Embolunoto 6 — Olkilikuai o ilkipaareta
GSAM 108.1“Ingero enduaata, nintaa naibaluna too mbaoi, pee eidim ilo oisum akuet. Amu eton enduaata te nkata naitobiraki, kake te nkiting’oto keiro, nemejo elejare; hoo neyietu, taanyu, amu esipa kelotu, nemeyietu.”1
GSAM 108.2“Nadol nanu likae malaika eipirri te mpolos e shumata, neeta ilomon supati loo ntarasi, pee elikioo lelo oomanya enkop, o pooki kop, o pooki kishomi, o pooki kutuk, o pooki osho; nejo to ltoilo sapuk, Enture Enkai, ninchocho ninye enkisisa; amu eewuo enkata e nkiguana enye; enteserema ilo oitobira shumata, o enkop, o enaiposha, o nkonyek e nkare.”2
GSAM 108.3Ilkipaareta ooitobir olkilikuai le lotunoto oaajo enduaata e Habakuki, tenebo enkata enye naitobiraki, naaipirta inkiduaat e Danieli o Ufunuo. Aaitobiraki ena te Enkardasi naitodolu enaibon, pee oleng’ani naasuj oidim aing’oru o aishoore iltung’ana inkulie.
GSAM 108Olkilikuai naitogol
GSAM 108.4Olkilikuai le Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo neitu ake aajo enkiguana naipuo; neitu nabo aajo Paulo te Feliksi “esipata, enkibooroto e kewan o enkiguana nalotu”; neitu sii aijo ororei le Martin Luther, pee eidipa aibelekeny ororei le Biblia ajing ai kutuk, laa keji etejo ninye enkiti kata eitu eya: “Airuko nanu ajo metii enkiguana nelakwa; ee, meilaa Olaitoriani openy ilarin 300 eitu elotu.” Neitu sii aijo ororei le John Wesley, pee ejo “aajo kebaiki neiteru enkata oo larin 1000, pee eish ilarin oobaiki 100.” Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo aaitobir olkilikuai oitodolu Ufunuo 14:6, 7, “eewuo enkata e nkiguana enye”, o oltoilo le Ufunuo 10:6, “enkata nemeeta ake”. Meidim ina naibon atabai to lkilikuai oimaki entoki “nalotu,” nalotu “te larin 300” aashu “te larin 100,” kake te nkata naitogol, “eewuo.” Ilo kilikuai oijo ilo, oata ina sipat e nkata nayieu nena naibon naaigero te shumata, etolikioyie Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo te nkop pooki.
GSAM 109Enkiguana te lotunoto le Kristo
GSAM 109.1Tenkata pee olkilikuai e dukuya aaitobir, ilkristo pooki naasuj enkiguana pee Kristo eipuo. Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo aaitobir elotunoto e are e Kristo, amu enkata naitogol naaishoore olkilikuai nkata. Aajo enkiting’oto e nkop naaipuo te lari le Lyahudi 1843, te nkata 21 e lolapa li okuni 1843 o 21 e lolapa li okuni 1844. Pee eish ina kata, Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie le 1844 naatogol enkolong e 10 e lolapa li oopishana loo Lyahudi, naipirta 22 Octoba 1844.
GSAM 109Enkigelunoto e Inkolong'i 2300
GSAM 109.2Oleng’eno le nkata 1843 naa inkolong’i 2300 e Danieli 8. Etejo ninche ajo, amu eitobiraki kuna “olong’i” tenebo inaibon naaitodolu ing’uesi nkitoriatin, keishiaakino neaku “inkolong’i” nkitanyaanyukot oo larin, anaa enaitodua Olaitoriani enkata e nkitanyaanyukoto te Enkikena 14:34 o Esekiel 4:5, 6; naa wiki 70—inkolong’i 490—e Danieli 9 naa erubata e dukuya e nkolong’i 2300, neiteru nkatan pokira aare tenebo. Entoki naigero te Danieli 9, naitodolu enkiterunoto e wiki 70, naa enkipang’ata e enkitanapata pee eitoki aaitobir o ashet Yerusalemu. Ina kitanapata naaipuo te lari 7 e Artaxerxes Longimanus, 457 B.C., pee naitodolu Ezra 7.
GSAM 110.1Naaidim aaitodolu enkata sidai amu wiki 69 (lari 483) oo 457 B.C. naipuo A.D. 27, pee Kristo naibaptisi te Johana neiteru esiaai enye, aajo, “Etabayie enkata,”3 Enkiterunoto e siaai e Kristo te A.D. 27, o enkitashoto enye te nchata e musalaba ilarin 3 o nusu te siadi ina kata, “te mpolos [enkiterit] e wiki [e 70],” o enkiting’oto e siaai naateng’elaki Lyahudi te A.D. 34, o enkirridunoto naasioki e Saulo, oloitumi loo lelo leme Lyahudi, eitodua ajo etiting’o wiki 70 te ina kata, neaku eiterua te B.C. 457. Te nkiguanata, oo 2300 naitore 457, naaata 1843. Naa amu etii lelo arin 457 eitu eisho Kristo, neaku eiting’oki inkolong’i 2300 te nkiting’oto e 1843.
GSAM 110Enkishooroto oo lmang’ati
GSAM 110.2Etejo te sipata ajo “ore nena naanyorraa ilmang’ati le sipata te nkareta e sipata, naa ninche enchakenisho naalang pooki te ngolon.” Meetae hoo obo loo lelo oitanyapa olkilikuai le lotunoto otejo ajo enkiguana e njurrunoto e ltung’ana loo Laitoriani naa entoki naasai eitu elotu Kristo; kake eiroro te ena baa eirukore Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo. Pee kitodolu ena, nikiyau irorei loo lmang’ati aare ooyioloti.
