Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Ematua 1 — Imbaa e dukuya

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Ore kijo te elotunoto e are e Kristo, kiasaki embae naata osiligi lelo oo Enkai aitung’uaa enkata pee eitang’uaa papa o yieyio lang le dukuya enkurma e Eden. Te irorei naajo te lasurai, inchere eishoi e enkitok kepurd elukunya e olasurai, neeta enkitagoloto inchere kelotu oltung’ani oiteteng’en, oiteleiki engolon e Satan, naitobir kuna yieunoto e Enkai te nkop. Ejo ninche ajo Adam o Hawa aanyita nchere keitasheki ena siaai nabo kata, naa oltung’ani oiu aitung’uaa ninche keaku olaitajeunoni. Kake te nkipankata e Enkai, osiligi le Laitajeunoni aitung’uaa ina naishiaakino anaa embulunoto neing’amu pooki naitobiraki te siaai e “yieunoto o empiris enye, naisho iyiook tiatua Kristo Yesu pee eitu etobir enkop.”1

GSAM 21.2Teneisho Adam o Hawa edol enyamali o enkomom naitipika enkop te nkatitin naado tiatua enkiting’oto o embulunoto, anaata meidim ninche aating’iria enkomom enye. Kake Enkai le shumata, te ng’ur o eretoto enye, neisudorie ninche ina doloto, neisho ninche meibung’a osiligi ajo kesioki aalakuni aajing elakunoto e nkitoo e nkera oo Enkai. Amu aanyita ajo enjeunoto etinyikua, neitobir ninche aas siaai te ngolon pee eishiraki ina kata.

GSAM 22.1Neijia etiu te lelo oo Enkai te nkatitin pooki aitung’uaa Adam. Neyiolo ninche nchere ketii embae kitok naas te siadi, inchere Kristo kelotu aitobir enkitoria enye. Neijia anaa Adam o Hawa, neisilig ninche nchere etinyikua ina kata. Eitu eyiolou ninche nena naas tenkaraki enkatanya e nkolong enye o ina kata; amu teneiyiolo, anaata meeta ninche engolon pee ebaiki emboito e osiligi.

GSAM 22.2Ena damunoto eidim aaitodolu te nena naas pee einotoki imbaa kituaak. Lelo tung’ana oiteru nena siaaitin, hoo eitu eyiolou, neitobiraki te yieunoto e Enkai; kake eitagol ninche ndamunot naaitu eiriamari te pooki mbata o ndamunot enye naaitinyikaka ninche aas esiaai.

GSAM 22Ilkipaareta naapuonu aitung’uaa imbaa naainotuo Columbus

GSAM 22.3Montgomery, te nkitapuku enye e “Enkiguanata e Amerika”,2 oirorie te nkisiligata naitobir Columbus aituruk enkoitoi enye, o enaasita e nkipankata enye pee ebaiki Ilindi te lotunoto alo enkalo nedoyio enkolong, nejo:

GSAM 22.4“Columbus aanyita ajo eidim aaisidailakino enkipankata e Laiguanani le Portugal. Neyiolo ajo ketii enkoitoi naidim aapuo Ilindi te mbaraki alang enkoitoi naitodolu Diaz. Enkigelunoto e oloing’ang’e le Genoa naa aing’asia o enaitobiraki makewan. Te rishata e lotunoto alo enkalo nepuku enkolong, aashu alo Moikuaape o enkalo nepuku enkolong, neyieu nelo asip enkalo nedoyio enkolong. Neya ilomon okuni naata engolon pee eas ena: dukuya, anaa ilteng’enak loo nkoitoi e nteipa, Columbus neisilig ajo enkop mme naisiaja anaa naanyita iltung’ana kumok, kake nelolonga anaa empira; are, neisilig ajo enkop kiti oleng alang eneba te sipata, naa enkop neetae alang enkare; okuni, amu eitu eyiolo hoo aanyita enkop e Amerika aashu Enaiposha e Pasifiki, neanyita ajo enkirinen e Asia aashu Ilindi, naatii embata enaiposha, eipirakinore asip Spain o nkirinen e Europa naatii enkalo nedoyio enkolong. Enkadori e nkoitoi pooki nabaiki Cipango, oji Japan, anaata mme ebaiki alang maili 4000.”
GSAM 23.1“Enkigelunoto enye naa ena: keing’uaa Europa; keitobir emeli enye pee elo enkalo nedoyio enkolong aalo Japan, naitodolu enkibelekenyata e enkop pee ebaiki enetisho. Te nkitanyaanyukoto enye, nesipa nelelek ina anaa olojong’ani olo too nkejek aman olng’anayioi le apuli.”
GSAM 23.2“Teneitoki enkigelunoto, anaata eeta emanyisho kitok: kejing Ilindi te nkutuk e dukuya, mme te nkalo e nkituak o te nkutuk e mbata anaa e Portugal.”

GSAM 23.3“Kidol ajo ele tung’ani, laa neyiolo enkiguanata e nkaina, enkop o lotunoto anaa pooki tung’ani te nteipa, neasip te dukuya te mbata e enkop; kake neitapong’ori oleng te mbata are.”

