Adventist Pioneer
Library
aplib.orgIlabhulali
Uluhlu lokuqukethwe
26 / 31
26 / 31

Isahluko 23 — Izikhungo Zezempilo

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Sithandwa, ngifisa ngaphezu kwakho konke ukuthi uphumelele njalo ube lempilo enhle, njengalokhu umphefumulo wakho uphumelela.”1

GSAM 358.2NgeSabatha, mhla ka-6 kuNhlangula, 1863, uMdala White lomkakhe baya emhlanganweni wetende owawuqhutshwa ngaBadala Cornell loLawrence e-Otsego, eMichigan. Kulapho uNkosikazi White aphiwa khona umbono owamvulela indaba yenguquko yezempilo. Kusukela ngalesosikhathi, izihloko ezimayelana lempilo lokuphila ngendlela elondoloza impilo zashicilelwa ephepheni elithi Isibuyekezo loMemezeli, njalo waqalisa ukubhala lokho ayekwembulelwe ngempilo. Okunye kwalokhu kwavela encwadini ethi Ubufakazi Inombolo 11, lasencwadini elesihloko esithi Indlela Yokuphila.

GSAM 358.3Indaba yokuphila ngendlela elondoloza impilo, lobudlelwano bayo obufaneleyo lokukhula komzimba, kwengqondo lokomoya, yabekwa ngokucacileyo phambi kwabantu. Ephepheni elithi Isibuyekezo loMemezeli langomhla ka-25 kuMfumfu, 1864, uMdala J. N. Andrews wanika izeluleko ezilandelayo eziqakathekileyo ngalindaba:—

GSAM 358UJ. N. Andrews Ngokuphila Ngendlela Elondoloza Impilo

GSAM 358.4“Ukuyekela konke ukudla okulimazayo, lokuphila ngokuzithiba siqondiswa yimfundiso enhle langumzwangedwa phambi kukaNkulunkulu, kuphakathi kwezinto ezidingeka kakhulu ukuze sibe lempilo enhle. Imizimba yethu ingamathempeli kaMoya oNgcwele. Ukuze simdumise ngeqiniso emizimbeni yethu njengasemimoyeni yethu, kudingeka kangakanani ukuthi wonke amandla emizimba yethu abe sesimeni esiqinileyo! Siyambonga uNkulunkulu ngokuthi lindaba isibekwa phambi kwabantu bakithi ngendlela ekhethekileyo. Impilo lamandla kuphakathi kwezinto eziligugu kakhulu kithi, njalo kuqakatheke kakhulu kulabo abazabona izehlakalo ezinkulu zesikhathi sokuhlupheka.”

GSAM 359.1Indaba yokulondoloza impilo ngokweBhayibhili lokuzithiba kobuKhristu yayikhuthazwa ephepheni elithi Isibuyekezo loMemezeli, njalo langabafundisi bethu.

GSAM 359.2ENgqungqutheleni Jikelele, mhla ka-20 kuNkwenkwezi, 1866, kwanikelwa iseluleko esilandelayo ngoNkosikazi White (sona sitholakala encwadini ethi Ubufakazi Inombolo 11):—

GSAM 359Kumele Kulungiswe Isikhungo Sezempilo

GSAM 359.3“Ngaboniswa ukuthi kufanele silungise ikhaya labahluphekayo, lalabo abafisa ukufunda indlela yokunakekela imizimba yabo ukuze bavimbele ukugula....

GSAM 359.4“Lapho abangakholwayo besiza esikhungweni esizinikele ekwelapheni izifo ngokuphumelelayo, esiqhutshwa ngabelaphi abagcina iSabatha, bazafakwa phansi kwethonya leqiniso ngokuqondileyo. Ngokwazi abantu bakithi lokholo lwethu lweqiniso, ubandlululo lwabo luzanqotshwa, njalo bazakuba lemicabango emihle ngathi. Ngokubekwa ngalindlela phansi kwethonya leqiniso, abanye kabayikuthola kuphela ukukhululeka ebuthakathakeni bomzimba, kodwa bazathola lamafutha okwelapha imiphefumulo yabo eguliswa yisono.