GSAM 110.3Olpayian N. Colver, te Chapel e Marlboro Street, Boston, te lari 1842, te nkijita Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo, aajo:—
GSAM 111.1“Tenaa ilarin kuna olong’i, keiting enkop te 1843; keidim pooki layioni oisom aatoduaa ena; amu tenaa etiting’o inkolong’i 490 te keeya e Kristo, keiting sii inkolong’i 2300 te 1843; neaku meeta nchere meiting enkop, meteleku ake teneitodoli ajo ae toki naasai, naa maadol nanu enaidimi aais ena.”
GSAM 111.2Olaiteng’enani Stuart, te nkata nanu nabo, aajo:
GSAM 111.2“Entoki e nking’asia ena, nchere keeta ilarin kumok eiruk iltung’ana kumok oleng ooibelekeny irorei le Danieli o Ufunuo, te nkop oo Lankeleli o Lamerikani, ajo ore nkolong’i naajo nena bukui naa nkitanyaanyukot oo larin. Atanare nanu ayiolou eneiterua ena kisujata naasuj pooki, naa kaajo kebaiki nanu, nasujita enkop pooki.”
GSAM 111Enkishooroto e Olaiteng’enani Bush
GSAM 111.3Olaiteng’enani Bush aajo: “Oltung’ani pooki naijuk Olpayian Miller te nkata enye naijuk te rishata enye naalang pooki te ngolon. Enkata enye ne sidai, ake etupurruo te ntoki nalotu.” Eiruko Bush ajo keirridu enkop pooki eitu elotu Kristo, o aajo keiteru enkata oo larin 1000 te 1844.
GSAM 111.4Ilairritak oo nkata e lotunoto naaiteng’en aajo ilnkop pooki naitodolu ena naitodolu te Danieli 2, pee enang osoit enkitanyaanyukoto too nkejek, o Enkai e shumata aibaki enkitoria; o te Danieli 7, “enkitoria o enkidimata e nkitoreisho o enkitoo e nkitoria natii abori shumata pooki naaishori lelo sinyati loo ilo Otii Shumata Oleng.” Nabo aaitodolu ajo nkitoduaat—naaipirta ntokitin e nkop, o nkitoreisho oo loshon, o mpukunot oo ltung’ana—naa nena apa natejo Ndiko Sinyati aajo kedoli tenaa etinyikua Olaitoriani alotu.
GSAM 111Inking’asia te shumata
GSAM 111.5Enkai te naibon e Yoeli aajo: “Aitodolu nanu inking’asia te shumata o te nkop: osarge, o enkima, o ng’apeta e mburuo. Keibelekenyi enkolong aaku enaimin, neibelekenyi olapa aaku osarge, eitu elotu enkolong kitok naitureisho e Olaitoriani.”4 Eiruko Ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo, neiteng’en ajo enwang’an e moikuape e nena arin iip ootulusoitie (naji oshi ing’wang’i e moikuape) naa ina “enkima o ng’apeta e mburuo” naitabaya ororei lo loiboni; naa ore te sipata naitoki aatum te mbaa naatulusoitie (nikiyau Edinburg Encyclopedia aaku enchakenisho), nkuti nkatitin oleng etoduaaki ina eitu ebau ina kata.
GSAM 112.1Pee olkilikuai le lotunoto naipuo te nkulie kuapi, inkitoduaat te shumata naishoore enkitayiana o naing’oru enkiteng’ena e iltung’ana.
GSAM 112.2Te 25 Janwari 1837 naaata enking’asia kitok e nwang’an e moikuape naijo enkima, naitodolu iltung’ana naasuj naibon Yoeli. Ore ena limunoto e nena naadolaki naa naing’uaa New York Commercial Advertiser le 22 Octoba 1839; netiu tukul anaa nena natoduaa olasirani openy te Victor, Ontario County, N.Y.
GSAM 112Enwang’an e moikuape naijo enkima le lari 1837
GSAM 112.3“Te nkewarie e 25 Janwari 1837 naaata enking’asia e nwang’an e moikuape te nkulie kuapi. Pee enkop naaata enturoto, enkitoduaata naa sidai o naitureisho oleng te nkoitoi neitu edoli apa. Te nabo wueji natii enkae e ldoinyo, neliki iyiook lelo ootoduaa ajo etiu anaa ‘nkapen e nkima naaipuko eing’uaa oldoinyo,’ naa ore anaa nena natayiolouno, etiu enturoto naishopito enkop anaa enkima naiturukore osarge, ore te shumata (anaa enatejo oloitumi), ‘eiwuwu shumata te nkima’; naa etaanyukie oleng enalimunoto e naibon naipirta enkolong e nkiting’oto, metaa eishang’akino iltung’ana kumok; neure ing’era naatoduaa, neikilikuan tenaa elotunoto e nkiguana ina; netangarng’ar sii ing’uesi eureisho oleng.”
