteruni aaitapuku Enkardasi e Biyotisho e Pacific o Olaretoni le Nkiturujoto, kat nabo te lapaitin are. Enkardasi naata imatuan 24, naing'orita Olpayian J. H. Waggoner iloroik lenyena naaigeri. Te kuna oitoi, netum enkaji e biyotisho enkishui ng'ejuk. Ore apa etishipa pesa naapuku kuna naapuonu te larin ooiboitie; kake neiteru taata aitodolu olari pooki embae naaponari o pesa ooisiai, eidipa aalaa ilaki: $2,000 metabau $4,000 to lari. Ore olari oiting'ote to lapa le 4, 1891, neaku pesa naaponari naalang $12,000.

GSAM 368.2Te ntumo e Enchula e Ewueji e Yeng'iyeng'ata o Biyotisho te Nkop, te St. Helena, 1887, neliki ena mbae naipirta pesa e nkaji: te nkolong e 1 o lapa le 5, 1885, ore eng'eno e masaa e nkaji eidipa aalaa isilen naa $5,322.76 ake. Neaku eitadouo te $2,547.24 aaitiship ina pooki naishoro ilkopeny te nkiterunoto metabau ina olong. Te nkulie rorei, eitumuruo enkaji pesa pooki naitumo o $2,547.24 e pesa naiterunye siaai. Te nkolong e 1 o lapa le 4, 1887, neaku eng'eno e masaa e nkaji eidipa aalaa isilen pooki $21,372.64; naa embulunoto e $16,049.88 too lapaitin 23. Te kuna pesa, etonyang'aki imatuan e nkitumoto o lkopeny te $5,280, neishoruni nkishoorot e $2,497.60 te nkaji. Neaku etaa pesa naaponari eing'uaa siaai e nkaji, eidipa aalaa ilaki, $8,272.28. Te ina kata, neaku Enkardasi e Biyotisho e Pacific naitapukuni olapa pooki, neeta imatuan 32 o enkitagata. Netumi ajo etaretua oleng alang apa aitolotu imbaa naaret enkaji o inkiteng'enat enyena dukuya.

GSAM 369Esiaai e Ng'urata

GSAM 369.1Te nkardasi Olkipaaret le Nkitobirata oo Ltamueyia lo lapa le 1, 1891, etiaaka Oldakitari J. H. Kellogg, eimaki Enkaji e Biyotisho e Battle Creek:—

GSAM 369.2“Ore enkitobirata e ng'urata naishorunitai too larin 25 otii enkaji, elang oleng $100,000. Neaku katitin kumok nelang pesa apa naiterunye siaai te nkitumoto o lkopeny.

GSAM 369.3“Eponari te ilo siai le ng'urata oitamioki, eirriwua enkaji ilairorok, ilaramatak loo ltamueyia, ilaiteng'enak too nkisomani e nkitobirata e ndaa, o ilkulikae tung'ana ooiteng'enaki inkoitoi naapaasha e siaai e likioroto.”

GSAM 369Enkioomonoto naipirta Inkera Nookishi

GSAM 369.4Te Enkiguana kitok e kanisa pooki, te nkolong e 8 o lapa le 3, 1891, etoomonu Oldakitari Kellogg te ngolon oleng, pee ereti inkera nookishi. Netiaaka: “Atumo kewan aaigeloki anaa ‘olotumaki pee eirorie nkop pooki,’ naa airo taata te wueji oo lelo lemeeta oloiro te wueji enye—inkera nookishi, nemeeta oltung'ani oramat ninche.”