GSAM 359Ukubikezelwa Kwemiphumela

GSAM 359.5“Lapho impilo yabagulayo ithuthuka ngokwelatshwa ngokuhlakanipha, sebeqalisa ukukholisa impilo, bayabathemba labo abancedise ekubuyiseleni impilo yabo. Inhliziyo zabo zigcwala ukubonga, njalo inhlanyelo enhle yeqiniso izathola indawo kuzo kalula kakhulu, kuthi kwezinye izikhathi inakekelwe, ihlume, ithele izithelo kube ludumo kuNkulunkulu. Umphefumulo owodwa oligugu kangaka osindisiweyo uzakuba lenani elidlula yonke imali edingekayo ukuze kumiswe isikhungo esinjalo....

GSAM 359.6“Abanye abahamba sebeluleme, loba sebencedwe kakhulu, bazakuba yindlela yokungenisa ukholo lwethu ezindaweni ezintsha, baphakamise ifulegi leqiniso lapho obekungasoze kwenzeke ukungena khona, uba ubandlululo belungasuswanga kuqala ezingqondweni ngokuhlala isikhatshana phakathi kwabantu bakithi ngenjongo yokuthola impilo.”

GSAM 360.1Abantu bakithi ababebuthene bavumelana bonke ngokuvota ukuthi kuvulwe isikhungo sezempilo eBattle Creek loba eduze kwayo masinyane nje lapho sekungenzeka, lokuthi umsebenzi wokwelapha uqondiswe nguDokotela H. S. Lay. Phezu kwemfundo yakhe yakuqala kwezokwelapha, wayesechithe isikhathi esidlula umnyaka esikhungweni sokwelapha ngamanzi eMpumalanga, efunda izindlela zokwelapha izifo ngamanzi.

GSAM 360Kwathengwa Indawo Yesikhungo Sokwelapha

GSAM 360.2Ukumisa isikhungo esinjalo ngalesosikhathi kwakukhanya kungumsebenzi omkhulu; njalo aluba kwakungasibo lobubufakazi obukhuthazayo ngemiphumela, kwakuzakuba lokulibala ekuqaliseni umsebenzi. Kodwa esikhundleni sokulibala, kwadlula insuku ezimbalwa kuphela ngemva kokuphela kwengqungquthela kwasekuthengwa indlu enkulu kaMahluleli Graves, kanye lomhlabathi ongama-ekha ayisificaminwembili, okwakuyindawo yakhe enhle yokuhlala entshonalanga yeBattle Creek. Masinyane nje kwakhiwa isengezo esilezitezi ezimbili eceleni kwalindlu ukuze kube ngamakamelo okugezela. Kulezizakhiwo kwavulwa iSikhungo Senguquko Yezempilo.

GSAM 360.3Ephepheni elithi Isibuyekezo loMemezeli langomhla ka-19 kuNhlangula, 1866, kwenziwa ubizo lwakuqala kubo bonke abantu lokuthenga amasheya esikhungweni. Kuleyonombolo yephepha kwabikwa ukuthi amabandla aseBattle Creek, eMichigan, lase-Olcott, eN.Y., ayesethembise ukuthenga amasheya ayefika ku-$2,625, okutsho amasheya angu-105 abiza i-$25 lilinye. Njengoba kwakungelamthetho esifundazweni seMichigan owawuvumela ukubunjwa kwenhlanganiso esemthethweni yokuphatha izikhungo zezempilo, impahla yagcinwa ngabaphathiswa okwesikhatshana, kwaze kwaba lokwenzeka kokubhalisa inhlanganiso ngokusemthethweni.

GSAM 360Kwaqaliswa Iphephabhuku Lezempilo

GSAM 360.4Ngomhla wokuqala kuNcwabakazi abaphathi baqalisa njalo ukushicilela iphephabhuku lezempilo elaliphuma nyanga zonke, lilamakhasi alitshumi lesithupha lekhava, lisesimeni sephephabhuku. Labizwa ngokuthi Umlungisi Wezempilo. Leliphephabhuku lisaqhubeka liphuma, ngaphansi kwebizo elithi Impilo Enhle, njalo khathesi liyiphephabhuku lezempilo elikhokhelayo emhlabeni. Leliphephabhuku lalingakhulumi ngezimiso zempilo lokuzithiba kuphela, kodwa laliphinda libe yindlela yokwazisa abantu ngesikhungo sezempilo, esavulelwa abagulayo lababezakuhlala khona ngokusemthethweni mhla ka-5 kuMpandula, 1866. Ngakho isikhungo sase sithengiwe, safakwa izinto ezidingekayo, saqalisa ukusebenza kungakedluli inyanga ezine kusukela lindaba ikhulunywe okokuqala ebantwini bakithi; njalo kwase kuthenjiswe i-$11,000 yokuthenga amasheya, ingxenye enkulu yayo isibhadelwe.