GSAM 113.1Neitu Amerika ake naadol enkitoduaata e Yoeli, ake Great Britain nabo naadolaki pee olkilikuai naipuo. New York Commercial Advertiser te 22 Octoba 1839 naishoore ororei oo London te nkewarie e 3/9:—
GSAM 113Enwang’an e moikuape le lari 1839
GSAM 113.2“LONDON, 5/9 [1839].—Te saa 10 te nkewarie e Alhamisi o saa 3 enasirie e ng’ole, nedoli te shumata nabo e nena king’asia naasipa oleng naadolaki too larin kumok ootulusoitie, aa ilakir oodooyo o ing’wang’i e moikuape. Enkiterunoto e nena naadolaki naa te saa 9:50, pee eilepu enwang’an nado anaa osarge, natodoli anaa enkidong’oe e nkare, aing’uaa erubata e shumata e moikuape, neibulu enkiti enkiti o metabaiki mpolos e shumata; ore te saa 10 aashu 10:15, neaku shumata pooki, aiteru enetung’uye enkolong o meitabaiki enedoyie, enwang’an nabo sapuk. Eitureisho oleng, netiu tukul anaa enkima sapuk naureishi. Eibelekenya enwang’an oleng; te nabo kata etiu anaa kedoyio, neitoki nabo kata ailepu ewang oleng. Nedoli emburuo kumok oiturukore ina, eiliep o eibelekenya nkatitin kumok, naa eiruko pooki tung’ani otoduaa ajo ‘enkima kitok oleng’ ina.
GSAM 113.3“Enkikui e London naa kitok; iltung’ana nkama naaitobir te nkijita e nkiguanata. Inkarrin e nkipeye enkima naaing’uaa nkajijik e larikok le nkima e Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, o e nkalo e London enedoyie enkolong—aa inkarrin pooki e nkipeye enkima e London—neeni mbartan meipir too sinyat enepiko aajo etii ina daata, eponari engolon alang enoshi, nesuj inkarrin, o iltung’ana oolotu too mbartan, o loreren kumok. Nelo nkulie nena karrin o meitabaiki High Gate o Halloway [maili 4] eitu etayiolouni ajo etupurruoyie. Inkiduaata naaata saa aare, o te nkata e nkewarie naatobiraki naa sidai.”
GSAM 114.1“Te saa 2 e nkewarie enking’asia naa sidai oleng. Ewang London pooki anaa enkolong te mpolos, nesika enkiyang’et oleng. Ore erubata e shumata e kopikop te ina kata, hoo metii nkatampo, neimin oleng, kake ewang ilakir oomeidimi aatigen anaa enasidai. Ore erubata e shumata natii enkalo enye likae, neibelekenya oleng, nesipa: nesika oleng, negol enwang’an; eipang’u ilakir oodooyo eewang te mpukunot neme risiani, nelioo anaa eiteru te mpolos e shumata, neibulu o metaa kelioo anaa ketipok. Enkitaasata enye etiu anaa enkidimata e stima. Ilakir kutiti kumok oleng eipir too nkiting’ot e shumata, neipuko aitorioki enkop te nkitok e nkipej nemeidim hoo enkon aaisuj; nelioo sii anaa ketipok, neirriwaa enkidong’oe nado anaa osarge naimin te shumata pooki. Nesipa mpukunot e mbole oleng.
GSAM 114.2“Te saa 2:30 e nkewarie enking’asia naatobiraki te nkop naibuk. Ore pee eshal ina naimin, neipang’u olokirrai oewang te wueji e shumata natii keper oo nkuechi, neema sii oldoonyio le naimin otataikie erubata e nkop e kopikop. Ore enkiti kata ake, neipang’u ng’apeta e nwang’an naibor anaa enkosholai. Neponu te nking’asia, neiturukore enkidong’oe nado anaa osarge naipang’u te ina kata nabo; ore pee eilepu oleng, neaku ina kitoduaata entoki nalang ndamunot pooki. Ilakir naipir nkaloli pooki neitoki nejia o meitabaiki saa 4, pee eish nena pooki.”
GSAM 114Inkiduaata e nkolong naitobiraki
GSAM 114.3Pee ilkipaareta naaiteng’en enkitayiana e lotunoto, inking’asia nkulie naaadolaki te nkop pooki. Aaitodolu enkitoduaata e nkolong te Norwich, England, te lolapa le tomon o aare 1843. Naaata nabo te New Haven, Conn., te 9/9/1844, saa aare pee o pee enkata e saa 12, naadolaki te iltung’ana nkama.
GSAM 115Enkitoduaata e nkolong naitobiraki
GSAM 115.1Enkiring’iring’ kiti natii atua naa enkolong eitodolu. Eeta mpukunoto e mbole e barlai naibor. Ore erubata e boo e nkiring’iring’ aare naamanita enkolong, neme risiani elakwa naalakua enkolong, neeta ina pukuno nabo e mbole; kake ore erubata e atua e nena kiring’iring’ neeta mbole e sikitoi nagut; nelioo shumata natii atua nena kiring’iring’ aata mpukunoto e mugie naimin, neaku nena kiring’iring’ kituaak uni naaim enkolong neipuko abori ninye, enwang’an naibaluna nagol.
GSAM 115.2Te nkiguanata e nkolong te England, te mpalai e E. Lloyd, London, 3 Janwari 1844, aajo:—
GSAM 115.3“Naaata enkitoduaata e nkolong naadolaki te iltung’ana kituaak oo Norwich o nkop nanu, nemeeta nabo te England. Naadolaki te lolapa le tomon o aare, te saa 12, o naipuo saa aare. Naituruk iltung’ana. Etuuro ina eitu eiteru Ilalashera Winter, Burgess o Routon siaai enye te ina kanasa. Etodoli anaa etobiraka ina esipata enkoitoi, metaa etum ninche enkishoto sidai te siaai enye te ine.”