GSAM 369Enkishooroto e $30,000 e Enkitok Haskell

GSAM 369.5Te nkardasi Olkipaaret te Nkang lo lapa le 1, 1892, neomonuni te ngolon pesa naaitumi aaitayu enkaji oo nkera nookishi. Tii apa ina kardasi inkarna oo lelo ootisiligie nkishoorot e nkaji naatumo aaku $17,716. Ore ilooing'orita siaai, neadamua aajo kekutiti kuna pesa te siaai sapuk oikununo neijia, neure aajo kerrubari enkoitoi e siaai. Kake Ninye oodol enkiting'oto eing'uaa enkiterunoto, naa olopeny loo “inkishu naatii ildonyio 1,000,” neipanka imbaa, neaku enkitok karsis nemeboita o iyiook te nkirukoto, Enkitok Caroline E. Haskell e Chicago, enkoiliai e Olpayian Frederick Haskell, ore pee ening ele siai le ng'urata oipankaki, neisho nabo kata ilarikok le nchetata pesa e $30,000. Ina ake eitanapa ajo encho metaasi kuna pesa pooki eshetare enkaji oo nkera nookishi, te nkisujata e nkipankata apa naidipaki, neramat te nkiyang'et nalala, naata enkishorunoto, neipot enkaji Enkaji e Nkitadamunoto e Haskell, pee eitadamu olpayian lenye otua.

GSAM 370.1Te pesa naishorunitai neijia, netum Enchula oo Lkipaareta le Nkitobirata oo Ltamueyia o Retoto enkidimata, tiatua ilo ari, neshet nebol enkaji oo nkera nookishi. Eimayianaki ena aji te nkolong e 25 o lapa le 1, 1894. To nkata sapuk eing'uaa ina olong, ore olmarei otii ine, inkera nookishi o ilaretok o ilaiteng'enak, eishiaakino iltung'ana 100.

GSAM 370Enkaji e Nkitadamunoto e James White

GSAM 370.2Eponari te ramatata o retoto oo kuna nkera nookishi, eeta ena chula eramatata e nkulie aji e ng'urata, naji Enkaji e Nkitadamunoto e James White. Te ine, eramati iltung'ana oolang 20, ooitasat, nemeeta nkajijik enyenak, neitoni te seriani.

GSAM 370Ilkipaareta le Nkitobirata oo Ltamueyia

GSAM 370.3Te ele siai, neas enkoitoi ae e ngolon e lototo dukuya, pee eiteruni enkiteng'enare oo lkipaareta le nkitobirata oo ltamueyia. Eisis Enkitok White ena nyokoto e nkitareto o ltung'ani, te nkigeroto naigero eing'uaa Preston, Australia, te nkolong e 16 o lapa le 9, 1892, nejoki:—

GSAM 370.4“Ayieu netii iltung'ana 100 ooiteng'eni te neitii taata obo. Neijia enare neikununo. Ilpayiani o nkituaak, poke are, eidim aaitaretu oleng anaa ilkipaareta ooeta enkisoma e nkitobirata oo ltamueyia, aaitiship ilkipaareta lemeeta ina kisoma.”

GSAM 370.5Ore enkenata oo lelo ootii enkisoma, aaikok ate pee eiteru aas ele siai te nkishui enye pooki, etoponari oleng eing'uaa ina kata naigeroki kuna baa.

GSAM 370Embulunoto e Siaai e Biyotisho

GSAM 370.6Te nkardasi Olkipaaret le Nkitobirata oo Ltamueyia lo lapa le 1, 1894, etii ilkulie rorei oodorrop, ooitodolu imbaa naataasa, naaship, naaipirta embulunoto e siaai e biyotisho. Ejo kuna rorei neijia:

GSAM 371.1“Eipankaki Enkaji e Enkibelekenyata e nkoitoi e biyotisho to lari le 1866.... Neinyang'i enkaji kiti nesheti te lkeek, enkaji apa e tung'ani obo, te wueji sidai neeta biyotisho, te shumata e nkop e Battle Creek, nabo e nkang'itie kituaak naabuluta e Michigan. Ildakitarini are, ilaretok are le nkitukoto te nkare, olaramatani obo loo ltamueyia (leitu eiteng'eni), ilaretok okuni aashu ong'uan, oltamueyiai obo, o inyamalaritin kumok oleng; neeta enkirukoto sapuk te nkata nalotu e nkaji o imbaa naitashaki—ina apa enkiterunoto e siaai otii taata. Eipotitoi Enkaji e Enkibelekenyata e nkoitoi e biyotisho.