GSAM 361Kwabunjwa Inhlanganiso Esemthethweni Yezokwelapha

GSAM 361.1Ebusika buka-1866-67 isishayamthetho seMichigan samisa umthetho owawuvumela ukubunjwa kwenhlanganiso esemthethweni yokuphatha isikhungo sezempilo. Mhla ka-17 kuNkwenkwezi, 1867, kwathathwa lelinyathelo, kwemukelwa imithetho yokuphatha, kwathi umhlabathi, izakhiwo lezinye impahla kwadluliselwa kubaphathiswa ababekhethwe ngokufaneleyo. Imali yonke eyayithenjiswe ukuthenga amasheya kuze kube ngalelolanga yayiyi-$26,100; kuyo kwase kubhadelwe i-$18,264.87. Isikhungo sasileqembu labelaphi labancedisi abalamakhono, njalo izakhiwo zaziseduze lokugcwala abagulayo. Abanye babo base belwamukele ukholo lwethu, sebefunde ngathi njengabantu langeqiniso ngemva kokuza esikhungweni.

GSAM 361Ukugqoka Okulondoloza Impilo

GSAM 361.2Kuzo zonke izikhathi lakuwo wonke amazwe inhliziyo yomuntu ngokwemvelo ithonywa ngumhlaba, ngokuzigqaja kwawo kwempilo, ngobuthutha bawo langemikhuba yawo yokugqoka. Umnyaka ka-1863, elizweni lethu, lapho uNkosikazi White aboniswa khona indaba yempilo lokugqoka, lawo wawunjalo. Lokhu kubonakala ngokuthatheka kwabesifazana belandela umkhuba owawukhona wokugqoka amalokwe ayelamasongo okuwavuvukisa, ayemakhulu okokuthi abanengi babo babekhanya angathi bahamba bephakathi kwebhaluni eliphendulelwe phansi. Phose ngalesosikhathi kwangeniswa ezinye izindlela ezimbili zokugqoka ezeqisayo, ezavusa ukukhuluma okunengi. Ukuzichaza ngamafitshane mhlawumbe kuzalungiselela umfundi ukuthi abuzwisise ngcono ubufakazi obanikelwa nguNkosikazi White ngendaba yokugqoka, obutholakala encwadini ethi Ubufakazi beBandla, Inombolo 10.

GSAM 362Kwalahlwa Ukweqisa Ekugqokeni

GSAM 362.1Indlela yokuqala eyeqisayo kwakuyikugqoka amalokwe ayelomsila odonsela emuva, ubude bawo busukela kuma-intshi alitshumi kusiya kungxenye yeyadi loba okudlula lapho, kusiya ngokuthanda kogqokileyo. Kanengi ayeyekelwa ehuduleka emhlabathini, njalo amadoda ayewabiza ngokuthi “yimithanyelo yezitalada.” Indlela yesibili eyeqisayo yayiphambene laleyo ngokupheleleyo, njalo yayilohlobo lokugqoka olwalufana lolwamadoda kakhulu ngangokunokwenzeka. Lumkhuba wemukelwa yilabo ababelandela uNkosazana Bloomer, yikho wabizwa ngokuthi “yisambatho sikaBloomer.” Ekucineni ibizo lantshintshwa laba “yiSambatho saseMelika.” Ababesekela lesisambatho baqhuba imihlangano ezindaweni ezehlukeneyo, njalo abanengi babodadewethu babesekela ukusamukela. Abanye basigqoka.