GSAM 116.1Enkiguanata e nking’asia te New Haven, Conn., naishoore te Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie te 10 Octoba 1844, oo Palladium e New Haven te 10/9/1844. Olaitobir aajo, “Nemeeta olaiteng’enani oidim aishoore enkomoto e nking’asia naasuj enkiteng’ena enye.”
GSAM 116.2Enkiguanata e enkitoduaata e nkolong naitobiraki te New Haven, Conn., te 9/9/1844, naishoore te Courant e Hartford te 12/9/1844, aajo:—
GSAM 116.3“Inkiring’iring’ naamanita enkolong te nkolong e Jumatatu, 9/9/1844, te saa aare pee o pee enkata e saa 12, naaadolaki te iltung’ana o naing’oru enkisumati pee aing’oru enkitoduaata o enkomoto enye.”
GSAM 116.4“Enkiring’iring’ naaata enkata naidipaki o naaishoore enkata sidai pee naadol. Te saa 12 naaata inkiring’iring’ aare naaiput; nabo naata digrii 45 te eneba, neema enkolong natii mpolos enye, o nabo naata digrii 72 te eneba, neeta mpolos enye te shumata natii keper oo nkuechi, neim enkalo enye enkolong. Eboitare ina kiring’iring’ kiti elipsi naado te eneba enye kitok, nemealaku oleng mpukunoto e nkiring’iring’ nairisiai nkaloli. Te nkalo natii dukuya enkolong, te digrii 36 te moikuape e wueji e shumata natii keper oo nkuechi, nerisio nena kiring’iring’ kitok inkulie kiring’iring’ aare naata eneba nanyikaki aashu narisiana ninye. Neitayu te wueji nerisio entoki naewang, anaa enaitayu enwang’an naiturruri e nkiring’iring’ uni naaewang. Ore enkiring’iring’ naamanita enkolong neitodolu mbole e olokirrai, nkatitin kumok te nwang’an kitok naasipa. Ore inkulie kiring’iring’ neibor, nemeewang oleng anaa enaalakua enkolong. Kake nerubati kutiti e nkiring’iring’ naaata mpukunot e mbole e olokirrai nedoli too nkatitin neme risiani, too nkaloli pokira, aa enetung’uye enkolong o enedoyie.... Ore ena risioroto e nkitobirunoto naa meeta nchere meata enkitanapata naitobir nkitanyaanyukot e nwang’an naamanita enkolong; kake eitu etayiolouni tukul enatiu ina kitanapata.... Meeta enyamali kitok te nkilimu enkitobirunoto e nkiring’iring’ naamanita enkolong, amu enyikaki enkaraki enye ina naitobir olokirrai; kake eitu eaku enana te nkilimu eneiterua ina kiring’iring’ laa enkalo enye eima mpolos e nkolong.”
GSAM 117Imbaa e nking'asia naaitabayie enatolimua Ilkigerot Sinyat
GSAM 117.1Ore enaikunaki aataashishore, te England o Amerika, kuna baa e nking'asia naatoduaa te shumata, nikiyiolou tenikisom embuku e Sylvester Bliss naji Enkibalunoto e Matayo 24, natoshapaki te Boston to lari le 1843. Ore eidipa atolimunye embata e lelo omon ootolimua te shumata, nejo:—
GSAM 117.2“Neaku, etiu anaa etabayieki pooki nena ‘kitoduaat kituaak’ o ‘imbaa naaurieisho’ naatolimua Ilkigerot le sipata, o sii nena natejo Olaitajeunoni nchere keturukie elotunoto enye.
GSAM 117.3“Ore anaa enesipa nchere kepuku imbenek loo lkeek aaitodolu ajo ketaa enkata e nkirowuaj, neijia esipa, pee eitabari kuna kitoduaat, pee eyiolou Ilkristiano aajo etinyikua elotunoto e Kristo, etii sii too nkutukie. Mme enkishooroto e rishata pee eyiolou ake, kake keitanap ninche Olaitajeunoni lang pee eyiolou.”5
GSAM 117ILKIPAARETA
GSAM 117.4Ore eidipa aaitodolu embata oo mbaa kituaak e Olkilikuai le Elotunoto e are e Kristo, anaa enatolikiori te dukuya, ebaiki neship iltung'ana aayiolou inkulie baa oo lelo ooata apa erubata kitok te ina likioroto sapuk. Kitolimua aarn oo lkumok ooata inkishoorot kituaak te nkias e likioroto too nkulie kuapi teina kata, ootolikio ilo toilo. Ore teneimaki embata oo lelo ooturukoo te Amerika, lelo ooteleiki Olaitoriani olola le siaai, neutu sii ina aibalunye ajo enasipa etii enkaina o Laitoriani te ina chula.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1E dukuya nikidol imbaa e William Miller, laa apa eata ninye erubata kitok te Enchula oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo te United States, o metaa ore too ltung'ana kumok, “Enkiteng'enare e Miller” ake enkarna naiyiolo ina chula.