GSAM 23Enkipong’oto nayau emayianata

GSAM 23.4“Kake te mbata nabo, inkipong’ot enyena neretu ninye. Enkipong’oto nataasa te mbaraki e enkibelekenyata neaku embae nayau emayianata. Tenaa eikena Columbus te sipata eneba enkop o enkadori nasipa e nkoitoi e lotunoto, anaata eitu elo, amu anaata edol pee enkoitoi e Portugal ewa te mbaraki o te shomo. O nena, teneidim aanyita aashu aaiyolo ajo enkop e Amerika etii te enkoitoi enye, anaata ina eitu eisho ninye engolon aiteru lotunoto, amu eyieunoto enye mme enkinototo e enkop ng’ejuk, kake enkoitoi ng’ejuk nabaikie enkop musana.”

GSAM 23Osiligi sapuk le nkatitin

GSAM 23.5Neijia etiu lelo oo Enkai, oisho ilomon too nkatitin, neeta mbele osiligi le lotunoto e Kristo “anaa eng’ape e oltau, nauno naisiligayu.”3 Hoo te nkatitin aata enkomom o isinaitin, neitoilo te ng’ur ajo, “Kainyoo, Olaitoriani, pee epuo enjeunoto?” Kake neitobir ninche aalo dukuya, neijia anaa Paulo, nejoki oshi, “Kainyoo osiligi lang, aashu enashe, aashu enkitoo e enkorong’u? Mme intae tenetii enetii Olaitoriani Yesu Kristo te lotunoto enye?”4

GSAM 24Osiligi neisho Paulo engolon

GSAM 24.1Aitodolu nkisudori nkitok nena eisho ena osiligi engolon, naa ake nkulie. Ore Paulo eidung’oo te dukuya Felix, neisho ninye eton, nejo, “Te enkoitoi naipoti ninche ajo enkiteng’enare kilaut, neijia aitorie Enkai le papaai laainei, aaisilig pooki naigeroki te nkitanapat o te loibonok; neeta osiligi te dukuya Enkai, anaa ninche sii aajo, ajo ketii empiunoto oo lootuata, oo lelo o supati o lelo o nkorrok.”5

GSAM 24.2Te nkiteng’enare enye te dukuya Agripa, Paulo nejo, “Taata atii nayiolouki te nkiguana te nkarkas e osiligi le nkisiligata naisho Enkai papaai lang; teina nkisiligata ilaisikak tomon o are, aaitor Enkai te nkolou o te tadekenya, neeta osiligi aatum. Te nkarkas e osiligi ena, Laiguanani Agripa, aaidung’oo te Yuda. Ainyoo pee eanyita intae ajo embae nemeisiligaki keitopiu Enkai lootuata?”6 Ore pee etum Roma aalo Kaisari, nejo te Yuda, “Te nkarkas e osiligi le Israel, aibung’aki te nkas.”7

GSAM 24.3Paulo neiroorie te mpalai enye natisiraka Tito te osiligi: “Amu empiris e Enkai naiyau enjeunoto eiboki oltung’ani pooki, neiteng’eni iyiook pee, te aany nena neme nne Enkai o iyieunoto oo nkop, kishu te ng’eno, te supatisho o te nkanyit e Enkai te nkishui taata, king’oru osiligi lenye naisho mayianat, o embulunoto e nkitoo e Enkai sapuk o Laitajeunoni lang Yesu Kristo.”8

GSAM 24Petero neishiraki te osiligi

GSAM 24.4Petero neiroorie osiligi nabo nejo: “Meisisi Enkai, Papa lo Laitoriani lang Yesu Kristo, laa te ng’ur lenye sapuk eisho iyiook enkitobirare e are, pee kitum osiligi oishu te mpiunoto e Yesu Kristo aitung’uaa lootuata, o enjung’ore nemerruoyo, nemeiduruk, nememusanu, naiteng’elaki te shumata intae, lelo oorripi te ngolon e Enkai te nkarkas e nkirukoto, pee itum enjeunoto nairragiata naitodolu te nkolong e nkiting’oto. Teina nena entoisho, hoo taata te nkata itii te nkomom, teneishiaakino, te nkoishuaa naitobiraki, pee enkisilisilo e nkirukoto inyi, naata tipat oleng alang sahabu narruoyo, nemeitoki aanyoroki, eitolouni te nkima, neaku enashe, enkitoo o nkanyit te embulunoto e Yesu Kristo.”9

GSAM 25Yieunoto e Enkai te nkiterunoto

GSAM 25.1Inkigerot o Enkai neitodolu yieunoto enye te nkiterunoto e enkop; o te rorei le naibon kineiolo enkipankata enye te siadi: “Ejo Olaitoriani, laa eitobir keper, Enkai makewan laa eitobir enkop o eitobir, neiteng’elaki; eitobiraki mme pee eaku embae nemeeta tipat, kake eitobir pee eaku enetii iltung’ana.”10 Ore pee eitobir ninye, neisho oltung’ani. Olkeriani nejo, “Keper, hoo keper sapuk, naa oo Laitoriani; kake enkop neisho nkera oo ltung’ana.”11 Kake pee neisho enkop oltung’ani, oltung’ani neeta esipata, anaa ejo olteng’enani, “Ena ake nadum nanu, ajo Enkai eitobir oltung’ani te sipata; kake ninche neing’oru nkoitoi kumok naaitobir ninche maate.”12

