Embolunoto 5 — Olkilikuai le lotunoto e are e Kristo
GSAM 93.1Tisai enkop olngosua: tenebo olchani lenye eishia, naatipishie imbenek, ilotu enkolong e oltare; ake ilotu, te neidipa iltunganak, neiteng ena pooki, neilo enkop (te mbaraka, ooyie) eisho, ake eibayu; Esipa ajoki intae, meishunye ena porror o metaba anaa neitabari kuna baa pooki. Keishunye keper o enkop, kake meishunye ilomon laainei.1
GSAM 93.2Te ororei oo nkishui ena, eishia enkitengena tenebo enkolong e lotunoto e Kristo ebaiki te nkutuk, ake eton iyieu enkolong e oltare tenedol imbenek kutiti dukuya. Aake eiteng enkolong e nkulupoto pee Kristo ooyie ebaiki; ore iltunganak le nkulupoto meishunye eton eitu elotu Kristo makewan. Tenebo enkat e isomoto nkishui, esipa oleng ajo einyototo Olaitoriani ilaiteng'enak pee isom nkishui. Ore endera e olairukoni ebaiki ena: Kaji eiko pee ening iltung'ana teneitu etii olalikioroni? Naa kaji eiko pee elikioru teneitu eirriwayi?2
GSAM 93Enkata e kitoduaat
GSAM 93.3Te Embolunoto 4, neiteng enkitengena e lomon pee etayu Inkolong'i 2300, naatoki ebaiki te saa e njurrunoto enye. Te nkishui ena, neilo enkat e Olaitoriani pee eishia nkishui ena o Olkilikuai le Enkiguana e njurrunoto pee ewashu enkop. Ore pee eidipa Olaitajeunoni aimaki enkisilisiloto kitok nalotu shumata oo ltung'ana lenyena, naaitadorropi inkolong'i enyena, nejo: Te siadi enkisilisiloto oo nkolong'i nena, teina kata ake, keaku enkolong naimin; nemeisho olapa ewang'an enye; inkiruk neitayu too nkai; inkitoria e nkai neing'oru. Ore tenebo, eibalunyie olmishire le Enkerai e Tung'ani tiatua nkai.3
GSAM 94.1Tisai, ororei leitu ejo olmishire le nkai ejo enkat ebaiki; ejo olmishire pee Olaitoriani ebaiki, neidipaki. Kitoduaat le enkop neitodolu pee lotunoto e Kristo ebaiki sapuk: enkolong, olapa, o inkiruk. Inkulie nkishui neitayu te saa ebaiki te inkai. Neaku te siadi enkitabayaroto olmishire liokuni loo kuna mishirri—ilo loo nkiruk—teina kata ake ebaiki enkata e Olaitoriani pee einyototo ilaiteng'enak lenyena pee eiteng'en iltung'ana ajo etaaniki elotunoto e Kristo, etii too nkutukie oo nkaji.
GSAM 94.2Ake te enkat e kitoduaat ena, keaku enkolong naimin te siadi enkisilisiloto, teina kata ake.4 Te ororei le Mariko, nejo, te inkolong'i nena, te siadi ina kisilisiloto.5 Nejo Olaitajeunoni pee eitadorropi inkolong'i. Te enkitanapat e Maria Theresa, o nkitanapata e nkitoria e 1773 too 1776, enkulupata e nkop e kanisa eisho. Hoo neibung'ita ina golon naitameisho engolon e nkitoria oo ltung'ana o metabaiki 1798, eitoki enkisilisiloto enye anaa te 1773. Te ishomisho e ororei le Olaitajeunoni, kitoduaat dukuya neidipa ebaiki akewuo 1773 o 1798.
GSAM 94Enkolong o nkewarie eishia
GSAM 94.3Te nkolong 19 e Mei, 1780, eitaminaki enkolong tenkoitoi neme oshi. Eitu aaku olapa onuk enkolong, amu olapa etululung'a te nkolong e dukuya. Hoo neijia, eimina enkop pooki natii moikuape o oloosaen loo United States, saa 11 e nkakenya o saa 11 te nkewarie. Te saa ena, enkolong neaku naimin, na olapa neitu eisho ewang'an e nkolong. Eishia neitu enkolong eisho ewang'an tiatua olapa. Noah Webster nejo abaki otii, “Eitu oleng'eno oshi ebaiki pee eishia ena.”