GSAM 118.2Etoiwuoki William Miller te Pittsfield, Mass., te lolapa le 2 le 1782. Ore eton kiti oleng te keraisho enye, nedoli inkitoduaat oo ndamunot naagol oleng naang'enisho, naalang enoo nkera kumok. Ore pee elusoo ilarin kutiti, neitoki kuna kitoduaat aaitodolu alang te dukuya too lelo pooki ootii tenebo ninye. Eata osesen ogol, o endamunoto nang'enisho nabulua sidai te pukunoto enye, o olkuaak sidai lemeeta enaitang'orishori. Etisoma te nkisoma e wueji enye, netum inkiti retot ake teina. Ore etisoma ilarin kutiti ake, neiruk iltung'ana pooki aajo etalang'a enayiolo ene ilaiteng'enak ootumuni teina.
GSAM 118.3Eteyema Olpayian Miller to lari le 1802, nemany te Poultney, Vt. Ore iltung'ana ooseriana eiteru pee ehamaki alo Poultney, lelo ootaretutuo ninye oleng too mbaa e nkishon ena kop, naa eibung'a ninche oleng inkiteng'enat e nkarrarrata o nena e nkirukoto e Enkai Olaitobirani ake, nemeiruk enkibalunoto enye. Mme iltung'ana loo lkuak torrok, kake era te nkop iltung'ana supati, nera te pooki kata iltung'ana oodamisho, neeta olng'ur neretisho. Kake etanyaitie Biblia aa enatemie esipata e nkirukoto, netem aaitodolu ajo keeta tipat entanyata enye, eitareta ilkigerot le Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, o lkulikae. Etisoma Olpayian Miller kuna bukui te nkirriyata, ore te siadi neibalie ajo eiruk sii ninye Enkai Olaitobirani ake, nemeiruk enkibalunoto enye. Etejo ninye makewan ajo ore ina kata e nkishui enye e ina kirukoto naa ilarin tomon o are, eiteru anaa to lari le 1804.
GSAM 118.4Ore eitum enkishooroto pee eaku olkitok loo sinkarrin, nejing atua isinkarrin to lari le 1810. Ore pee eshuku eing'uaa isinkarrin, neya olmarei lenye alo Low Hampton, N.Y., pee eiteru teina esiaai e nturore to lari le 1812. Ore era olaturoni le nkurma, netum enkata kumok alang te dukuya pee eisomisho. Nedol ajo ore nena damunot enyena e Enkai Olaitobirani ake, nemeiruk enkibalunoto enye, nemeshori ninye esiligi e ng'ida te siadi ena kishui e taata. Ore te siadi enkurare naa endimindim o osina ake etii. Ore too rorei lenyena makewan:
GSAM 118.4“Ore endamunoto e nkiminata oo ltung'ana tukul naa endamunoto nairobi naaituriu, naa ore enkishooroto e walata too nena nikitaasa naa enkiminata nasipa e pooki ng'ae. Etaa shumata anaa osuyai te shumata e lukunya ai, netaa enkop anaa esekenkei te abori oo nkejek aainei. Enkishui oo ntarasi!—aainyoo ina? Naa enkeeya!—aainyoo pee etii? Ore anaa enaponari aadamisho, neponari aalamari entodolu e sipata. Ore anaa enaponari aadamisho, neponari aaisardak nena naitayu te ndamunoto. Atema apalaki endamunoto, kake maaibung'a ndamunot aainei. Aata apa osina sapuk te sipata, kake maayiolo enkaraki.... Ore to siadi enkiti kata, neibalunye ake oleng olkuaak lo Laitajeunoni te ndamunoto ai. Etaa etiu anaa ebaiki netii oloishu osupat oleng neeta olng'ur, ooidim makewan aalak ng'ok ang, pee eitajeu iyiook te nkisilisiloto e nkarrueisho e ng'oki. Ore teina kata naaning eneba enyorrata naishiakino oloishu oiko neijia; naadam ajo kaidim aatipika kewan too nkaik enyena, naasilig olng'ur lenye.”
GSAM 119Enkirridunoto e William Miller
GSAM 119.1Neitoki ajo:
GSAM 119.1“Atodua ajo eutu Biblia ilo Laitajeunoni naa ninye natayie nanu; naing'asia ajo kaji eikuna embuku neme Enkai naiyiang'ua pee eitayu inkiteng'enat naaishiakino sidai aiko neijia inkulaten e nkop natoria tiatua ng'ok. Etaa maaeta enikuna arashu teneiruk ajo ore Ilkigerot naa enkibalunoto naing'uaa Enkai. Netaa ninche eng'ida ai; naa te Yesu natum olchore.... Netaa taata Biblia entoki sapuk naisom, naa kaidim ajo te sipata, atujurua te ng'ida sapuk. Atodua ajo eitu hoo aliaaki enusu. Naing'asia ajo kainyoo pee eitu adol esidano enye o enkitoo enye te dukuya, naing'asia sii ajo kaji adimatua aatanyita ae kata.”
GSAM 119.2Ore enkoitoi naataashishore William Miller eisoma Biblia, nelimu ninye makewan aiko neijia:
GSAM 119.2“Atudutua pee apalaki nena damunot pooki natang'asa aata, naitanyaanyuk te nkirriyata ilkigerot o lkulie kigerot, naasuj enkisoma enye te nkoitoi napankaki te nkipirakinoto.... Pooki kata natum entoki nemeibala, naa ore enasita oshi naa enkitanyaanyukoto enye o nena orot pooki naaipirta ina; naa te retoto e Cruden, naajur irorei pooki loo Lkigerot ootumie lelo rorei kituaak ootii ina rubata nemeibala.... Aiko neijia naasuj enkisoma e Biblia te nkisomata ai e dukuya teina anaa ilarin are, naa atisipua tukul ajo ninye openy oibaluny kewan.