GSAM 25.2Kineiolo te enaasita e Laitoriani te lo ltung’ana, ajo “tenaiguan Enkai nkera oo Adam, neiteng’elaki iloreren te nkal e nkera oo Israel,”13 naa eijia te nkal e lelo o Israel esipata naiturrurroki te siadi te nkop anaa iltung’ana oo nkitoria enye. Paulo neitodolu te kuna irorei: “Enkai eitobir iloreren pooki oo ltung’ana aitung’uaa osarge obo pee ebik te nkop pooki, neiteng’elaki nkatitin naiteng’elaki o nkal e nkibikata enye; pee eing’oru Olaitoriani, neaku eidim aatum ninye, hoo mme etii oloo oleng te iyiook; amu tiatua ninye kishu, kias, o kiti.”14 Teneitoki ena yieunoto e dukuya te nkop, “lelo oo Enkai naa keaku pooki isinyat.”15 O nena te nkishui ina kata, ejo, “Oltung’ani obik te nkop mme ejo, ‘Aish’, amu lelo otii teine kepalakini ng’ok enye.”16 Ina kata naa “lelo oobor nejung enkop, neishiraki te nkop e eseriani.”17

GSAM 26Elotunoto e are e Kristo mme enkisudori

GSAM 26.1Te nkigerot e are e Petero, ejo ajo “eitu kiasuj nkisudori naitobiraki te eng’eno e ltung’ana, pee kintodolu intae engolon o elotunoto e Laitoriani lang Yesu Kristo, kake kidol te nkonyek ang enkitoo enye. Amu neing’amu ninye Enkai Papa enkitoo o nkanyit, te epuo oltoilo aitung’uaa enkitoo sapuk, ejo, Ele naa Enkerai ai nanyor, laa aigilakini. O ele toilo aitung’uaa keper, kining’oki pee kitii tenebo ninye to ldoinyo sinyati. Ketii sii rorei le naibon naisiligaki alang pooki, naa isidain teneitikia te ninye, anaa te ewang’an naitobiraki te wueji e naimin, alo pee ewang’an, neilepu olakira le tadekenya te ltauja inyi.”18

GSAM 26.2Te ena nkigerot, olkipaaret neiroorie enkibelekenyata e Yesu to ldoinyo anaa etodolu elotunoto e are e Kristo. Pee epuo ina, Olaitajeunoni nejo te ilooiteng’eni, “Ketii kulikae otii teina wueji, leme minya ematua, pee edol Enkerai e oltung’ani eton elotu te nkitoria enye”19 anaa naigeroki Luka, “Ketii kulikae otii teina wueji, leme minya ematua, pee edol enkitoria e Enkai.”20

GSAM 26.3Ena nkisiligata neitoki te nkiguanata enye. Te ena enduaata to ldoinyo, nedol Yesu te nkitoo enye, anaa naitodolu te lotunoto enye te nkitoria. Nedol Eliya, laa neilepieki aaya shumata neme minya ematua, naitodolu lelo oibelekenyaki aitung’uaa nkishui e ematua alo nkishui nemeeta ematua, “te nkata nabo, anaa enkisujin e nkonyek,” te epuo Laitoriani.21 Ketii sii Musa, laa neye, naitodolu lelo oipuoni aitung’uaa lootuata pee eishiraki Laitoriani. Te ena enduaata nedol elotunoto e Kristo te nkitoria enye, anaa enkisiligata naishoo ninye ninche.

GSAM 27Naibon naa rorei naisiligaki alang pooki

GSAM 27.1Hoo ilooiteng’eni nedol ina doloto e nkitoo to ldoinyo, nening oltoilo le Enkai, Petero nejo, “Ketii rorei le naibon naisiligaki alang pooki.” Te ena mme ejo ajo nena nedol o nening teina kata naidipaki nemeeta tipat. Teina kata etoning’o ninche oltoilo le Enkai nabo, kake te nkal e naibon naalo epuo Kristo, kining oltoilo le Enkai eiroroki nkatitin pooki. Esipa, pooki naibon naiteng’elaki aashu naigeroki te nkiguanata neaku oltoilo le Enkai te iyiook. Te ena pee ejo naibon naa “naisiligaki alang pooki.” Enkiguanata e Enkibeko e Revidi nejo “naiteng’elaki.” Naibon neaku naiteng’elaki te pooki embae naitobiraki anaa naigeroki. Pooki kata naibon naas, teneitoki, neisho nkisiligata ajo kulikae naibon eitu epuo ketumaki te sipata.

GSAM 27Nkitanyaanyukoto e naibon

GSAM 27.2Kulo rorei oo lteng’enak sapukin oo nkigerot, te mbata e nkitanyaanyukoto e naibon, ooata engolon:

GSAM 27.3Thomas Newton nejo, “Naibon naa enkiguanata naitobiraki dukuya o naitobiraki te nkal; enkiguanata naa naibon naitoki o naitodolu te nkal o naitobiraki oleng. Ketii ilomon oo nkisudori te nkop; kake eng’eno o enkayioni e ltung’ana o nkishooroto e nkorrok e Satan nemeidim aaitobir naibon neijia anaa nena naigeroki te nkigerot.”

GSAM 27.4Olpayian Isaac Newton neishiraki ajo, “Enkining’oto oo loibonok naa enkitanyaanyukoto kitok e kanisa e sipata.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith nejo, “Naibon neijia anaa olmonekie pooki, naa te kewan enye neaku olmonekie. Oltoilo le engolon pooki ake eidim aaitot lootuata aitung’uaa enkaji e ematua; oltoilo le yiolounoto pooki ake eidim airoorie pooki naiteng’elaki te siadi, laa meidim oltung’ani ajing anaa enemeidim ajing nkajijik oo lootuata; naa are neaku oltoilo le Enkai.”