GSAM 95.1Herschel, oloiteng'enani le nkai, nejo oleng'eno ena: “Enkolong eishia e Amerika natii moikuape ebaa nkishui oo nkai naishia iltunganak, ake oleng'eno e nkisoma neitu eidipa aishia.”
GSAM 95.2Iltunganak le nejo oleng'eno le nkewarie e Mei 19, 1780, nejo, hoo netululung'a olapa, “Teneitu eton etii hoo entoki nabo naawang'u te nkop o keper pooki, meidimayu neponu enaimin aaku kitok alang ina.”
GSAM 95Inkiriata neitayu
GSAM 95.3Kitoduaat okuni, inkiruk neitayu, neitobiraki te nkolong 13 e Novemba, 1833. Te nkewarie ena, oo te saa 5 dukuya enkolong, ebaiki iltung'ana nkitoduaat e inkiruk; batii nejo ebaa nkai eisho te nkai, batii nejo ebaa enkai eishia. Eitobiraki enkat ena Amerika pooki natii moikuape: aiteru te nkutuk e naiposha e Mexico natii kopikop o metabaiki enkutuk e naiposha e Hudson natii moikuape; aiteru too nkop naatii atua enaiposha naaji Sandwich natii oloondoluo o metabaiki enetii maili iip kutiti ake eton eitu ebaiki Liverpool, natii oloosaen. Te pooki wueji neitoduni, etaa enkiruoto nabo oo nkiruk nemegira aitoki, eponu aa kumok oleng anaa inkuti rubat e nginai naaishaa te nkata enkiruoto sapuk e nginai.
GSAM 95.4Te enkiriata ena e 1833, neitobiraki ororei too Olodokisho o Connecticut, Novemba 25, 1833:
GSAM 95.5“Olaitoki le Old Countryman neishia oleng pee inkiruk neitayu. Nejo, ‘Nejo enkop e nkai neitobiraki te nkakenya e Jumatano, olmishire sapuk, enkat eishia, enkitoduaat e nkolong sapuk naitayu iltunganak e nkop tenebo olmishire le 6. Enkat ena ebaiki; neimaki tiatua Osotua Ng'ejuk o Osotua Musana; ake nkishui e olngosua neitayu te enkewarie te nkai, eitu eidipa aishia oleng.’”
GSAM 96Enkigelunoto e Thomas Burnett
GSAM 96.1Iltunganak neiteng'enaki te ilomon oo, pee inkishui ena neitobiraki te enkop. Thomas Burnett, te mbuku enye “Enkitengena e Nkop”, naitobiraki London, A.D. 1697, nejo te Matiu 24:29:
GSAM 96.2“Esipa oleng ajo kepuonu ilakira loo nkima loo mpukunot pooki teina kata. Tiya ilomon le nkai, o inkiruk naitayu; te neitayu sapuk, pee enkop e olngosua oo nkiruk eishia, neitobiraki nkishui sapuk. Eitu neiteng'ena nkishui ena pee ebaa nkishui e nkisoma o nkishui e ororei, ake ebaa naibon neitobiraki te nkai.”
GSAM 96Enchakenisho e Olmstead oloiteng'enani
GSAM 96.3Oloiteng'enani Olmstead oo Yale College, Mass., naaji “oloiteng'enani sapuk le nkai e Amerika”, nejo te enkiriata e Novemba 13, 1833:
GSAM 96.4“Enkiriata e 1833 neitobiraki nkop sapuk, aiteru te mpolos e Atlantic natii oloosaen o metabaiki Pacific natii oloondoluo, o aiteru te nkutuk e naiposha natii moikuape loo Amerika natii kopikop o metabaiki nkop e nkitoria e Britain natii moikuape. Kitoduaat e inkiruk eitu enkop nabo; enkitoduaat neitobiraki pee pooki eishia.”
GSAM 96.5Te kitoduaat ena, naatobiraki saa 11 e nkewarie Novemba 12, naisho saa 4 e nkakenya Novemba 13, oloiteng'enani nejo:
GSAM 96.6“Lelo tung'ana ootumua emayianata nadol enkitoduaat e nkiruk te nkakenya e nkolong 13 e Novemba 1833, ebaiki netodua enkitoduaat kitok oleng e nkima e keper alang pooki nataasa aiteru enkiterunoto enkop, aashu alang pooki naimaki too mbukui oo nkatinin.”