GSAM 120.1“Ore aisoma aiko neijia, naatisipua ajo, tenaa ore enaibon natabayieki apa naa enatemie eneikoni aitabari nena naaton epuku too nkatitin naapuo, nemeeishakenoki ororei le Enkai nena damunot naairuk iltung'ana kumok naaipirta enkitoria e nkiyang'et e Kristo—ena kitoria e nkop e larin 1000 eton eitu elotu enkiting'oto e nkop, o entushukoto oo Lyahudi.... Atodua eibalunyeki te Lkigerot ajo keitoki Yesu Kristo adou elotu ena kop, elotu too nkidisin e shumata, te nkitoo pooki e Papa lenye.
GSAM 120.2“Atoning'o eng'ida te nkisoma oo Lkigerot, neme ene apa adam ajo keidimi atum te nkiteng'enare enye. Atang'asa aisom ninche maaanyita ajo katum enkata e lotunoto o Laitajeunoni, naa ore te dukuya keshata enairuk nena natum; kake etoning'oki shakenisho nanu te ngolon naiko neijia o metaa maidim aatany enaatasipua. Etaa etana aisilig tukul nena natum, naiteru aanyu, naaripisho, naaomonoki elotunoto o Laitajeunoni.”
GSAM 120.3Neitoki sii ajo:
GSAM 120.3“Atairuko; naa teina kata neibalunye te ndamunoto ai esiaai laaishooki pee alimu aibalunye ena kiteng'enare, pee eiruk enkop nerretena pee etum Olokuanare o Oloyemisho te lotunoto enye. Meeta tipat tenealimu tene imbaa pooki e ntemat aainei naado naaata emion sapuk. Keidip ajo ake, ore eidipa ilarin kumok, naaitaas Enkiyang'et e Enkai, o engolon e sipata, o enyorrata oo ltung'ana, pee adum osalaba lai nalimu kuna baa to lorere le nkop ooye neloito nkiminata.”
GSAM 120.4Ore Olpayian Miller, anaa lelo ooturumunyie ele Olkilikuai too nkulie kuapi, netang'asa adam ajo keitabai esiaai naishooki te nkigeroto o te nkitapukunoto oo rorei too mpalai oo lomon naaisom iltung'ana pooki o too mbukui kutiti. Etang'asa aitapuku ndamunot enyena te Enkilikinoto Nesioki e Vermont, empalai oo lomon e nkanisa oo Laibatisak, natoshapaki te Brandon, Vt. Ena to lari le 1831. Etang'asa airorie olorere to lbaa ilo to lari le 1832. Etejo te naipirta ina tumo, “Eitubuko Olaitoriani olng'ur lenye te siana, neiruk iltung'ana kumok o metum enjeunoto e nkishui enye.”
GSAM 121.1Ore to lari le 1836 netoshapaki inkiteng'enat enyena tiatua embata oo mpalai oo lomon naatii teina kata. Ore te nkata e nkijape e 1837-38, neitapukuni inkiteng'enat enyena te mbuku kiti. Ore to lari le 1838 netoshapaki embuku kiti e are naata inkardasini 204, naa teina buku nejo Olpayian Miller ajo ebaiki neria enkitoria oo Lottoman to lari le 1839 aashu 1840. Ore inkiteng'enat enyena e dukuya te nabo oo nkang'itie kituaak naa to lari le 1836. Teina kata eiro to nkang'itie e Randolph, Lowell, Groton o Lynn, Mass.
GSAM 121.2Ore o metabaiki 1840, naa etinyikua aa Olpayian Miller ake apa olooirorie olorere te naipirta elotunoto e Kristo natinyikua. Ore to lari ilo, aitere nabo kata, neisiritore ninye iltung'ana oobaya iip kumok aalikio Olkilikuai. Ore enaitotiwuo ena kibelekenyata sapuk, neimakini te mbolunoto nasujita. Ore te nkata e nkijape e 1839-40, neishoo Olpayian Miller inkiteng'enat naasujakino te Exeter, N.H. Ine apa etang'asa atum Olpayian J. V. Himes, laa teina kata etang'amua enkirukoto, naa eiteru ina olong, neitashe te mbata e Olpayian Miller aa oloitapuku ilkigerot naa olalikioroni oata oltau ogol oleng te Olkilikuai kitok le Elotunoto e are e Kristo.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Ore te naipirta ele aisiaayiani oata enkisuma sapuk te na chula sapuk, nemeeta naikash nilimu alang teneiting'uaa olasirani le nkishui enye, laa nejo:—
GSAM 121.4“Etoiwuoki Joshua V. Himes te Wickford, R.I., te nkolong e 19 te lolapa le 5 le 1805. Eyioloti papaai lenye oleng aa olmirishoi te West Indies, neata erishata kitok aa oltung'ani le nkanisa e Paulo Sinyati naarikoo ilairritak kituaak, te Wickford. Eata ng'otonye olkuaak sidai nanyor Olaitajeunoni, neiteng'en olayioni lenye ina nyorrata, eeta olayioni inkiyok naanyor aaning.
