Embolunoto 17 — Eshomo esipata dukuya tiatua inyamalaritin
GSAM 265.1“Anaa ening'oru olchekut intare enyena te nkolong natii atua intare enyena naaisiapirdate, neijia sii aing'oru nanu intare aainei, naa alakunye ninche too wuejitin pooki naaisiapirdakaki te nkolong oo nkatampo o naimin.”1
GSAM 265.2Ore lelo ootang'amutuo Olkilikuai lo lmalaika li okuni o metabau ena kata (1847), naa ilaisinak te masaa e nkop, neaku enkiti ake ebaiki aas too iropiyiani pee epukunye ilo kilikuai. Etodua Olpayian White o enkitok enye o Olpayian Bates tipat e esiai e makewan atua ilalashera looiruk naaisiapirdate, o enare sii neitobiri intokitin naaisum iltung'ana, meipiki nkaik enye, pee eretu ninche aayiolou esipata. Eretuo Olpayian Bates oleng embuku enye kiti naipirta Sabato te nkilikuanata e Sabato nalimu, ore pee elo kulie wuejitin, o tenkaraki enairriwani ina buku te posta. Naaasuj oleng te nkishoomoto.
GSAM 265Enkishoroto e Enkanashe e nkera pee Esipata
GSAM 265.3Te natii nkata nemeeta embaka pee ake enkiripot e nkoitoi, naasuj aisho enkitoi pee elotu te nkaina a Massachusetts a New Hampshire. Tenaa kata netum empalai naing'uaa enkanashe naara entito kinyi, natang'amutua aas esiai e nkaji te $1 te wiki pee etum entoki neretie esiai. Te sidai e wiki nabo, naatam te ntigilia natii Olpayian Bates neeta embaka, naa eishori olpayiani enye, naatooki embaka te nkata pee aishor Olpayian Bates $5 t'ayiolo. Te $5 ena, naatipaki enkitoi e payi a New Hampshire te ngarri e iltung'ana pooki. Te nkaji pooki naateng'enare emata e sidai, naa iltung'ana aing'am Esipata.
GSAM 266Enkiramatata e nkaji too masaa e nkaji naisileni
GSAM 266.1Pee aatodolu enkata e nkishoroto naaitayio lelo ootang'asa aas esiai te Olkilikuai ena, naa aakitayio enaing'ua te nchomisho e Enkitok White pee aatodolu enkata enye te nkata e nkijape e 1847-48, te nkaji e S. Howland, Topsham, Maine, pee eiteru aaramat enkaji too masaa e nkaji naisileni:—
GSAM 266.2“Kira ilaisinak, naa aatodu enkata e nkoitoi. Olpayian lai neas esiai e napata oo soito te sekenkei e ngarri e nkima, neitayu ina esiai olchoni loo lkimojik lenyena, neiteru osarge airukuruku too wuejitin kumok. Kitupukua enkipankata ang aajo mikiaany kulie tung'ana pee kiret, kake nikias esiai pee kintoti ate, nikitum sii entoki nikiret kulie. Kake eitu kibulu. Olpayian lai neas esiai oleng, kake meidim atum iropiyiani naishiaakino ninye te siaai enye.
GSAM 266Olpayian White odung ilkeek loo nkima
GSAM 266.3“Olpayian lai neing'uaa esiai e sekenkei e ngarri e nkima, neya entolu enye alo osupuko adung ilkeek loo nkima. Eton emion etii enkalo e osesen lenye, neas esiai aiteru enkakenya o metaa enaimin, pee etum natii 50 cents te nkolong nabo. Eibok emion kitok ninye meirrag te kewarie. Aatoki aishuuru imbukui te nkop pooki, aijoki aatu eishoriaki pee aatoki aijoki. Ake nemeeta embaka pee aaitayu nkop, naa aijoki meiboluno enkoitoi too iyiook.