GSAM 97Enkiriata e inkiruk neidoli Europe
GSAM 97.1Te mbuku naitobiraki Leonard Heinrich Kelber Stuttgart, Germany, te 1835, neiteng enkat ena neitayu te nkai e Atlantic, te olapa nabo, ake inkolong kutiti aitayu. Nejo:
GSAM 97.2“Te Novemba 25, 1833, enkiriata e inkiruk neitobiraki te nkop e Europe,” o “te Minsterburg, Silesia, inkiruk neitayu pee ebaa nkai eishia. Neponu sii tenebo ninche intokitin naalulung'a oo nkima, neitawang'ie enkewarie oleng o metaa ejo iltung'ana kenokito inkajijik naataaniki ninche.”
GSAM 97.3“Te saa nabo te Prin, Austria, inkiruk neitayu te nkop naalang maili 500 oo mraba. Batii nejo ebaa nkai eisho te nkai. Batii nejo enkai eishia. Ilkukuak neitu eishia, neitayu te nkop. Iltunganak batii neitobiraki enkulupata.”
GSAM 97Enkigelunoto e nkishui
GSAM 97.4Te neitayu ororei le naibon pee ebaiki kitoduaat okuni, inkiruk, nejo Olaitajeunoni, “Tisai enkop olngosua.” Ororei ena eitu ebaiki te nkulupoto le neeta iltunganak te saa eisho ororei ena, ake ebaiki te nkulupoto le neidola nkishui ena neidipaki aaitabaya—eidipaki, neme ng'ura ake egira aaitabayu. Imbaa naaitabari metaa ilmisirri ajo etaaniki Kristo, etii too nkutukie oo nkaji, meipirta enkikirikirata e keper te nelo adoluni ninye elotu makewan. Kitoduaat e lotunoto enye neeta kitoduaat okuni, inkiruk. Enkata e Olaitoriani pee iltunganak isom nkishui e olngosua neiteru te siadi olari le 1833. Ena enkat e Olaitoriani pee enkop eishia te enkiguana sapuk, pee ebaiki te nkutuk, na pee ebaiki dukuya enkolong le kulupoto neisom nkishui. Ake neiteng enkat e naibon pee Olkilikuai sapuk e lotunoto e Kristo ewashu enkop.
GSAM 98Olkilikuai te nkop pooki
GSAM 98.1Te nkigelunoto e naibon ena, te 1833 Olaitoriani neishia ilaiteng'enak o ilaitorianak e nkop pooki, neitobiraki 1833 too 1844, neitoilo pee lotunoto e Kristo ebaiki “te nkutuk”; neisom nkishui e olngosua, neitodolu kitoduaat e lotunoto, pee neiteng'enaki. Olkilikuai ena, te olairukoni o te mbukui, neitobiraki te nkaji e ilteng'enak pooki, o te nkutuk e nkop pooki.
GSAM 98.2Enkitengena e Olkilikuai neitodolu oleng te Olodokisho “Ororei le Sipaata” oo Rochester, New York, te Januaria 1845:
GSAM 98.3“Ilkilikuai oo nkai leitu etayu, pee ejo te Embolunoto 14:6, 7, neitobiraki te iltunganak pooki, iltung'ana oo nkop pooki, oo nkaji pooki, pee ejo te nkai sapuk, ‘Entureita Enkai, ninchosho ninye enkitoo; amu ebaiki saa e nkiguana enye; enteserem ilo oitobira keper, o enkop, o enaiposha, o inchorroi oo nkariak.’ Eitu eeta nkop nabo neidipa aishia te nkishui pee Olkilikuai ena neitobiraki te nkop pooki o te ororei pooki e nkai, te inkolong'i kutiti, te elikioroto e lotunoto e Kristo te 1843 [1843, te nkikenata enkata oo Lyahudi—te nkikenata ang, 1844], aashu ajo etaaniki. Te nkisoma o te mbukui, olkilikuai neitobiraki enkop pooki, o ilomon lenyena o metabaiki Enkiting'oto e nkop.”
GSAM 98.4Iltunganak batii, eitu neiteng'enaki nkishui, neiteng'ena Enchula oo lairukok ooanyu elotunoto e are e Kristo neitobiraki te nkop nabo, te William Miller o Himes o ilaiteng'enak iip kutiti ootii moikuape loo United States. Ebaiki neing'as ninche teneiyiolou ajo Enchula ena te Amerika, neeta Miller o Himes ilaitorianak, neitobiraki enkaji kutiti e Enchula sapuk naitobiraki “too nkop pooki.”