GSAM 121.5“Eyieu apa papaai lenye neiteng'en olayioni lenye, Joshua, pee eaku olairritani le nkanisa natii ninye makewan, kake nemetumie inkulie baa. Eata Enkai olikae siaai eyieu neas ilo ayioni, neipank nena baa te nkoitoi naitotiwuo ina nayieu. Ore to lari le 1817, neirriwaa papaai lenye intokitin naata tipat sapuk, eitameeki Carter olkitok le meli, neaku Alexander Stewart oloibung intokitin e mirisho te meli. Neutu kulo tung'ana aajo mera looirukie; ore pee ebaya enkitonata oo melin te West Indies, neemir emeli o nena tokitin pooki neisig. Neibelekeny ena bae nena kipankat pooki naaitobiraki enkishui naloito dukuya e Joshua oti, laa apa keyaki Enkisoma Kitok e Brown te Providence, R.I. Kake te siadi ina, te lolapa le 4 le 1821, neyaki New Bedford, Mass., neenaki esiaai te William Knights pee etayiolo esiaai e nkitobirunoto oo misai o nkabat.
GSAM 122.1“Ore pee ebaya enkang enye ng'ejuk, neiteru te nkisuma esiaai naishooki, eidipa atudutua pee eaku oloyiolo oleng esiaai enye. Kake neyiolou esioi ajo ore mbaa e nkirukoto te wueji enye, nemeashipa tukul. Nejo, ‘Ore olkitok lai naa ole enkanisa e Unitarian, neyau nanu enkanisa enye. Ore olairritani naa Olairritani Orville Dewey. Eton naa nkiti kata ake etung'uaa enkirukoto namokaki. Ore enkiteng'enare ai naiteng'ena Olairritani kitok Griswold o Olairritani William Burge, olarikoni le nkanisa e Paulo Sinyati te Wickford, o enaning te nkatitin kumok Dkt. Crocker, oloyiolo airo sidai, le nkanisa e Yohana Sinyati te Providence, R.I., naa nena naatagolo pee mang'amu nena natanyita Olpayian Dewey te nkiroto enye sidai, naipirta inkiteng'enat e Kristo o lkipaareta lenyena.’
GSAM 122.2“Ore te nkata ina nemetii enkanisa naarikoo ilairritak kituaak te New Bedford, netudutua pee elo Enkanisa e Dukuya oo Lkristiano [mme ene Ilooiteng'eni], ore te siadi nejing ina sirit. Nejo, ‘Tene atum Biblia nabolo o enkipasare e ndamunoto, naataashishore ninche pokira are sidai.’ Etii apa ena kanisa te nkirritata e Olairritani Moses Howe. Eibatisa Olairritani Clough Joshua V. Himes te nkolong e 2 te lolapa le 2 le 1823. Ore oltau lenye epejita te nyorrata e siaai o Laitoriani lenye, neiteru ake, eata ilarin 18, aalikio ilomon loo salaba, neisir iltung'ana meirridu. Nejo te naipirta kewan:—
GSAM 122.3“‘Ataa esioi oloisiriisho, naa naaishoo enkipasare pee aitubulu enkishooroto ai.... Aitabaya enkisoma ai e siaai aitasheikinoki lelo laaiteng'ena, naatum enkisisa. Kake too larin imiet aashu ile, naas oshi esiaai naalang nena naaitanapaki, pee atum aiko neijia enkolong nabo aashu inkolong'i are te wiki, e nkisoma o esiaai e likioroto too wuejitin oo laisinak. Naishoo olairritani lai ilng'anayio leina siaai.’
GSAM 123.1“Ore to lari le 1825 neishori esiaai e likioroto e Enkiguana oo nkanisani oo Lkristiano e kedianye e Massachusetts. Nejo Olpayian Himes, ‘Metii apa enkipankata aashu intokitin naaretie ilalikiorok, naa naatudutua pee ajing emirishore pee atum intokitin e nkishui ai, naalikio enaidim.’
GSAM 123.2“Ore to lari le 1828 neing'uaa New Bedford, mme te nkarrarrata aashu eitu eata engolon, kake eidipa atudutua ajo keimaa aitabai esiaai enye; nelo Plymouth, nelikio ororei le Enkai too nkajijik e nkisoma, too lgilat ooitobiraki to siaai ilo, o too wuejitin pooki naatumie ilooening ninye. Ore to lari le 1829, neas esiaai oijo ilo te Fall River o metabaiki 1830, pee ehamaki alo Boston aa olairritani loo nkanisani e Dukuya o ene Are oo Lkristiano; nebik teina ilarin 33. Ore to lari le 1839 neiruk imbaa e lotunoto e Kristo, anaa enaiteng'ena Olpayian William Miller oyioloti oleng. Nejing ena siaai ng'ejuk to ltau pooki lenye, neiputa esiaai enye enkisuma o engolon. Ore to lari le 1840, neiteru enkitapukunoto e Inkitoduaat oo nkatitin, eitagolito ina siaai naishoo oltau pooki lenye. Eishoo mpisai enyena pooki, esiaai enye pooki, o engolon enye pooki te na siaai, netum ilairukok ng'ejuko oobaya nkalifuni kumok.”
GSAM 123Isiaaitin le Miller o Himes naataasa tenebo
GSAM 123.3Eiteru 1840 o metabaiki enkata e ndoyioroto oo mbenek e 1844, naa etaa apa oleng nabo isiaaitin loo Lpayiani Miller o Himes, epuo eiteru enkang nabo aapuo enkae, te nkata e nkirowuaj te lng'obor lenye sapuk oleng, naa te nkata e nkijape too nkanisani o nkajijik e ntumo oo ltung'ana pooki. Etagolo engolon sapuk e sesen e Olpayian Himes ninye o metabaiki etijing'a olari lenye le 92. Eton eeta ndamunot enyena engolon o metabaiki enkiting'oto. Ore te nkolong e 28 te lolapa le 9 le 1894, neiro nkiroto naaturumunyie iltauja oleng te siana naalang 3000 le Ilairukok le nkolong e naapishana ooanyu elotunoto e are e Kristo, te nkampi e ntumo te Lansing, Michigan. Etii anaa eton eiro te nkisuma o engolon naata apa too nkolong'i e dukuya. Enking'asia nasipa ena te ltung'ani otijing'a olari lenye le 91 ilapaitin okuni, neeta emueyian nemeidim aishiunye, naitua ninye to lari osujita.