GSAM 266.4“Aatoki aakibung Olalashe Chamberlain, Connecticut, aijoki aatoki aata Enkiguana te nkop ena. Aakiteng'enare aake pee aata imbene. Olpayian lai neiguanare olaitaasiani lenye, neyiolou ajo ketii $10 naishiaakino ninye te siaai enye. Te nusu e kuna ropiyiani nainyangu inkilani nikiyieu oleng, naitoki arip enkoti sapuk e olpayian lai too mbatitin oo nkilani, narip sii imbata too mbatitin, metaa egol aayiolou enkilai e dukuya natii nkaina e ilo koti. Naa aatoki aata $5 pee aataji a Dorchester, Mass. Esanduku ang sapuk naa keata penyo intokitin pooki nikintai te nkop. Kake kiata eseriani oo ltauja o oltau oisiasha, nikinyor nena alang eneseriani e masaa e nkop.
GSAM 267.1“Aatoki aaisidai nkaji e Olalashe Nichols, naa te nkata naatoki aitu, Enkanashe Nichols naishor Olpayian enye $5, naa ena nairipie enkoitoi ang a Middletown, Conn. Kira ilomon te ina anasa, neitu aikata kidol olalashe obo loo lelo ooiruk ootii ina kop. Naa aatoki aata 50 cents ake. Eure olpayian lai aisiaai nena ropiyiani pee eisilen engarri, neaku nenang esanduku sapuk shumata e nturur oo mbao, nipuo too nkejek aing'oru oltung'ani oiruk anaa iyiook. Aatoki aakidoli Olalashe Chamberlain, naa aakiteng'enare nkaji enye.”
GSAM 267Enkiguana e Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Enkiguana ena naateng'enare Rocky Hill, enkaji e emata naa enkaji kitok nemeetoki e Olalashe Belden. Enaing'ua te nchomisho naitayio Olpayian White a S. Howland naatodolu inkulie imbaa e emata:—
GSAM 267.3“April 20 [1848], Olalashe Belden naishor enkitoi enye a Middletown pee aatoki aakibung ilairukok naasujak te nkop ena. Aatoki nkaji enye [Rocky Hill] te saa 4 e ndama (p.m., te nkikenata e saa oo Lashumpa), naa te nkata natii aatoki Olalashe Bates o Gurney. Aateng'enare emata te nkewarie natii iltung'ana 15. Te nkakenya e Jumaa nepuo ilalashera o metaa kintotu iltung'ana natii 50. Mme pooki ootii katukul atua esipata. Emata etu naatodolu sidai oleng. Olalashe Bates naatodolu inkitanapat te nkulie, neitogoli tipat oo nena kitanapat too shakenisho naagol. Ororei naateng'enare lelo ootu te Esipata, naa naateng'enare lelo nemeeta enkitamunoto.”2
GSAM 267Enkipototo alo nkop e Oswego, N.Y.
GSAM 267.4Te natii enkitayio e mbuku e Olpayian Bates te nkulie lairukok, iltung'ana te nkulie nkop naatoki aaisuj Sabato. Hiram Edson, Port Gibson, N.Y., naatoki aishor Olpayian o Enkitok White tenebo nkulie pee aatoki aata Enkiguana e oloibung Sabato te Volney, nkop e Oswego, te August 1848. Naajoki ilairukok pooki naa ilaisinak, naa meidim aisilig ajo eraas ninche enkiretoto kitok te nkiripot oo nkoitoi. Etumo Olpayian White $40 te siaai natiasa te nkurma oo nkujita naadungi neitoyioki. Te natii e ena naatoki aishor imbaka pee inkaji natii, naa enkulie naatoki aishor pee aateng'enare Volney naa aatoki aairi.
GSAM 268.1Enkiguana ena te nkop e alaitare e New York naateng'enare nkaji e enkitoi e Mr. Arnold. Naateng'enare iltung'ana natii 35, pooki naidim aakibung te nkop ena, ake neeta iltung'ana are ake naatam te nkoitoi nabo. Pooki naatodolu enkoitoi enye, naajoki naa enkoitoi e Biblia. Pooki naateng'enare aatoki aishor ororei lenye. Nejokini ninche ajo eitu elotu Olpayian White o enkitok enye aing'uaa ewueji elakua oleng pee ening ninche, kake etuo pee eiteng'en ninche esipata. Etejo Mr. Arnold ajo etulusoo ilarin 1000 loo mbuku e Embolunoto 20, naa lelo 144,000 oolimu embuku e Embolunoto naa lelo ootopiwuaki te mpiunoto e Kristo.