GSAM 28.1Matthew Henry nejo, “Te enkata e Enkai, laa enkata sidai alang pooki, o te enkoitoi e Enkai, laa enkoitoi sidai alang pooki, naibon keitoki. Pooki rorei le Kristo naa sinyati oleng, naa teina naa isiligaki oleng.”

GSAM 28Yieunoto e naibon

GSAM 28.2Kineiolo te irorei le Kristo te ilooiteng’eni enye embae nabo e yieunoto e Laitoriani teisho naibon. Te nkitobirare e naibon oo nena naas te nkishui e Judas, nejo, “Airoorieki intae pee eitu epuo, pee teneitoki, nirukuruku intae ajo nanu ninye.”22

GSAM 28.3Laitoriani neiroorie te naibon e Isaya, “Nanu Enkai, nemeetae likae anaa nanu, laa airoorie enkiting’oto aitung’uaa enkitobirare, o nena naas e nkatitin oo apa naitu epuo, nejo, Enkikina ai keitoki, naas pooki naiyieu.”23

GSAM 28.4O nena nejo, “Airoorie nanu nena naas te dukuya aitung’uaa enkitobirare, neing’uaa te nkutuk ai, naitodolu ninche; naitoki aas ninche te nkata, neitoki. Airoorieki iyie aitung’uaa enkitobirare; pee eitu epuo naitodolu iyie, pee mitu ejo, Olmishire lai naitobir nena, o olchani naitobir te nkaina, o olmishire naitobir te nkima, naitanap nena. Inining’o, nedol pooki nena; mme intae nairoorie? Aitodolu iyie mbaa ng’ejuko te nkata taata, nena naisudoro, naitu eyiolou. Naitobiraki taata, mme te dukuya; eitu epuo ina kata pee ining, pee mitu ejo, Ng’ura, ayiolo ninche.”24

GSAM 28.5Te kuna irorei, nedol engolon e naibon naitoki te nkiguanata anaa enkitoduaata ajo naibon eing’uaa Enkai. Neitodolu sii engolon e Laitoriani alang inkaitin pooki oo iloreren. Neidipaki aanyita te kuna irorei ajo naibon eeta ewueji kitok te nkigerot e sipata. Amu nena pooki esipa, eing’asia ajo iltung’ana kumok neisho enkiti kata, aashu neitu eisho kata hoo kini, te nkisoma e imatuan e naibon te nkigerot sinyati.

GSAM 29Naibon nemeikenaki te olmishire

GSAM 29.1Ore iltung’ana lemeishomo, nejo aajo meishomo ninche, naa enkaraki ina nemeidim aayiolou naibon. Ore ake te ai alo, nejo iltung’ana kumok ooishomo, tenebo ilkulikae laisiaayiani le kanisa, aajo: “Eikenaki naibon te olmishire, nemeidimayu neyiolouni. Kiyiolo iyiook pooki aajo ore embuku e Embolunoto naa embuku naikenaki te olmishire.”

GSAM 29.2Tewuaata e Yohana, Yohana onyor Yesu, Enkai nimaitayu ilomon lenyena, ake nejoki pee meiken embuku te olmishire. Te embuku nabo, enkishooroto e sidai eituayia ilkaiyioo “aibung ororei oo naibon ena, o aa tenebo intoki naitayiana te nkopiyianisho ena.” Kaji eikoni aaibung’aki intokitin naatii embuku naikenaki te olmishire, te neitu eyiolouni naa nemeidimayu neyiolouni? Enkai nikiyeu te Moses: “Ore intokitin naaisudoro naa ine Olaitoriani, Enkai ang; kake ore intokitin naaibalunye naa iniyiook o nkera ang ntarasi, pee kitum aataas irorei pooki le nkitanapat ena.”25;26;27

GSAM 29.3Keibala te irorei ootiaaka Olaitoriani ilooiteng’eni lenyena, te naipirta naibon e Daniel, ajo eyieu neyiolouni ina naibon. Nikiyeu: “Ore naa tinidololo ina toki naidurrie naayau emutata, natolimuo Daniel oloiboni le Enkai, eton te ewueji sinyati (ore oloisoma, nchoo eyiolou),” ake ore aji: Tayiolo Daniel le naibon.28

GSAM 29.4Keibalie Olaitoriani empong’oto e ilo rorei ojo nemeidimayu neyiolouni naibon, te irorei kulo: “Enduaata pooki eituayia iyie aji ororei le embuku naikenaki te olmishire, embuku naitapari oltung’ani le neishomo, aji, ‘Aisoma, akoi’; ake aji, ‘Nemeitoki, amu eikenaki te olmishire’; embuku naitapari oltung’ani le nemeishomo, aji, ‘Aisoma, akoi’; ake aji, ‘Nemeishomo.’ Neaku nejo Olaitoriani, ‘Amu keinyikaki kulo tung’ana nanu te nkutuk enye, neaaisho enkanyit te nyirbat enye, kake eitaa iltauja lenye elakua nanu; naa ore enkure aata te nanu, naa nkitanapat oo ltung’ana eiteng’enishoreki ninche.’ Amu ena, ake Enkai aji, ‘Aitobir nabo enkitayiana te iltung’ana ena, enkitayiana kitok; ore eng’eno oo lang’eni neimin; nabo enkiyieu e iltung’ana oo nkitarrini naidipaki.’” Te naa apa etusuja lelo tung’ana ooimaki oloiboni ele rorei le naibon oisiligayu, naa anaata eitu epaash nkitanapat e Enkai, neitu epik nkitanapat oo ltung’ana ewueji oo nkitanapat enyena.29