GSAM 371.2“Te wueji apa naitashe enkaji kiti e dukuya, etii taata enkaji naata futi 312 te nado, o futi 100 te lalata, neeta irubat ile te shumata, naitoomoni ilomon 300. Eeta masaa pooki naidim enkisoma e njurrunoto e taata aitodolu ajo karet eramatata o enkishiunoto oo ltamueyia. Ildakitarini 10 otii olosho le nkitobirata, neaku iloo kumok te ninche ilooidim oleng inkoitoi enyenak naapaasha. Ore ilaramatak loo ltamueyia o ilkulikae retok, neaku olmarei loo ltung'ana oolang 300. Ilomon oopuonu ena aji epuonu eing'uaa inkuaaitin pooki e United States, nepuonu sii ilomon kumok ooing'uaa nkulie kuapi. Ebol inkitukut e nkaji intarasi te lkipaaret, le nkop ang aashu le nkop ae, lo lturur pooki; naa nkuti katitin ake neton olmarei meeta obo aashu iloo kumok le kulo omon.

GSAM 371Osipitali le Nkaji e Biyotisho

GSAM 371.3“Eshetaki osipitali to lari le 1888, enkaji naata futi 100 x 60, neeta irubat imiet te shumata. Irubat okuni oo shumata e nkaji naaisho orubaata lo nkiyengata le nkaji e biyotisho, inkajijik oo ltamueyia o inkajijik sapukin e ramatata enye. Etii sii tene inkajijik e siaai e ng'urata e nkaji. Inkajijik kutiti 20 naamanita ena aji; eitairouaki nkulie te nkijape e nkare nairoua, neitawang'i, anaa enkaji kitok, to sitima. Eipute kuna ajijik iltamueyia aashu ilooiteng'eni. Eipankaki enkisoma naiteng'en ilaramatak loo ltamueyia, pee eaku ilkipaareta le nkitobirata, te nkolong e 1 o lapa le 7, 1884. Too lapaitin ile le dukuya, eigeroki ilooiteng'eni 35.”

GSAM 372Enaibon naipirta Ilasak oopuku aas

GSAM 372.1Eimaki Enkitok White enkaji e biyotisho natii St. Helena, California, te nkigeroto naigero eing'uaa Tramelan, Switzerland, te nkolong e 6 o lapa le 2, 1887, nejoki:—

GSAM 372.2“Etiaaka Enkai ajo tenaa epuo ilpayiani ooas te ena aji te mborron o ening'oto, aas eyeunoto e Enkai, keishu enkaji nebulu. Neirriwuni ilkipaareta eing'uaa ninye, pee emayian ilkulikae te wang'an naishoo Enkai ninche. Te nkiyang'et e Yesu eidaashoo kulo masaa naasai too wuejitin oo shumata. Eibalunye nkirukot e pesho, neun esipata, enkitukuore o esinyatisho te neishamunita taata entapong'oto ake, o enkishipayie kewan, o enemeirridunoyu e kewan, o ntorroni.”

GSAM 372.3Kigero kuna rorei amu eipirta sii nkulie ajijik naijo kuna te ngolon nabo.

GSAM 372Enkisiligata e Sidano te Siaai e Biyotisho

GSAM 372.4Te nchakenisho naishoroki kanisa makewan to lari le 1891, nikisom neijia: “Keeta emayianata e Enkai ennyokoto pooki naasi pee eitonyo enkitadoloto e Enkibelekenyata e nkoitoi e biyotisho; amu keyieunoyu te wueji pooki. Nenare netii enkinyototo ng'ejuk te ena mbae, amu eipanka Enkai aaitabai imbaa kumok te ena oitoi.”

GSAM 372Enkisoma Kitok oo Lkipaareta Ildakitarini e Amerika

GSAM 372.5Kiti kiti, neponari ewang'an naipirta enkoitoi e nkitobirata e mueyiaritin naata ng'eno. Metabau olapa le 6, 1895, netum eyeunoto e nkipankata e nkaji e nkisoma e nkitobirata oo ltamueyia. Pee eitabayi ina yeunoto, neipanki Enkisoma Kitok oo Lkipaareta Ildakitarini e Amerika. Ore enkikoo enye makewan naa enkiteng'enare oo ldakitarini pee eas te Enchula oo Lkipaareta le Nkitobirata oo Ltamueyia o Retoto e Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo, too wuejitin e nkop ang o nkulie kuapi. Eeta intumoto e mboloto te Battle Creek, te nkolong e 30 o lapa le 9, 1895; neboli enkisoma te nkolong nasujita, enkolong e 1 o lapa le 10, te lturur loo laasomak 40.