GSAM 268Mr. Arnold oany inkitanapat oo nkiasin e kanisa
GSAM 268.2Ore pee epiki dukuya e ina tururr inkitoduat e nkeeya e Olaitoriani lang, eton egira aaitobir ate pee eparruo inkisilisilot enyena, neitashe Mr. Arnold ajo meata enkirukoto te naaigira ninche aas,—ajo eton egira esiai e Pasaka alo dukuya tiatua endaa e Olaitoriani, naa erikino neasini te nkata nabo ake te lari.
GSAM 268.3Inkiguanat e nchomisho ena naateng'enare osina kitok te Enkitok White. Eyiolo Enkitok White katukul ajo etarruoyie Mr. Arnold, neirony osina kitok oltau lenye, amu etiu anaa keiyanyi Enkai. Eure embata oo ltung'ana aajo egira ninye aye; kake neomonokini ninye Ilpayiani Bates, White, Chamberlain, Gurney, o Edson, nening Olaitoriani tenkiguena inkomon oo sinkan lenyena, neitoki ninye apiu. Neton ewang'an e shumata te ninye, neaku te nkiti kata meitoki aayiolounye imbaa e nkop. Te nkata ena naatodolu inkiguanat e lelo ootu, naa Esipata tenebo inkiguanat, naatodolu naa enkoitoi e nchomisho nemeeta enkitamunoto e Biblia, ake enkitamunoto enye pooki. Naatoki aateng'enare inkiguanat enye, naa aatoki aatunye tenebo te Olkilikuai lo lmalaika li okuni. Emata naatoki aateng'enare sidai; Esipata naatoki aatoki. Lelo naateng'enare inkiguanat netu aaitodolu aajo etarruoyie, naa aatoki aatunye te Esipata e taata e Olkilikuai lo lmalaika li okuni, naa Enkai naateng'enare enkishoroto enye.
GSAM 269Enduaata naaisiaai Biblia te nkoitoi e nking'asia
GSAM 269.1Enchomisho ena e emata naatoki aishor Mr. Alexander Ross, Jan. 4, 1884, oleng'ua te iltung'ana 35 naateng'enare enkaji kititi. Naajoki:—
GSAM 269.2“Enkanashe White, etii atua enduaata, neitashe too nkejek enyena, neibung Biblia e nkaji te nkaina e kedienye. Eata ina buku enkitubuluo e oshi mbukui. Neibung ina buku eboluno shumata oleng, meing'or, neibel ilkererin, eing'uaa obo alo olikae, te nkaina enye e tatene, nepik olkimojino te kereri, neigil ilo rorei. Naing'or ilkererin kumok pee ayiolo teneigila ilo kereri oshi oitodol. Nanu anaa embata e ina tururr nikisipu pooki ilkererin. Ore te pooki kata, neigil ilo rorei oitodol; neas neijia eton egira nkonyek enyena aaing'or shumata o enkalo nalio te Biblia. Inkitaat ena naatodolu naatoki aateng'enare inkiguanat e oloibung Sabato naateng'enare Volney, August 1848, naa naatoki aatunye te Esipata.”
GSAM 269.3Te sidai, oltung'ani naidim aateng'enare nemeeta aatam inkiguanat e nchomisho naatoki aatodolu te nkata ena, te inkitaat e Biblia naatodolu te nkulie nkoitoi. Ilairukok oloibung Sabato te nkop e Oswego, pee inkiguanat enye naatoki aateng'enare, naa aatoki aatunye te Esipata, naatoki aatoki aishor ewang'an te nkulie iltung'ana. Nena naatumie ina siaai naa neitodolu katukul ajo naa esiai e Enkai. Satan naasuj aaitayu iltung'ana, aatoki aateng'enare, aatoki aatoliki, te nkulie nkoitoi naidim. “Amu mme Enkai naiyau enkitapapul, kake ninye naiyau eseriani, anaa etiu too sirito pooki oo sinyat.”3
GSAM 270Inkishiunot naaing'asia
GSAM 270.1Te nkata e emata naatodolu dukuya, emata naateng'enare nkop e Madison, Port Gibson, Port Byron, naa enkaji e New York. Ore pee eidip nena, neas entumo e pooki te Connecticut. Too kulie wuejitin e kuna, neinyikaki Olaitoriani isinkan lenyena oleng, neaku engolon e Olabaani Kitok naishiunyie iltung'ana neibung iltamuo, ewal inkomon naagol oo ltung'ana lenyena, eton eisuja enkoitoi naipikaki te mpalai e James.4 Neishiunyeki sii iltung'ana oojo ilabaak meeta osiligi e nishiunye. Imbaa ena naatoki aatodolu te nkulie nkata te natii te 1845.