GSAM 30Naibon nemeata aibung te eyiolounoto e oltung’ani nabo

GSAM 30.1Mme enkaraki tipat nagut, naisudoro naa nagol eyiolounoto, naata naibon, pee elakino iltung’ana kumok aayiolou ninye. Olaitayu Petero nikiyeu te naibon: “Ayiolo ena dukuya, aji enkopiyianisho e embuku nemeata aibung e oltung’ani nabo. Amu enkopiyianisho eitu etobiraki te nkaiyioo e oltung’ani; ake iltung’ana sinyati le Enkai ootolimutuo irorei, eirikoo Enkiyang’et Sinyati ninche.” Enkiterinoto e ororei ena nainos aji, enkitami e aiyiolou naibon eata enkiyang’et le naajo te iltung’ana oo naibon. Te enkiyang’et ena, naitayiana ilkaiyioo oo naisho, aji: “Naitobir iyie te esipata pooki.”30;31

GSAM 30Naibon naitobiraki

GSAM 30.2Te nkisoma e naibon, eata inkitanyaanyukot nabo naas aibung. Enkai, nemeidim atapong’ori, ninye oon naibon; te nkomono e nkata e naiteng’en, te nkomono e nkata, enkitayiana naiteng’en nainos. Nabo, amu Enkai eata enkata aiyolo inkitok oo ltung’ana naajoki, te nkomono e nkata, te nkomono ena nainos enkitayiana e naibon. Te kulie rorei, nemeidimayu neetae enkitabayata e naibon e lejare te ina kata natipikaki pee eaku ina nasipa. Teyiooto e enkitanyaanyukoto ena, aji, teneeta enkata e Enkai eisho olkilikuai le esipata te nkop, olkilikuai ninye nainos.

GSAM 30.3Enkata nabo, olaitayioo naitobiraki ilomon oo naibon, oltung’ani le nemeiruk Enkai eituayia nikiyeu: “Aishoakino iyie, iltung’ana ooyiolou naibon, amu eishiaiyio. Te nkisoma e nkatini, neitoki aibung intoki naitobiraki naibon?” Aji nikiyeu: “Ee, nainos amu naitobiraki pee nainos. Ti nishomo olduka loo ntokitin naishopieki inkaik, pee inyiang’u are, nimianyu initum naairirikino enkaina ino?” Aji: “E, amu naitobiraki pee nainos.” Aji olaitayioo: “Enkai le neiyolo intoki oo ltung’ana naabaki, ninye naitobiraki inkitanyaanyukot oo ltung’ana. Ore pee epuonu lelo tung’ana aas mbaa te nkop, neas nena baa ake natolimuo Enkai eton eitu eaku, neiger olaigeroni loo nkatinin osipa iasat enye; naa ore tenetanyaanyukieki nena iasat o ina naibon, neiririkino oleng.”

GSAM 31Naibon, ewang’an te enaimin

GSAM 31.1Olaitayu Petero aji naas aibung naibon, aji ewang’an naiteng’en te ewueji e enaimin. Te nemeti oltaa le naibon, naa enaimin tukul anaata enkata nalotu. Ewang’an nainos aiyang enaimin; te iloito te ewueji e enaimin, nainos oikoitoi, nainos oikoitoi te isidai, pee iloito aiyolo, enkata enkata, eikoitoi naas. Olaigeroni loo lkerempe le Enkai nikiyeu: “Ororei lino naa oltaa loo nkejek aainei, naa ewang’an te nkoitoi ai.” Olaitayu oo nkiyieu aji: “Oikoitoi le ltung’ana oo sidai aji ewang’an naiteng’en, naiteng’en ake, eton e nkata e sidai.” Neaku ore nikilo dukuya te nkata, neibala ororei le Enkai aaponari, oleng te nkitabayata e naibon; neponari sii eyiolounoto olaisomani le Imbukui Sinyati ajo etii te nkoitoi nasipa, nalo ewang’an oo ntarasi o enkolong nemeish.32;33

GSAM 31Ilkipaareta okuni ooibala, eing’uaa Eden o metabaiki enkiting’oto

GSAM 31.2Te nkisoma e oikoitoi le iltung’ana oo Enkai, te Eden, tiatua nkata, te ewang’an e Imbukui Sinyati, eata ilkipaareta okuni naitodolu oleng. Dukuya, elotunoto e Kristo le dukuya, enkakunoto enye oltung’ani te sesen, elotunoto e Emmanuel, Enkai naitodolu te ilmen; are, Embulunoto kitok te nkata e enaimin—ilarin 1260 le nkisilisil, te nkata ororei le Enkai nemeishia te iltung’ana pooki—enkipukunoto e kanisa aing’uaa ong’ata, nabo Imbukui Sinyati naitobiraki pee iltung’ana pooki aisoma aiyolo enkaiyioo enye; okuni, elotunoto e are e Kristo pee eituayia inkata e nkisudoi e intoki pooki naajo iltung’ana oo naibon sinyati, te nkiterunoto e enkop; ena ninye naitayia “enkiguananoto e inkata,” enkiguananoto e ng’oki o esipata, pee eata enkata e sidai, te nkata pooki naiteng’en.