GSAM 372.6Te nkibalunoto e nkisoma kitok nikisom neijia:

GSAM 372.6“Eidipaki aaitadedeyie enkisoma kitok te Chicago te nkitanapat e nkop e Illinois. Keaku enkisoma naata imbaa pooki naayieunoyu, anaa ena e nkisomani sidain oleng oo ldakitarini te United States. Neishoruni enkisoma enkiti te Chicago, o enkiti te Battle Creek, Michigan.”

GSAM 373.1Naipirta lelo ootuata ate te siaai oo lkipaareta le nkitobirata oo ltamueyia, nikisom kuna rorei te nkardasi Olkipaaret le Nkitobirata oo Ltamueyia lo lapa le 8, 1895:

GSAM 373.1“Ore olturur loo laramatak loo ltamueyia laa etii taata enkisoma naiteng'en ninche te Nkaji e Biyotisho e Battle Creek, elang 250. Ore pooki tung'ani te ninche oidim taata aas esiaai e lkipaaret le nkitobirata oo ltamueyia, eishooki ewueji neas. Keyieuni ilaramatak loo ltamueyia too nkopitin naaman ene naiposha e kedyanye, te India, too nkopitin e West Indies, te Amerika e Kedyanye, o too nkang'itie ang kituaak. Keyieuni sii iltung'ana 25 aashu 30 too nkuaaitin e kedyanye e United States.”

GSAM 373Embulunoto e Siaai oo Lkipaareta le Nkitobirata oo Ltamueyia

GSAM 373.2Te ntumo e nkiting'oto e nkisoma e lturur loo laramatak loo ltamueyia, ilkipaareta le nkaji e biyotisho, naasai te Nkaji e Ntumo o Lng'obor, te nkolong e 5 o lapa le 11, 1895, nejoki Oldakitari Kellogg:—

GSAM 373.3“Too larin 12 ootuluso, te ntumo naijo ena, ilaramatak are ake loo ltamueyia ooidipa enkisoma. Etii taata olturur loo laramatak loo ltamueyia otii atua 300 o 400. Etii ildakitarini 19 te nkaji e biyotisho, o 22 too nkulie ajijik naijo ena, naaboita o enkaji e biyotisho te nkoitoi kumok aashu kutiti, naaing'orita Enchula oo Lkipaareta le Nkitobirata oo Ltamueyia o Retoto. Etii ilaramatak ang loo ltamueyia 53 too nkulie kuapi naapaasha,—te Sweden, Mexico Musana, Gold Coast e Afrika, Australia, Afrika e Kedyanye, Denmark, India, New Zealand, Samoa, o Guiana e Uingereza. Etii taata ilaasomak 63 le nkitobirata oo ltamueyia ooiteng'eni. Etii 41 te ninche tene, o 22 te Nkisoma Kitok e Michigan o nkulie kisomani. Ore ena kewarie, neidip ilaramatak 22 loo ltamueyia enkisoma tene, oidipaki aitobir ate pooki pee epuo anaa ilaramatak oonchooki enkirukoto.”

GSAM 373.4Ore nikisuj embulunoto oo nkajijik ang e biyotisho metabau 1902, nikitum ajo Enkaji e Biyotisho e Battle Creek, tenebo o enkisoma enye kitok oo ldakitarini o enkisoma enye e nkiteng'enare oo laramatak loo ltamueyia, naa enkaji sapuk oleng te nkop pooki e kulo mpukunot, naara ene Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo.

GSAM 374Etapejoto Inkajijik Kituaak

GSAM 374.1Te nkewarie e nkolong e 18 o lapa le 2, 1902, etapejoto enkaji kitok sapuk, o masaa enyena sidain, o osipitali olala. Etii apa iltamueyia o ilomon 400 too nkajijik ina kata. Kake te nnyokoto e ngolon oo ldakitarini, o ilaramatak loo ltamueyia, o ilaretok, tenebo o enkirritoto makewan e Olaitoriani, neitai ninche pooki eing'uaa nkajijik metumote olng'arooj kitok.