GSAM 270Lelo ootang'asa aas esiai eigirai inyamalaritin
GSAM 270.2Olpayian White, te Enjurrunoto o Olalikoroni e February 5, 1880, te nkata naatodolu inkata dukuya, naajoki:—
GSAM 270.3“Te siaai ang e dukuya kitumo esumash tenkaraki ematinyata e ndaa naishiaa, o enkijape tenkaraki ematinyata oo nkilani naishiaa. Aatoki aatayu imbaa naidipaki te enkaji pee aateng'enare embaka e siaai e Enkai. Te ina kata nabo nikintanaure ate oleng, pee kintabayie esiai sapuk natoduaa aajo enare neasini, te nkigeroto, te nkisipu o enkitobirata oo rorei pee epukunye, te nkoitoi, o te nkatolikinoto te nkop nabo alo enkulie.”
GSAM 270.4Olari 1848 naateng'enare enkarna, nemeeta ake te nchomisho e elotunoto, ake te nkiguanata e nkop. Esipata e Olkilikuai lo lmalaika li okuni naateng'enare oleng, naa enkoitoi naatoki aateng'enare te nkulie nkaina pee enkishomo etu enkiteng'enare. Te nkata ena imbaa te nkop e nchomisho o te nkop e iltung'ana naateng'enare enkoitoi pee aatoki aijoki iltung'ana naasuj inkitaat e naibon. Meti ake enkitapapul kitok too loreren loo nkop musana, kake te Hydesville, nkop e Wayne, N.Y., neiteru inkitoduat e Spiritualism e tena kata, ena kirukoto naipirta enairoro ilootuata o looishu, naa etejo iltung'ana ooisuma Biblia inchere enare neaku “inkiyang'eta oo shetani, naaigira aaitururr iloreren loo nkop pooki alo enjorre e nkolong e Olaitoriani.”
GSAM 271Enkitapapul oo loreren te 1848
GSAM 271.1Te 21 e February, 1848, te nkata iltung'ana e Louis Phillippe, France, naateng'enare natii enye, naajoki: “Eitu natii nkata naateng'enare oleng te nkata e nkop aajo te nkewarie ena.” Ore te nteipa eton eitu eimin e nkolong nasuj ina, eishopito enkoti ndorrop, etubulua empukunoto enye metiu anaa olarikoni le ngarri naisileni, neisig aing'uaa inkuta e anasa e Paris, eing'orita ewueji nairrita enkishui enye. Naateng'enare enkaraki e nkiguanata ena naateng'enare esiaai enye te nkata enye eishoriaki aapishana e nkop e papa, naateng'enare iltung'ana o isikarini. Etushukuyie olkinki te ina olong enking'oroto sapuk oo isikarini le France tiatua Paris; ore pee epiki imasaa enye e njorre tenebo neing'uaa ninche ashukunye enkaji e nkitoria, neitoki ake olaiyoni kiti aipid shumata e mtambo sapuk naishooru amasasi, eitooito olbandera oata imuain uni, ejo, “ENTAYU OLPOPE TE NKITORIA! ENTAYU OLPOPE TE NKITORIA!!” Isikarini naatoki aatodolu ororei ena, naatoki aateng'enare te nkaina pooki, naatoki aateng'enare oleng, naa aatoki aateng'enare te natii ororei, “O ENTAYU OLKINKI TE NKITORIA!” Te saa pishori Paris pooki netaa ewueji e nkitapapul kitok. Isikarini, eibung'ita inkindoni too nkaik, eboita olchumari loo ltung'ana, neipirari aapuoyie enkaji e nkitoria e olkinki. Ore pee elikini olkinki ina kitapapul, neipir aaisig eisura empukunoto enye.