GSAM 32Naibon naisho ilkonekin le nkoitoi o metabaiki enkiting’oto

GSAM 32.1Te aibung ororei le naibon le sipa, aji ewang’an naitobir oikoitoi lang, aiyolo oikoitoi le sipa tiatua enaimin, nemeitoki aji nemeisidai; amu te naibon, oikoitoi ninye naitobiraki, te nkata pooki, tiatua nkata, eton elotunoto e are e Kristo. Ena teneata, iltung’ana oo aibung ewang’an e naibon, nemejo aiyolo ilkipaareta ake oo naitodolu enkata kitok eishia; ake aiyolo sii siaai e Enkai, enalo dukuya te ilkilikuai le esipata, ooitobir iltung’ana pee etum aatumore Kristo te eseriani te elotunoto enye.

GSAM 32.2Ake Imbukui Sinyati aji enkolong e Enkai elotu te iltung’ana kumok aji “olashu te nkewarie,”34; ake aji te iltung’ana oo aibung enkiguananoto e Enkai: “Kake intae, ilalashera, mitii enaimin, pee meirrashaki intae ina olong anaa olashu. Iyie pooki iltung’ana oo ewang’an, o intung’ana oo enkolong.”35

GSAM 32Aibung inkoitoi oo Enkai

GSAM 32.3Te aibung inkoitoi oo Enkai te Enchula oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo, sidai aiyolo aji Enkai eata enkitam pee iltung’ana lenyena aibung inkidong’oto oo eramatare enye o nkata enye te iyie. Te aisho inkitanyaanyukot oo nkiguananoto e Israel, olaigeroni loo lkerempe le Enkai nikiyeu: “Eitu aibung Enkai Olaitapari lenye, le naitobiraki intoki kitok te Misri; inkitayiana eishia te enkop e Ham, o mbaa naaituurisho te Enaiposha Nanyokie.” Teneata sidai Israel aibung inkoitoi oo Enkai te iyie, nemeata sidai nko ake? Olaigeroni loo lkerempe le Enkai nikiyeu te nkata e enkishui: “Lo tau lai, taisis Olaitoriani, nimirikino inkishorot enyena pooki.”36;37

GSAM 33.1Te nkata pooki, Enkai eata esipata kitok, naitobiraki te enkata enye, pee erik iltung’ana metupuku tiatua esinkaisho e ng’oki, te mpiris enye, pee eibung oikoitoi te Kanaan e nkaiyioo; nabo sidai aiyolo enkiguananoto e Enkai te iyie oo naitobiraki ilkilikuai oo esipata ena.

GSAM 33Enkitayiana kitok te intoki kutiti oleng — Enchakenisho e D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, te embuku enye e Embulunoto, nikiyeu: “Enkai le naitobiraki siaai enye te nkata pooki, nainos te intoki kutiti oleng te nkomono e nkata enye. Aitobir inkitayiana kitok te intoki kutiti oleng, ena ninye enkitam e Enkai. Enkitam ena naitobiraki te intoki pooki e enkop, nabo nainos te nkatini.”38

GSAM 33.3Te nkata e dukuya, Enkai nikiyeu iltung’ana nabo pee etobiraki ninche aji nkop nabo enye. Nikiyeu Abraham, oltung’ani nabo, le neishang te iltung’ana oo nemeiruk, te Ur e Kaldea. Naa ninye eing’uaa inkera o ishoritin kumok; ake teneishia aji nkop, Enkai e nkaiyioo nikiyeu: “Mme amu ira intae kumok aalang ilkulikae tung’ana pooki pee enyor intae Olaitoriani, negelu intae; amu intae lelo kutiti aalang iloreren pooki.”39

GSAM 33.4Nabo, teneeta Enkai enkata aapari iltung’ana lenyena te nkiguananoto te Misri, nikiyeu oltung’ani pee ejo olairritani lenyena. Oltung’ani ena, te inkitiang’ina enye, naidipaki te enkaji e enkijape enye te ilapaitin okuni, nabo nepiki te siadi tiatua enkikapu kiti, nalelek enkitobirunoto, naitobiraki too seyai, nerashi te lami, neing’ueki esaita e Nile. Moses ena, te nkata e aiyolo, nikiyeu oikoitoi e nkiguananoto te iltung’ana oo Enkai, alang teneitumurru “ilkar loo ng’ok te nkata kiti.”40

GSAM 34Enkitayiana e Gideon

GSAM 34.1Te nkata nainos, Enkai nikiyeu aapari Israel te iltung’ana oo Midian o Amalek, oo naalotu te nkop enye “anaa ilmaat te kumokisho,” naitobiraki intoki oo enkop, naitayiana eitu aata “endaa te Israel, anaa enkerr, anaa olkiteng, anaa osikiria.” Neirriu Enkai olmalaika enetii Gideon. Ore ele layioni le Joash, neaku meeta enkoitoi ae meteleku atosh enkano kiti, neisudoo ti alo ilmang’ati lenyena. Te nkata olmalaika nikiyeu Gideon aapari Israel, Gideon nikiyeu te nkiguananoto: “Te nkaji nabo nainos aapari Israel? Ayiolo, enkaji lang e nkaji kutiti te Manasse, nabo anaa le nkitiang’ina te nkaji e papa lai.” Oltung’ani ena kutiti o nkaji kutiti, nelo tenebo iltung’ana lenyena 300, eata iltaai lelelek o imot (enkias naidim atiu anaa emodai te nkiguana e oltung’ani lemeidim aayiolou pooki toki), nainos Enkai oleng, nabo neremisho ninche te nkoitoi kitok. Teneitu etoki, Gideon nemeata ake aisho enkiteng’en aji olaitayu Amosi: “Kaa ng’ae oitoretu Yakobo metum aitashe? Amu ninye kutiti.”41;42