GSAM 99ENAIKO ENCHULA AITERU TOO NKOP NAAPAASHA
GSAM 99.1Enkata e Olaitoriani nebaiki pee Olkilikuai ena eisho te nkop. Te nkop 20 oo nkop kutiti, te saa nabo, iltunganak neishia, eitu neiteng'enaki siaai e nabo; neitobiraki pee Olkilikuai ena eisho te nkop pooki. Iltung'ana ooimaki te Embolunoto 4, ootang'amutua ewang'an naipirta enkiting'oto oo Inkolong'i 2300, meteleku obo—A. Campbell—einyotoki pee eisiaai te Olkilikuai lo lmalaika le dukuya oo Embolunoto 14; ena neitobiraki te Enkiyang'et e Enkai makewan, eitu te ororei o iltunganak nabo.
GSAM 99Naisoma te Enkiting'oto
GSAM 99.2Te neiteng enkitengena nabo te Enchula ena pee D’Aubigné neiteng enkitengena e Enkiting'oto sapuk e nkata oo larin iip li 16, neiteng enkat e Olaitoriani o Olkilikuai enye. Te Enkiting'oto pooki, oloiteng'enani nejo:
GSAM 99.3“Germany eitu eisho sipaata Switzerland, Switzerland eitu eisho France, France eitu eisho England. Nkop pooki neiteng sipaata too Enkai, pee enkop nabo eitu eisho ewang'an te nkop aji; ake enkolong nabo neisho ewang'an te nkop pooki. Kristo, olng'ejinani le nkai, oilepieki oleng alang iltung'ana pooki, naa ninye nkima e Enkai naishoo enkop enkishui te nkata e Enkiting'oto, anaa te nkiterunoto e nkirukoto e Kristo. Te nkata oo larin iip li 16, ororei nabo neitobiraki te inkajijik o nkanisani e nkop naitobiraki. Amu Enkiyang'et nabo neitobiraki te nkop pooki, neitobiraki enkiruk nabo.”
GSAM 99.4“Enkiting'oto e Germany o Switzerland neitodolu sipaata ena. Zwingle eitu eeta ororei o Luther. Neeta enkitengena nabo tiatua ninche, ake neisoma too nkai. Oloitobiraki sipaata pee Luther, neitobiraki Zwingle. Enkai neiteng enkitengena tiatua ninche. ‘Naitobiraki Olkilikuai,’ nejo Zwingle, ‘te 1516, te saa eitu enkitengena e Luther enaitengena te nkop. Eitu naisoma ororei le Kristo too Luther, ake too Orerei le Enkai. Te neitobiraki Luther Kristo, neitobiraki siaai nabo o naa.’”6
GSAM 100.1Te siaai e Farel o Lefèvre France, oloiteng'enani nejo:
GSAM 100.2“Enkiting'oto e France eitu ebaiki nkop aji. Neitobiraki te nkop e France; neitobiraki Paris; neeta intana dukuya te yunivesiti, naitobiraki nkitoria are e nkop e Roma. Enkai neitobiraki inkitanapat e siaai tiatua iltauja sidain loo ltunganak e Picardy o Dauphiny, dukuya enkiting'oto te nkop aji.”
GSAM 100.3“Kidolua ajo eitu eing'uaa enkiting'oto e Switzerland ina e Germany. Ore enkiting'oto e France naa eitu sii eing'uaa ninche pokira are. Siaai neitobiraki te saa nabo te nkop ena, eitu eeta ororei o nabo; pee te olarrabal, iltunganak pooki e nkitoria neitobiraki te saa nabo, eitu nabo ejo nabo pee elotu, amu enkitengena nabo oo Olaitoriani neiteng'enaki pooki. Enkata neitobiraki, iltunganak neiteng'enaki, Enkai neitobiraki Enkiting'oto e kanisa enye te nkop pooki. Nkishui ena neitodolu pee Enkiting'oto sapuk e nkata oo larin iip li 16 neitobiraki te Enkai.”7
GSAM 100.4Te Enkiting'oto e England, te nkitoria e Thos. Bilney, Fryth, Tyndale o nkulie, D’Aubigné nejo aake:
GSAM 100.5“Enkiting'oto e England neitobiraki too Enkai, eitu too Luther o Zwingle. Te nkop pooki e Kristo, Olkitanapat le Enkai neitobiraki te saa nabo. Enkigelunoto e Enkiting'oto Oxford, Cambridge, London neitobiraki te Osotua Ng'ejuk e Greek naitobiraki Erasmus. [Tyndale o Thomas Bilney neitayu Cambridge te 1519.] Te nkolong nabo England neishia oleng pee eeta enkigelunoto ena.”8
GSAM 101.1Olkilikuai le lotunoto e Kristo neitobiraki pee Enkiting'oto ena. Einyotoki iltung'ana te saa nabo too wuejitin oo nkop oo alang katitin 4 enkumoi oo nena wuejitin, eitu eyiolo esiaai e likae aashu eroro nabo ilkulie damunot; neiteru aalikioru nena sipat oo Ndiko Sinyat, neme too nkop ine ake, kake te nkop pooki nayiolo enkishoni e nkisoma.