GSAM 271Inkopa naatamanaki te nkiroro
GSAM 271.2Enkikoo o nkiroro o enkikiyio e France neishori sapuk tiatua inkopa ake. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, o Rome neeta enkiyang'et nabo e esirit oo ltunganak oogoro. Tiatua ilapaitin uni Europe pooki neibor; inkitoriat sapuki o nkitoriat, naalang 30 te pooki, neeta nkikiyio sapuk. Inkitoria neikinyi te nkaji o nkorong'ani, ilpayiani o inkitoria neitobiraki o neirukaki nemeeta enkarna e nkishoom. Ilkiguanak neitodolu ake enaata enkibelekenyata sapuk e nkiroro too nkitoriat pooki e nkop.
GSAM 272.1Ilairritak oo Olairukoni oaanyu elotunoto e are e Kristo, leitu neishunye Olkilikuai lo lmalaika li okuni, neidip inkikiyio ena, neishu ake enaata enkikoo e inkopa pee enkitamoo te Olotoi le nkolong kitok e Enkai Oloponi.5
GSAM 272Olkilikuai le olmishire neidoki
GSAM 272.2Te nkata e tenakata Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo neisoma te Nkitabuni ake ai Sabato e enkitanapata e ong'uan, oo olmishire le Enkai naishu, o neibung enkata pee elikio Olkilikuai le olmishire o Embolunoto 7:1-4; neishunye inkoitoi o enkiguan pee enkitamoo Olkilikuai te ntomon. Amu Oloibung Sabato neitobiraki te siaai ena, Ilairukok loo nkolong e dukuya e wiki neisho, “Kelele te nkata enoo Olkilikuai le olmishire, amu Olotoi le nkolong kitok o elotunoto e Olaitoriani makewan neijia.”
GSAM 272Enkikiyio neiturukaki sapuk
GSAM 272.3Ore pee elusoo ilapaitin anaa uni, enkikoo e inkopa neitayu; ake, keitu te nkiguan e nkikilikuan enye, kake te nkoitoi naitobiraki nemeidip ilkiguanak ooyie. Te nkikiyio ena Horace Greeley, te Enjurrunoto e New York, neisho: “Neeta enkiteng'ena sapuk pee pooki enaata enkitamoo neitoki sapuk te nkata nabo tiatua inkopa; kake enkiteng'ena leitu eishori neitoki ena.”
GSAM 272Senator Choate o nkikiyio e nkop naipuo
GSAM 272.4Neidurr aki 1851, neidol Senator Choate te ororei te enkiguana e United States, neiruk enkata e nkop naipuo, neisho:
GSAM 272.4“Enaata o enkiteng'ena e nkata ena, pee inkirreret, inkulup, o nkewarie neidip inkuapi, neidip ake enaa enkatini; neitoki nena nkiteng'ena e inkitoria, o nkiguan e iltunganak, o enkikilikuan naaiturruraki too larin 1000 pee eisho olmorijo te nkiroro, pee, anaa enduaata e Embolunoto, neruk osarge metabaiki inkeenta e nkutuk oo mbartin, o iltunganak pooki e nkabila nabo neipuko; pee olng'ejuk e nkata neitodolu enkolong eare; pee enchula oo ltunganak makewan netemai te nkima o enchuma nagol, pee ai e nkoitoi e nkop o Enkai le nkop, ake keitu.”
GSAM 273“Enchakenisho” e Nov. 18, 1848
GSAM 273.1Amu lelo neisho ake enaata enkikiyio e inkopa te 1848 neibung elotunoto e Nkai, neeta osina sapuk; kake ai te Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo neisho ake enkata neidoki pee Olmishire le Enkai naishu neitodolu te ntomon? Te nkirukoto neeta ororei te mbuku natii Enkaji e nkitapukunoto oo mbukui, naaitobiraki Olpayian Joseph Bates te Olapa e dukuya, 1849. Te ororei o enkiteng'ena naidoki Nov. 18, 1848, neisho:—
GSAM 273.2“Ilalashe o enkanashe kutiti neeta eumata te Dorchester, aasia Boston, Mass. Eton eitu eiteru eumata, amu inkulie itayiolo neisoma inkikilikuan oo Olkilikuai le olmishire; neeta nkiguan o enkiteng'ena e ororei ‘olche’ o nkata e eanyunoto, na amu neitobiraki enkitamoo Olkilikuai te nkirukoto te enkiguana Topsham [Maine] te nkata kutiti, neidip nkoitoi e likioroto; neisho pee pooki nitobiki ake te Enkai. Te nkata naipuo te nkirukoto sapuk pee enkiteng'ena o enkisoma, Enkai neisho Enkanashe White ena te Enduaata.”