GSAM 34Enkerai te mpeut oo nkishu

GSAM 34.2Te nkata natipika Enkai, neini Olaitapari e iltung’ana, netum ilchekuti ninye eirragita te mpeut oo nkishu. Ilalashe lenyena te ilmen nikiyeu inkoitoi kutiti ake sidai. Te enkaji kutiti enye, Olaitapari nikiyeu: “Eeta iloisiru ing’umot, neeta ilmotonyi le shumata ilorikan; kake meeta Enkerai e Tung’ani ewueji neirragie elukunya enye.” Negelu ilkipaareta lenyena te iltung’ana oo nkaji kutiti, “tiatua iltung’ana le ina porror natii abori, laa hoo neme ninche lelo le abori oleng, neitu ebaiki olporror le atua. Etipikaki nena pooki pee eibalayu te nkop ajo ore ina siaai naa ine Enkai, neme ine oltung’ani.”43

GSAM 35Mme iltung’ana kumok oo ng’eno ooipoti

GSAM 35.1Paulo nikiyeu te siaai e kanisa e dukuya: “Ore emodai e Enkai naa keeta eng’eno nalang iltung’ana; naa ore enchalan e Enkai naa keeta engolon nalang iltung’ana. Amu iyie aiyolo enkitayiana linyi, ilalashe, aji mme iltung’ana kumok oo ng’eno te sesen, neme iltung’ana kumok oogol, neme iltung’ana kumok le nkajijik kituaak, ooipotoki; ake Enkai nikiyeu intoki e emodai e nkop pee aishia ilang’eni; Enkai nikiyeu intoki kutiti e nkop pee aishia intoki oo nkata; intoki oo nkaji kutiti o intoki naidipaki nikiyeu Enkai; ee, intoki nemeeta, pee aisho intoki oo ootu aji nemeeta; pee eitu oltung’ani nabo eata enkarna te ewueji e Enkai.”44

GSAM 35Iltung’ana kutiti te Embulunoto

GSAM 35.2Nikiyeu enkitam nabo te enkishui e iltung’ana oo Embulunoto kitok e enkata e 16. Olaitayioo nikiyeu: “Zwingle, olaitayu le Embulunoto, nepuku tiatua enkaji kiti o lchekut le ildoinyio le Alps; Melanchthon, olaiteng’enani loo mbaa e Enkai te Embulunoto, nainos te nkaji e siaai o ltung’ani oitobir masaa e njore; nabo Luther nainos te nkaji olaisiaayiani aisinani le ina wueji neturishoreki masaa tiabori enkop.” Luther te iyie lenyena nikiyeu: “Papa lai o yieyio ai naa ilaisinak oleng apa ninche. Papa lai naa oladung’oni loo nkeek aisinani apa, naa ore te siadi neaku olaisiaayiani le ina wueji neturishoreki masaa tiabori enkop; naa ore yieyio ai, nenap ilkeek lenkima kumok te nkoriong enye, pee etum intokitin naitoreto aaitubul nkera enyena. Nainos iltung’ana enkata e nkiguananoto oleng te iyie lang.”

GSAM 35.3Olaitayu Yakobo, te ilomon oo iltung’ana naitayu Enkai, nikiyeu: “Aibung, ilalashe lang oo nkisudoi, aji eitu Enkai nikiyeu iltung’ana oo nkaji kutiti e nkop ena, oo booni te enkirukoto, o nkera oo enkitoria naitayiana iltung’ana ooanyor ninye?”45

GSAM 35Ilmetodisti oo dukuya

GSAM 35.4Te aiyolo iltung’ana oo Embulunoto te nkata e ilmetodisti oo dukuya, te nkata nalikiori te nyuaata enkiteng’enare e empiris naishoru Enkai olpela, nikiyeu enkiyang’et e Enkai nainos. Te aisho iltung’ana ina kiteng’enare te sipa, te enyorrata namelok e Kristo, nabo te nkirukoto e nkata, iltung’ana oo eiruk, netum mme empalakinoto oo ng’ok ooataasa apa ake; ake eata enkiyang’et e nkisinyati pee eisho enkishui e nkisinyati. Enkiguananoto e metodisti naitobiraki te nkaji kutiti, nabo naisho Enkai enkishoroto te nkirukoto o nkibungoto e ilairritani o iltung’ana.