GSAM 101Isiaaitin le Joseph Wolff
GSAM 101.2Keishiaakino tenikintodol tene imbaa naasipa naaipirita enabayie enalikioroto e lotunoto e Kristo:—
GSAM 101.3“To lari le 1831 neirriwaki Joseph Wolff, D.D., eing'uaa Britania Kitok, aa olairriwani le ororei le Enkai, meiasisho tiatua Ilyahudi le Palestine. Ore anaa enajo imbukui enyena naaisirie iasat enyena oo nkolong'i, netolikio elotunoto nesioki o Laitoriani o metabau olari le 1845 te Palestine, Egypt, too lkirinen le Mpaso Nanyokie, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, tiatua enkitoria pooki e Ottoman, te Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, te Holland, Scotland, Ireland, te Constantinople, Yerusalem, St. Helena, sii tiatua olmelili te Mpaso e Mediterranean, o te nkang e New York, ajoki iltung'ana loo nkanisani pooki. Kejo ninye etolikio tiatua Ilyahudi, Ilturuki, Ilmuslim, Iltung'ana le Parsees, Ilhindu, Ilkaldayo, Ilyesede, Ilsiria, Ilsabea, ajoki ilarikok ooji pasha o sheik, o ilaiguanak ooji shah, ilaiguanak le Organtsh o Bokhara, enkitok naitore Greece, o lkuti tung'ana.”9
GSAM 101.4Te Yemen, ina kop namanya eishoi e Hobab, olaputani le Musa, netoduaa Joseph Wolff embuku naimaka ejo: “Eeta Ilarabu le ene embuku naji ‘Seera,’ naimaki ‘Elotunoto e are e Kristo o Enkitoria Enye te Nkitoo!’”10
GSAM 102.1Te Yemen neton ninye inkolong'i ile te nebo Ilrekab, lejo ninye: “Meok ninche naishi oo lmusabibu, meun ilmusabibu, meuni imbenek, kemany too lng'obor, nedamu irorei le Yonadab olayioni le Rekab. Etii te nebo ninche inkera e Israel, ineishoi e Dan, namanya te nkeper e Terim te Hatramawt, naa keanyu te nebo inkera e Rekab elotunoto nesioki e Mesia too nkaitin e shumata.”
GSAM 102.2Kidol naa too nena baa naatolimuo aajo, tiatua nena arin 14, etolikio Wolff openy ilkilikuni le lotunoto e Kristo natinyikua, too loshon oogut alang 20. Ore te ina kata neimakini ena kiteng'enare too wuejitin kumok e Germany, oleng to nkalo e moikuape e nkop tiatua Ilmoravia.
GSAM 102Olkilikuai te Germany o Russia
GSAM 102.3Olasirani le England oji Mourant Brock, neibalakini iyiook ajo “etii apa te Württemberg enkang oo Lkristiano ooata inkumoi oo iip, ooanyu elotunoto nesioki e Kristo.” Neibalunye Hengstenberg ena kiteng'enare too nkulie wuejitin e Germany, laa ninye apa oji oloyiolo oleng mbaa e Enkai alang ilkulikae pooki te Germany.