GSAM 273.2Kinigil ene irorei anaa enaatia ninye pee eiroro etii atua Enduaata:—
GSAM 274Inkitoitoi naisho te Enduaata
GSAM 274.1“Kaji neiboru enewang'an? Aibung lmalaika laku pee enaitodolu kaji neiboru enewang'an. Neiteru te nkiti toki, pee itishoo enewang'an nabo nisujie enkae. Enchakenisho o Inkitanapat e Enkai neitoboki nabo; keitu neidipaki, amu enkitamoo dukuya enaa inkitanapat tomon, te Enkai. Neisho enkiteng'ena pee ororei lo neitoki te nkitoo, o nkoitoi naitobiraki neitoki. Te nkikiyio neitoki enkitok; kake te nkisoma ororei le Enkai neitobiraki sapuk. Enkitemata e esipata ena neeta nkata kutiti. Olmishire! Neidoki! Neiboru, neitoki te nkiterunoto e enkilor. Naa enkilor, dukuya neibor, neitoki nabor te nkata o neishori inkirreret. Amu enkitamoo ena neibor, neeta enewang'an kutiti, kake neishori ake. Ee, enkitoo e inkirreret ena! Neitoki te nkitoo. Enkiteng'ena o enewang'an sapuk neeta te nkirukoto ena, amu neitobiraki ake, te nkata nemeitoki aayieunoyu Nkitabuni. Neiboru teine te enekepuku enkolong; neitoki te enewang'an kutiti, kake inkirreret enye neeta enkisamaki. Ee, enaata enkitamoo sapuk e enkitamoo ena; neitoki te nkitareti pee neing'uaa te nkop e sidai, kake neponari o metaba anaa neitayioki iltunganak aaishu ntarasi nemeitoki aaeye. Neitoki te nkiterunoto e enkilor, neitayiolo ake nkoitoi enaa enkilor, kake keitu neituruk.”
GSAM 274.2“Ilmalaika neibung ilkutat oong'uan. Enkai neitanyal inkikoo. Ilmalaika leitu neitayu, amu lelo ootelekutua leitu neishori pooki Olmishire. Aloo Michael neitayu, enaata enkikiyio te nkop pooki. Eishunye ake pee enak oleng. Neeta enkiguan naitayu amu lelo ootelekutua leitu neishori Olmishire. Ee, likio inkulie baa naidoli o naasishore, o eramatare e Enkai neisho. Aidol! Enaiboru neeta enkitoo, neitoki enewang'an nabor nabor.”6
GSAM 274.3Aloo neing'uaa Enduaata ena Enkitok White neisho olpayian lenye,
GSAM 274.3“Aata Olkilikuai amu ai. Anaata niteru aitapuku empalai naikiti e ilomon nirriwaki iltunganak. Neitoki kutiti; kake amu iltunganak neisoma, neirriwaki iyie ropiyiani pee itapuku, o siaai neitoki te dukuya. Tiatua enkitamoo kutiti ena, neidoli te Enduaata enaa inkirreret e enewang'an naatayiolo nkop pooki.”
GSAM 275Nemeeta enkirukoto te nkiguan e oltung'ani
GSAM 275.1Inkiguan ena neitobiraki te 1848 amu enkitareti o embulunoto e esipata e Sabato. Aloo neidoli enkata te nkiguan e oltung'ani te nkata ena, enkiguan neisho, “Enaiguan leitu neitobiraki.” Oltung'ani nabo neisho olchoreti nabo amu iltobik e siaai te nkata kutiti aasia enkitareti, “Kaata ilarin 144,000 pee aitobir enaipata.” “Ake!” neisho, “ilairritak uni—Olpayian White o enkitok lenye, o Olpayian Bates—leitu neeta ropiyiani, neeta iltunganak kutiti keitu 100, leitu neeta ropiyiani, neipang'u eya imbukui kutiti ipkat nkuti, naata pooki impala 80 ooipirta enkikilikuan e Sabato, pee enkitamoo e nkop pooki! Enaata e nemeeta nkiguan!” Amu lelo neisho, “Keitu eidip!” enkirukoto te Olkilikuai o Enchakenisho e siaai naitobiraki neisho, “Te enkarna e Enkai e Israel enaaitobir! O neitayio te nkitoo enye, enaaitobir!”