GSAM 124.1Ore Ilpayiani Miller o Himes, neitashe anaa te “ndukuya enkarrabal” te Enchula oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo te Amerika, nera aare ake too lpayiani ootobaya intomoni kumok ooaisiaai tenebo ninche aalikio enkiteng'enare e lotunoto e Kristo; naa ore enaayiolounyeki ninche oleng naa enkitashoto te nena naatudutua o esupatisho nasipa. Ore kulo tung'ana te kumok nera lele sirit neipot enkop ajo “iltung'ana ooitubulua ate,”—iltung'ana oobulua te nkisomata naatum te mbaa naagol e nkishui, ootayiolo aadut ina sidai tiatua esiaai te nkisiligata oo rrekie supati, neme te dupoto enye makewan. Etaa enaatu anaa lelo ootejo Olpayian Miller nchere ninche oshi ootang'amu Olkilikuai too nkanisani, “iltung'ana oopuo dukuya te nkanyit Enkai, ootelekua Enkai ate, ooishu te nkirukoto.” Neitisip ilairritak loo nkanisani naapaashapaasha ena bae; ore eidipa ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo aatigil tukul tenebo ninche, nejo, “Etaa [ena kiteng'enare] neya ilooisula te siana ang.”
GSAM 124Ilkulikae alalikiorok kituaak oo Lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo
GSAM 124.2Ebaiki neship iltung'ana teneimaki te nkarn embata oo lpayiani ooata erubata kitok tenebo Ilpayiani Miller o Himes te ina chula e nkatitin e dukuya. Ore oloturuk to lkereri naa Charles Fitch, le Cleveland, Ohio, laa ninye ototua endamunoto e nkitaa inkardasini naaitodolu induaat e Daniel o Embolunoto to lari le 1842. Eting'uaa enkiterunoto eina damunoto Habakuk 2:2, 3. Etua Charles Fitch te nkolong e 10 te lolapa le 10 le 1844.
GSAM 124.3Dkt. Josiah Litch, le Philadelphia, laa ore anaa enikidol te mbolunoto nasujita, naa Olaitoriani oturumunyie pee elikio esipata, laa ore pee eitabari neitotiwuo enkiterunoto nesioki o embulunoto nesioki e yieuno oo ltung'ana aaning Olkilikuai le lotunoto e Kristo.
GSAM 124.4Elon Galusha, le Lockport, N.Y., olairritani oyioloti oleng le nkanisa oo Laibatisak, laa ore ilkigerot o esiaai enye naaipirta elotunoto o Laitoriani natinyikua, neitotiwuo enkiturumuoto sapuk te ina sirit e nkirukoto.
GSAM 125.1E. R. Pinney, le Seneca Falls, N.Y., olikae airritani le nkanisa oo Laibatisak oteletua Enkai kewan, laa ore esiaai o ilkigerot lenyena naa engolon te ina siaai. Keishiakino oleng te neipot ninye “Emunyan e nkop.”
GSAM 125.2Geo. Storrs, le New York City, laa eton eitu eiruk enkiteng'enare e lotunoto e Kristo, naa olalikioroni kitok oitonyok aitopiwuo enkirukoto oo ltung'ana. Eata ilkigerot lenyena engolon sapuk naiturumunyie iltung'ana pee eponari aishoo ate o nena tokitin naata to siaai; naa etiu oleng neijia too wikini naabayie e Inkolong'i 2300. Naa ninye, ore te siadi Osina lo siligi leitu ebaya, otolikio inkiteng'enat enyena ile te naipirta enatiu oltung'ani, Enatiu lelo ootuata, o enkisilisiloto nalotu, pee ejur ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo tenebo enkop pooki.
GSAM 125.3Olpayian Stockman, le Portland, Maine, naa olikae aisiaayiani oata enkisuma te nkipiunot e nkirukoto naataasa William Miller te ina kang. Etua wikini kutiti eton eitu eiting ina ari oo Lyahudi e 1843, eata ilairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo esiligi neanyita aajo kelotu Olaitoriani teina kata.6
GSAM 125.4Etii apa ilkulikae payiani kituaak, laa enkaraki enamitu ewueji nikimaki aarn enye ake, anaa N. N. Whiting, otibelekenya Osotua Ng'ejuk ajing enkutuk oo Lengereza, naa eyioloti ajo Enkibelekenyata e Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, o Edwin Burnham (ilalashera okuni), laa pooki ilaisiaayiak oodimisho sidai te Olkilikuai.
Notes
- Habakuki 2:2, 3. ↩
- Ufunuo 14:6, 7. ↩
- Marko 1:14, 15. ↩
- Yoeli 2:30, 31. ↩
- Enkibalunoto e Matayo 24, inkardasini 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Kelelek adol, anaa enautu embuku Early Writings, enkardasi e 17, enkaraki pee eyieu Ilpayiani Fitch o Stockman aayiolou enaataasa eiteru pee etirrag ninche. ↩