GSAM 102.4Ti atua Enjurrunoto o Olalikoroni e nkolong e 13 o lapa le 12, 1892, nejo Olairritani L. R. Conradi le Germany:—
GSAM 102.5“Ore Bengel te Germany neitoki enkishui enyoroto e mpukunoto o Laitoriani lang too ltauja kumok, neaku etonyua iltung'ana nkalifuni aaisom ororei le naibon anaa eneitu ejo apa.... Netowang'a ewang'an te Germany, neitelekioki teine imbukui naaitodolu enatiu Inkolong'i 2300. Nesuj inkirridunoto e ltauja tiatua enkirukoto, oleng te Württemberg, naa ore pee eterunye enaitamishoreki ilairukok, nepuo ilmareita ooata inkumoi oo iip Russia e moikuape. Neiteleki olkilikuai tiatua iltung'ana le nkop enye ootang'asate aapuo teine ilarin kumok ootuluso. Ore pee eiken ilairritak nkanisani enye, neaku, meteleku iltung'ana kutiti, nesotu ninche too nkajijik oo ltung'ana pee eas inataasat enye naji ‘stunden,’ aa inchere ‘enkata’ e sotunoto; neirriduny iltung'ana ooata inkumoi oo iip. Hoo te ina kata neimakini Sabato tiatua ninche, kake meetae hoo ng'ae oiterua aibung, neitushuki ina bae. Neirriduny olounoni obo le Russia tiatua nena sotunot e ‘stunden’, neiteru esiaai nanyaanyuk tiatua Iltung'ana le Russia. Ore te siadi netopuku tiatua ena enchula sapuk e Stundist e taata, nabaiki engolon enye o wueji nelakwa oleng te Siberia o Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Ti atua Enjurrunoto o Olalikoroni e nkolong e 31 o lapa le 7, 1891, etii ororei le Olairritani Conradi oipirita Olalashe Schäche le Australia. Ore te nkata naimaka, neton Schäche te Silesia, neasisho te mbata e nkata te siaai e likioroto to losho lenye e Papa Gosner, olalikioroni le ororei le Enkai oyioloti te Germany, oyiolo mbaa e Enkai. Eiteng'uaa Conradi te Olalashe Schäche kuna baa naaipirita embuku e Kelber:—
GSAM 103.2“Ore te siadi olari le 1836, aa te nkata naidip enkata natodua Enkikenata e Bengel, nepuku tiatua enkardasi oo lkiliku le nkop e Schweidnitz ororei le nduka oo mbukui e Olpayian Sommerfeldt le teine, oimaki embuku e L. Henry Kelber. Eimaka ina buku imbaa sapukin naaitayu enchipai naaponu too larin le 1843 o 1844. Madamu enkarna naipoti ina buku te sipata. Nikitum iyiook ina buku, nikisom te nebo iltung'ana kumok ooyieu aatayiolo imbaa enyena, eikenishoreki inkutukie oo nkajijik, to lari le 1839-40. Eitodua ina buku, eiteng'uaa Daniel, o Embolunoto, o Matayo 24, nchere etinyikua enkiting'oto. Neeta sii enkipankata oo nkikenat, naitodolu enatumi ina olong natolimuo.”
GSAM 103Olkilikuai te Britania Kitok
GSAM 103.3Ti atua embuku e England naji Ilarin 1000, ejo nchere “keilepunye ilairritak 700 le Kanisa e England oltoilo le rrinyunoto o Laitajeunoni.” Etii apa tiatua ilairritak ooyiolo oleng mbaa te ina kata lelo ootolikio enkiteng'enare e lotunoto e Kristo te England, aiteng'uaa 1840 o metabau 1844. Kalimu iyiook nkarn oo lkulikae tiatua ninche: Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Olayiolouni Nisbett, Olairritani A. Dallas, M.A. [ti atua embuku enye Ing'ura Yerusalem, enkardasi 114, neitodolu ajo ena ishoroto eimaka enkitanyaanyukoto e Matayo 24], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, o lkuti tung'ana.
GSAM 104Olkilikuai te Holland
GSAM 104.1Netolikio Hentzepeter enkiteng'enare e lotunoto e are e Kristo te Holland; kejo apa ninye olairritani oidim oleng alang ilkulikae te ina kop. Etaa ninye olairritani le nkaji e ntokitin musan e nkitoria te The Hague, egelua olaiguanani ninye. Ore te mpalai naisiraka olaitobirani le Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie to lapa le 6, 1844, nejo ajo endetidet nataadamuo ninye te dukuya ena bae. Nejur ninye Ilkigerot Sinyat naaipirita ena bae, neitapuku to lari le 1830 embuku kiti naitodolu ina kiteng'enare. To lari le 1841 neitapuku ae buku kiti naipirita enkiting'oto e nkop. Ti atua ina palaibo nejo sii nchere ilkilikuni le dukuya ootoning'o ooipirita William Miller o lkulikae ootolikio te dukuya olorere enkiteng'enare e lotunoto e Kristo natinyikua, netum to lari le 1842, eiro o ltung'ani oewuo Holland eing'uaa America.