GSAM 275Nkoitoi naitobiraki enkitapuk e mbuku dukuya e Olairukoni le nkolong e naapishana oaanyu elotunoto e are e Kristo
GSAM 275.2Aloo neisho Enchakenisho amu siaai e nkitapukunoto, Ilairukok le nkolong e naapishana neishori inkirukot pee Enkai neitodolu nkoitoi e nkitapuk e mbuku kutiti. Enyamali kitok naa nchere nemetii ropiyiani e nkitapuk e enkitapukunoto e dukuya. Te Jun. 1849, Olpayian White neeta nkoitoi adung enkujita naji timothy te ekari 40, to lalem oololo oasishoreki te nkaina, te nkinyang'a e isenti 75 te pooki ekari; o ena neitobiraki mbuku dukuya e olng'ejuk kutiti. Neidip nkitayio ena nkitobok e mpalai e dukuya e mbuku kutiti. Olaisumani nedol irorei lo Olpayian White to lkereri le dukuya, pee neisho, “Nkoitoi leitu neitodolu pee enkitoki siaai te nkata ena.” O neidoli ake siaai enye e nkishoom neitodolu nkoitoi.”
GSAM 276Ororei e Enkitok White amu inkorong'oki dukuya
GSAM 276.1Enkitok White neisho amu enkitoki e siaai e nkitapukunoto:—
GSAM 276.2“Olpayian lenyena neitoki nkitapuk mbuku kutiti te Middletown, imaili 8 aasia Rocky Hill, Conn., o neishomo te ng'ejuk te nkoitoi ena o enkaraki, ake neeta enkoriong. Aloo neeta mbuku dukuya aiteru te enkaji e nkitapukunoto, nishomo pooki natii enkitiak enye, neiruk Enkai te nkirukoto o nkilamunoto sapuk, pee eramatare enye neitobir olng'ejuk le siaai e olalashe lenye. Neitodolu mbuku te ntomon iltunganak le neishunye pee neisoma, o neya te nkaji e poosa epikito atua olbene otobiraki te nkila nairragieki te nkop. Mbuku pooki neishomo Middletown pee Rocky Hill, o eton eitu eitobiraki pee eriki enkaji e poosa, neibungaki enkop e Enkai, neishori inkirukot sapuk o nkilamunoto pee eramatare enye neisho ilkitoitoi nairuk. Te nkata kutiti impala naaigeroki neidoki, neibungaki ropiyiani pee enkitapuk mbuku, o ororei e esipata naaitayio iltunganak aimaki ena.”7
GSAM 276Enkitareti e ropiyiani pee eisho mbuku neitobiraki
GSAM 276.3Te nkirukoto naipuo aasia enkitamoo, neitodolu ena empalai e dukuya e mbuku dukuya naaitapuk Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo. Mbuku pooki e Esipata e taata neeta inkitapukunot 11, paji 8, inkikaji are. Ororei le mpalai neeta inkitubuo 4 5/8 pee inkitubuo 8. Inkitapukunot 1 o 4 neitapuk te Jul., Aug., Sep., Middletown, Conn. Inkitapukunot 5 pee 9 neitapuk Oswego, N.Y., neeta enkarna Dec. 1849, Mar., Apr., May 1850. Enkitapukunoto 11 neeta enkarna Nov. 1850, neitapuk Paris, Maine. Te nkitapukunoto 6 Olpayian White neisho, “Aloo naitapuk inkitapukunot dukuya 4, ropiyiani naalang naayieu neidoki pee aalaak impala e ilomon. Neitayiolo pee aisho ilng'ejuk e eumata naaitobiraki.” Te 1849, te nkitoo e inkitapukunot ena o siaai dukuya e Olpayian Bates, iltunganak aapishana neibung Olkilikuai te Vermont, Michigan, o inkulie nkop.
GSAM 278.1Te nkiguan e siaai leitu neeta enkiteng'ena te 1848, enaaitodolu inkulie baa naata te 1905, pee enaaitayiolo sidai enkaraki e siaai ena, naa lelo neidipaki le neituru enkitamoo kutiti e Olkilikuai, ake Enkai e keper naororei te nkishooroto enye amu enkitareti e siaai e olmishire.