GSAM 374Enkaji Ng'ejuk e Biyotisho

GSAM 374.2Eshetaki enkulie aji, nesapuk, negol aaitiship enkaji apa, te wueji apa naatii inkajijik musan. Eiteleiki osoito le mbonata e nkaji natii taata te nkolong e 12 o lapa le 5, 1902, neimayianaki enkaji te nkolong e 31 o lapa le 5, 1903. Ejo ilarikok le nkaji naaipirta ena aji ng'ejuk ajo “egol nebik oleng anaa enaidimuni aishet enkaji te sua, te soito, too matofali o osimende.

GSAM 374.3“Ore masaa e nkaji, te pooki mbae, naa ng'ejuko oleng, naaidip, naaing'orita biyotisho, naaret, naagol aaitiship kuna kulie naaidimuni aatum. Neirukuni ajo, anaa etiu taata, eidipaki, eishoru Enkaji e Biyotisho e Battle Creek masaa e nkitareto o inkoitoi nalelak te ltamueyia, laa te sipata meeta kulie naaitiship.

GSAM 374.4“Ore enkikoo oo larikok le nkaji naa enkiturrurroto te wueji nabo, te nkoitoi sidai, oo nkoitoi ng'ejuko pooki o masaa ng'ejuko e nkitobirata oo ltamueyia, naanyorri te nkitobirata naata ng'eno, neas te kuna oitoi te sipata e ltau o ng'eno.”

GSAM 374Kesheti Inkajijik Kumok e Biyotisho

GSAM 374.5Ore ewang'an naishoroki ele orere naa ena: keyieu Olaitoriani inkajijik kumok e biyotisho, nemeitasapuko oleng, naasardaki te nkop pooki, aaitiship nkuti ajijik kituaak oleng. Kishipayu nikidol ajo eiteruni aabol inkajijik kutiti e biyotisho too wuejitin naapaasha e nkop, oleng too larin tomon ootuluso. Te Mbuku o Lari e Enkiguana kitok e kanisa pooki e 1904 etii enkenata e kuna ajijik kutiti naaitiship 50.

GSAM 375Enkenata oo Nkajijik e Biyotisho

GSAM 375.1Hoo naa keaku embae naaship enkilimunoto oo mbaa naatirikua ninche aaitasheyieki, nenare, te wueji ang kiti e nkigeroto, nikishipayu te nkenata oo nkuapi naatii o enkenata e nkaji te nkop pooki. Kintum te United States, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; Afrika e Kedyanye, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Enkopiti e Samoa, 1; Mexico Musana, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Enkenata oo Nkajijik e Nkitobirata oo Ltamueyia

GSAM 375.2Eponari te kuna ajijik e biyotisho, etii inkajijik 22 e nkitobirata oo ltamueyia. Etii 17 te ninche te United States; nabo te Jaffa, nabo te Yerusalem, Palestina; nabo te Guadalajara, Mexico Musana; nabo te Kimberley, Afrika e Kedyanye; o nabo te Rockhampton, Australia. Eponari te kuna, etii inkajijik e ndaa 26 naishoru endaa nemaata nkiri; te ine eidim iltung'ana aatum endaa nasinya, naaret biyotisho, netum sii enkisoma kiti aashu sapuk naipirta enkoitoi sidai e nkishui.

GSAM 375.3Kuna kenat naaipirta enashomo imbaa e Enkibelekenyata e nkoitoi e biyotisho dukuya, eitodolu enaidim Olaitoriani “aitabai esiaai sapuk te ena oitoi,” anaa apa enatoliki Enkai eton eitu to lari le 1866. Neitodolu sii, anaa enatolikoki to lari le 1863, enaidim “imbaa e Enkibelekenyata e nkoitoi e biyotisho” aata orubaata te “nkitobirata o lorere pee eyaaki, eitu eya enkeeya, te lotunoto e Olaitoriani.” Neijia encho metabulu kuna ajijik e biyotisho kat iip, neitabaya toki esiaai apa naaigeloki, naapankaki pee eas.

Notes

  1. 3 Yohana 2. ↩

Note

Back