GSAM 104Olkilikuai te Tartary
GSAM 104.2Eton apa olari le 1821, netii iltung'ana te Tartary ooiruk neiteng'en enkiteng'enare e lotunoto o Laitoriani. Te rishata e ina kata neirriwaki olairriwani le ororei le Enkai le Ireland ina kop, neikilikuan ninye olasarri le Tartary, ajoki, “Katia naa elotu Kristo enkata e are?” Newal ajo meyiolo hoo entoki naipirita ina bae. Neing'asia olasarri oleng, enkaraki nawal ninye neijia olairriwani oewuo aaiteng'en ninche inkiteng'enat e Biblia; nejo aajo kedamu apa ninye nchere “pooki ng'ae oata Biblia naa keidim atayiolo ina.” Nelimu olasarri enajo, nejo kedamu ajo kelotu Kristo te rishata olari le 1844 te siadi einoto e Kristo. Etisiraki ena bae tiatua Enkardasi oo Lkiliku le Ireland, 1821.
GSAM 104Olkilikuai te America, India, o te Nkop Sapuk e Europe
GSAM 104.3Ti atua Imbukui kutiti le lotunoto e are e Kristo, embuku e 2, enkardasi 135, 1844, nejo Mourant Brock le England:—
GSAM 105.1“Me Britania Kitok ake etii eanyunoto e rrinyunoto natinyikua o Laitajeunoni, neilepuni oltoilo le nkikoo, kake etii sii te America, India, o te nkop sapuk e Europe. Te America, netii ilairritak le ororei le Enkai oobaya 300 oolikioo neijia ‘ele kilikuai supat le nkitoria’; ore te ena kop netii oobaya 700 le Kanisa e England ooilepunye ilo toilo obo.”
GSAM 105Metabau Pooki Ewueji e Sotunoto oo Lmelilin te Nkop
GSAM 105.2E. R. Pinney, le Seneca Falls, N.Y., olairritani le Kanisa oo Laibatisak oishoo enkishui enye meiteng'en enkiteng'enare e lotunoto e Kristo, nejo tiatua Enkitodolu e Matayo 24, inkardasini 8, 9:—
GSAM 105.3“Eton apa olari le 1842, neirriwaki imbukui le lotunoto e are e Kristo pooki ewueji e siaai oo lairriwak le ororei le Enkai te Europe, Asia, Africa, o America, too nkeperin pokira are oo Ldoinyo le Rocky.... Ore ilarikok loo lmelilin lang o lelo ooiasisho tiatua ninche, neibalakini iyiook aajo meetae ewueji naabaya ninche sotunoto oo lmelilin nelotu neitu eng'as ele kilikuai abau te dukuya ninche; neikilikuanini ninche nkata kumok imbaa naaipirita ninye.”
GSAM 105Iltung'ana 3000 Oolikioo Olkilikuai
GSAM 105.4Olairritani G. W. Mitchel, le Zanesville, Ohio, likae airritani otolikio openy ina kiteng'enare, nejoki olasirani le ena buku, eiroro te Newark, Ohio, te nkolong e 8 o lapa le 8, 1894, nchere etiaaka ninye Olpayian William Miller, eiroro te McConnellsville, Ohio, to lapa le 9, 1844, nchere eeta “nkarn o ineemanya ilairritak 3000 too wuejitin nanuu oo nkop, oolikioo aajo, ‘Enture Enkai, ninchocho ninye enkitoo; amu ebau enkata e nkiguana enye,’ naa ore ematua sapuk e kulo tung'ana netii America e kopikop o Britania Kitok.”