GSAM 278Embulunoto e siaai e nkitapukunoto
GSAM 278.2Ena esipata neilikio o neitapuk te inkulie ororei kitok oo nkop, neeta nkoitoi 40. Aasia ilairritak 3, neeta ilairritak oiteleikioki inkaik o ilairritak naata ikike, neeta 600 aasia, o ilkulie ipkat kumok neisiai enaa ildakitarrini, iloisisiai e Nkitabuni, ilaisomak, o iloitobirak e biyotisho. Imbukui oo kanisa neitodolu te inkorong'oki aasia 50, neitapuk te Enkaji e nkitapukunoto oo mbukui aasia 20, naata Europe, Asia, Africa, North o South America, inkulie isuo oo Pacific, o Australia. Te inkaji ena neitapuk mbukui, mbukui kutiti, o mbukui e likioroto aasia 1100. Pee aibung mbuku nabo e pooki, o inkorong'oki e olari obo, neeta $340. Aasia iltunganak 100, neeta 100,000 naishori te esipata ena. Te sidai, Olkilikuai ena enaa enkilor, neiboru, o enaisho te ororei e Enchakenisho e 1848, “Ee, enkitoo e inkirreret ena!”
GSAM 278Enkata e inkopa
GSAM 278.3Aloo Olkilikuai neishori ena, naa enkata e inkopa kaji? Aloo ena aiteru, te mbukui e ntomon, neisoma natii ororei aasia amu enkiroro kitok naijia te Europe. Aloo neeta nkiroro ena, o nkikiyio enaa, ollimwa kitok neibung'aki; meishori ilkutat oong'uan metukut pooki te nkata nabo, “pee ilaisiai e Enkai neishori Olmishire.” Naa inkikoo e nkiroro o nkitoria neeta, kake leitu neibor amu neibungaki, ena neidoli te iltunganak pooki.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, te nkata kutiti pee eishoom, neeta enkarna pee enkitobiraki inkitoria sapuk te Europe, “neisho olmorijo le nkishoom pee neikinyaki.” Enkata e inkopa, o nkikilikuan o nkiroro enye, o enkitamoo e nkiroro te nkiguan, neilingan te “enkata naidipaki,” naatobiraki esirit oo ltunganak eibung'ita ilalema kutiti, eitodolu nkutuk enye too lgooitie loo lkulikae; leitu nabo neidip ainkaki amu eisho neikinyaki. “Kake,” neisho, “oltung'ani nabo te ninche neidoli enakata sidai pee enak, o enkatini e nkiroro pooki neitoki.”
GSAM 279Enkiteng'ena e inkulie baa e nkiroro
GSAM 279.2Aiteru 1848, inkulie baa e nkiroro neitobiraki, naa te nkinyaanyukoto enye, nena naisul te nkata e 1848 neidoli taata enaa intokitin e nkiguran ake. “Enchula e eserian” e America, te nkiguan enye pee inkitumo e eserian te Enkolong e dukuya e wiki e eserian,—Dec. 15, 1895,—neisho: “Enaata enkitareti sapuk te nkoitoi e iltunganak, kake te nkulie nkoitoi neeta enkitobiraki kitok amu enkiroro te inkopa, aasia nkata naibalunye.”
GSAM 279General Miles amu enkitobiraki e nkiroro
GSAM 279.3General Nelson A. Miles, te ororei te eumata sapuk te Washington, D.C., Jan. 12, 1904, neisho:—
GSAM 279.4“Te nkata ena naata enewang'an, enkitareti, o nkisoma e iltunganak, nishori pee inkikoo o nkikiyio e nkiroro neituruk; kake enaata naasishore, leitu neeta nkata te enkaraki e nkop pee enkarsisisho sapuk neikinyaki amu enkitobiraki e nkiroro, o iltunganak imilioni kumok naaisomaki, naaitobiraki, naaitayiolo, naata inkulie baa e nkiroro naaidipaki, neing'uaa inkoitoi e siaai e nkishoom enaa te nkata ena.”
GSAM 280.1Kake ollimwa le nkiroro eton eibung'aki, eton elo siaai e olmishire dukuya.