GSAM 36.1Te aiyolo inkidong’oto o nkata oo naitobiraki te Enchula oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo, nikiyeu aji, te siaai pooki e Enkai te nkata tenetobiraki oltung’ani, eiterua te iltung’ana ilaisinak lemeeta enkarna kitok; ake eitu oltung’ani nabo aisho enkomono te iyie ena te nkata eitu aiyolo, pee eitu aata te ilomon oo Enkai: “Kaa ng’ae otomena enkolong e intoki kutiti?”46

GSAM 36Ewalata e Eck te Luther

GSAM 36.2Te iyie oo iltung’ana oo aji enkitam e ilomon e sidai ake nabo e iltung’ana oo booni, nikiyeu te nkata kutiti enkiguananoto e Luther o Eck. Te nkata Luther naitobiraki te Imbukui Sinyati, naishia aji iltung’ana nemeata enkaiyioo aisho ilomon lenyena te nkop te ororei le Enkai, Eck nikiyeu te ilomon e enkaiyioo: “Ake eishia enkitayiana o nkibungoto e Olaitayu le neishia aiyang makewan iloo papa kumok oonyiti, neitaa kewan oata eng’eno nalang ilpaapa kituaak, inkiguanat e kanisa, ilaiteng’enak le dini, o nkisumai kituaak oo nkisoma! ... Keng’asia doi oleng te naa apa eisudoyie Enkai esipata ti alo iltung’ana kumok oo sinyati o lelo ooaraki te nkirukoto, o metabaiki elotunoto e ele Papa onyiti.”

GSAM 36.3Ewalata ena nemeata ake aibung te ilomon e Zwingle te Yohana Faber, te Zurich, te nkata Faber nikiyeu “enkiguananoto e intoki naitobiraki, te nkata iltung’ana neitayiana inkoitoi oo aibung te ilarin 1200, nabo nejo enkop e Kristo eitu aata esipata te ilarin 1400.” Zwingle nikiyeu enkomono: “Eton ake empong’oto era empong’oto, hoo etabik enkirukoto enye ilarin 1400, nabo te aisho Enkai enkata e nkitami nemeata booni, teneitu eata enkitam te Imbukui Sinyati.”47

GSAM 37Ororei le Enkai o enkaiyioo e iltung’ana

GSAM 37.1Enkibatisho e aibung enkaiyioo e iltung’ana, te nkomono e aibung “Naa esipata?” te ororei le Enkai, nainos te ilomon oo Hosea, aji: “Iturisho intae entorroni, nikesikes ing’ok; itamama ilng’anayio le lejare, amu isilig iyie enkoitoi ino, o enkumoi oo ltung’ana linono oogol.” Enkiguananoto e enkaji e oltung’ani ninye aairuk oltung’ani, ake teneeta enkata Enkai nainos “ainyototo neinyinyie enkop metuurisho,” Isaya nikiyeu: “Empalaa aaishilig oltung’ani, laa enkiyang’et enye eimu enkume enye; amu kaa tipat oata ninye pee eikenakini?”48;49

GSAM 37.2Te aisho enkikoo ena te Imbukui Sinyati, te enkiguananoto lang ena, enchoo meetae oltung’ani oisiosion aigutie enkiguana torrono Enchula oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo, aji nemeata enkarna amu naitobiraki te nkaji kutiti, ake amu iltung’ana oo aji kitok te nkop eitu eiruk enkitam ena. Ake pooki aibung enkitam enye te enkiguananoto. Eeta esipata tipat kitok nemeidimayu neipimi; naa ore enkaiyioo e iltung’ana, tenetanyaanyukieki esipata, naa isuuti peshori nemeeta tipat.

Notes

  1. 2 Timoteo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, “Enkiguanata e Amerika naitodolu embae kitok”, nkitobirare le 1902, pp. 8 o 9, ↩
  3. Ilhebrania 6:19. ↩
  4. 1 Ilsesalonike 2:19. ↩
  5. Iasat 24:14-15. ↩
  6. Iasat 26:6-8. ↩
  7. Iasat 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petero 1:3-7. ↩
  10. Isaya 45:18. ↩
  11. Olkerempe le Nkai 115:16. ↩
  12. Ndung’eta e Rashe 7:29. ↩
  13. Enkigilata oo Nkitanapat 32:8; ↩
  14. Iasat 17:26-28. ↩
  15. Isaya 60:21. ↩
  16. Isaya 33:24. ↩
  17. Olkerempe le Nkai 37:11. ↩
  18. 2 Petero 1:16-19. ↩
  19. Matayo 16:28; ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Ilkorintio 15:51-52. ↩
  22. Yohana 13:19. ↩
  23. Isaya 46:9-10. ↩
  24. Isaya 48:3-7. ↩
  25. Embolunoto 22:10 ↩
  26. Embolunoto 1:3 ↩
  27. Enkigilata oo Nkitanapat 29:29 ↩
  28. Matayo 24:15 ↩
  29. Isaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Petro 1:20, 21 ↩
  31. Yohana 16:13 ↩
  32. Olkerempe le Nkai 119:105 ↩
  33. Ndung’eta e Rashe 4:18 ↩
  34. 1 Ilsesalonike 5:2; 2 Petro 3:10 ↩
  35. 1 Ilsesalonike 5:4, 5 ↩
  36. Olkerempe le Nkai 106:21, 22 ↩
  37. Olkerempe le Nkai 103:2 ↩
  38. Embuku e Embulunoto, embuku 2, kapitula 1, paragirafu 1 ↩
  39. Enkigilata oo Nkitanapat 7:7 ↩
  40. Ilhebrania 11:25 ↩
  41. Ilarishak 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Matayo 8:20 ↩
  44. 1 Ilkorintio 1:25-29 ↩
  45. Yakobo 2:5 ↩
  46. Zekaria 4:10 ↩
  47. Embuku e Wylie oo Enkatini e Protestanti, kapitula 12, paragirafu 16, 17; Enkitanapat e Cassel, p. 458 ↩
  48. Hosea 10:13 ↩
  49. Isaya 2:22 ↩

Note

Back