GSAM 105.5Ore pee eimaka William Miller enateleki ele “toilo” too wuejitin kumok, nejo:—
GSAM 105.6“Etolikio oltung'ani obo aashu are too nkeperin pooki e nkop ilkilikuni, naa keiruk ninche pooki enkata nabo,—Wolff le Asia; Irving, apa otii England; Mason le Scotland; Davis le South Carolina; o lkulikae kumok le ene, keilepunye ninche, aashu eteilepunyete, ilo toilo.”11
GSAM 106Eirriwaki Oltoilo le Eliya le Hutchinson Too Wuejitin Kumok
GSAM 106.1Olpayian R. Hutchinson neirriwaki to lari le 1837 eing'uaa England alo Canada, aa olairriwani le ororei le Enkai le Kanisa e Wesley. Ore te siadi neton te Montreal. Eeta olchoreta o ltung'ana kumok oo nkulie kuapi. Too larin le 1843 o 1844 neitapuku enkardasi oo lkiliku naji Oltoilo le Eliya, naimaka enkiteng'enare e lotunoto e Kristo. Ore enkaraki natumie ninye oleng ilmelilin oopuo nkulie kuapi, neishori enkoitoi nayie irriwa iloshoroi sapukin oo nkardasini enyena nemelak enairriwayie, neirriwa inkumoi sapukin metabau wuejitin pooki e nkop. Ore pee eimaka esiaai enye nejo ajo eirriwa ninche te nkishorunoto metabaiki Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, o wuejitin pooki e nkitoria e Britania o nkopok naaiteiki ina kitoria.
GSAM 106Too Nkopok e Mpaso e Sandwich
GSAM 106.2Ti atua Oltoilo sapuk te mpolos e nkewarie e nkolong e 12 o lapa le 10, 1843, netii empalai e Enkitok O. S. Burnham, e Kaloa, enkop e mpaso e Kaui, too Nkopok e Mpaso e Sandwich. Era ninye o lpayian lenye ilaiteng'enak le nkisoma te ina wueji. Etang'amutua ninche enkiteng'enare e lotunoto e Kristo, netolikio teine, naa etii enchula oo lairukok naserem Enkai te nebo ninche too nena kopok e mpaso.
GSAM 106Enkintanyaanyukoto o Lkilikuai o Ilo le Yohana Olaibatisani
GSAM 106.3Neijia kidol aajo etolikio enkiteng'enare e lotunoto e Kristo too wuejitin kumok naatasa aaitabaya imbaa naatolimua Ilkigerot Sinyat naaipirita ninye.
GSAM 106.4Olkilikuai apa oyieu neibalunye elotunoto e dukuya e Kristo, nelimu oloiboni Isaya too kulo rorei: “Oltoilo lo lbuak ti ong'ata, Entobiraki enkoitoi o Laitoriani, entorioi to lpurkel enkoitoi sapuk e Enkai ang. Keilepuni pooki olua, neitadouni pooki oldoinyo o ldoinyo kiti; ore nena naameitoriori neitoriori, ore nena wuejitin naata orubata neitatiaki. Neibalunyeki enkitoo o Laitoriani, nedol iltung'ana pooki te nebo; amu enkutuk o Laitoriani natolimu.”12 Netabayie ena naibon too siaaitin le “Yohana Olaibatisani, elikioo ti ong'ata e Yudea, ejo, Entirridutu; amu etinyikua enkitoria e shumata.”13
GSAM 107.1Ele tung'ani openy, easisho too lapaitin ile tiatua enkop nabo e Yudea, netabayie ena naibon naing'asia. Ore ena naibon neitodol enkata o ewueji e siaai e Yohana, kake me neijia etiu nena naibon naaipirita enalikioroto e lotunoto e are e Kristo, amu esiaai nayieu neas te “oltoilo sapuk,” metabau enkop pooki.
GSAM 107.2Neijia naa, too nena baa naasipa naatodoluni, nedoli enatabayie esipata pooki e naibon naipirita olkilikuai le lotunoto e Kristo. Ebau enkata e Enkai naiteng'enereki enkitanyaanyukoto o lng'aboli, neishori enalikioroto e dukuya e Olkilikuai lo lmalaika le dukuya; neitonyua ninye ilkipaareta lenyena metelepu ilo toilo metabau iloshon pooki, iloreren, o nkutuki.
Notes
- Matiu 24:32-35. ↩
- Aroma 10:14, 15. ↩
- Matiu 24:29, 30. ↩
- Matiu 24:29. ↩
- Mariko 13:24. ↩
- History of the Reformation, mbuku 8, Embolunoto 1, ilasuj 2, 3. ↩
- Ina buku, mbuku 12, Embolunoto 3, ilasuj 10. ↩
- Ina buku, mbuku 18, Embolunoto 2, ilasuj 12. ↩
- Oltoilo le Kanisa, enkardasi 343. ↩
- Esiaai e Wolff te Bokhara. ↩
- Inkiteng'enat e William Miller, enkardasi 238, 1843. ↩
- Isaya 40:3-5. ↩
- Matayo 3:1, 2. ↩