GSAM 362Ubufakazi Ngendaba Yokugqoka

GSAM 362.2Mayelana lalokho uNkosikazi White akuboniswa ngendaba yokugqoka, ngizacaphuna izigaba ezimbalwa encwadini ethi Ubufakazi Inombolo 11:—

GSAM 362.3“Abantu bakaNkulunkulu abathembekileyo bayikukhanya komhlaba letswayi lomhlaba, njalo kufanele bakhumbule kokuphela ukuthi ithonya labo liligugu. Aluba bebengantshintsha ilokwe elide okwedlulileyo bagqoke elifitshane okwedlulileyo, bebengabhidliza ithonya labo kakhulu. Abangakholwayo, okungumsebenzi wabo ukubanceda lokuzama ukubaletha eWundlwini likaNkulunkulu, bebezabanengwa. Kunengi okungalungiswa ekugqokeni kwabesifazana mayelana lempilo ngaphandle kokwenza inguquko enkulu kangangokuthi inenge obukeleyo.

GSAM 362Isambatho Senguquko

GSAM 362.4“Umzimba akufanele ucindezelwe loba kancane yizibopho eziqinisa ukhalo lamathambo omkhomo. Isambatho kufanele sikhululeke ngokupheleleyo ukuze amaphaphu lenhliziyo kusebenze kuhle. Ilokwe kufanele lehle libe ngaphansana komphetho waphezulu webhutsu, kodwa libe lifitshane ngokwanele ukuze lingathinti ingcekeza yendlela yabahamba ngezinyawo leyesitalada, kungadingeki ukuthi liphakanyiswe ngesandla. Ilokwe elifitshane kulaleli lingaba ngelifaneleyo, elilula ukulisebenzisa njalo elilondoloza impilo yabesifazana lapho besenza imisebenzi yabo yasekhaya, ikakhulu labo okufanele benze umsebenzi ongaphandle kwendlu, omncane loba omkhulu.

GSAM 363Umzimba Kufanele Wembathiswe Ngokulinganayo

GSAM 363.1“Loba ilokwe lingaba lide kangakanani, imilenze yabo kufanele yembathiswe ngokupheleleyo njengemilenze yamadoda. Lokhu kungenziwa ngokugqoka amabhulugwe alendwangu yangaphakathi, abuthwa abe sebhandeni abotshwe emaqakaleni, loba enziwe aba banzi anciphe ngaphansi; njalo kufanele ehle abe made ngokwanele ukuze afike esicathulweni. Imilenze lamaqakala okwembathiswe ngalindlela kuyavikelwa ekuvunguzeni komoya. Nxa inyawo lemilenze kugcinwa kukhululekile ngezambatho ezifudumeleyo, ukugeleza kwegazi kuzalingana, njalo igazi lizahlala lihlanzekile lilempilo, ngoba kaligodoliswa njalo kalivinjwa ekuhambeni kwalo kwemvelo emzimbeni.”

GSAM 363.2Ubude balelilokwe banconywa njengobuphakathi laphakathi kwelokwe elilomsila lesambatho saseMelika. Akutshiwongo ukuthi kulomuntu okufanele aligqoke, kodwa kwathiwa akufanele balandele indlela ezabhidliza ithonya labo, inenge labo okufanele babancedise. Akutshiwongo ukuthi kufanele bembathise amaqakala abo ngendlela echazwe lapha, kodwa kwathiwa kungakwenziwa ngaleyondlela. Uba injongo efanayo ifinyelelwa ngenye indlela, njengokugqoka izambatho zangaphansi ezinde lezembatho zemilenze ezelukiweyo, lokho kungavumelana ngokupheleleyo lalobubufakazi.

GSAM 363Izinto Ezinhlanu Ezidingekayo Ekugqokeni Okulondoloza Impilo

GSAM 363.3Kuzananzelelwa ukuthi endleleni yokugqoka enconyiweyo kulezinto ezinhlanu ezidingekayo ukuze izambatho zilondoloze impilo, okuyilezi:—

GSAM 363.41. Ukulahla izibopho eziqinisa ukhalo lakho konke okucindezela ukhalo.

GSAM 363.52. Ukuyekela zonke izibopho ezingalweni loba emilenzeni ezingavimbela ukugeleza kwegazi ngokukhululekileyo.

GSAM 364.13. Ukwembathisa zonke izingxenye zomzimba ngokulinganayo, ikakhulu inyawo lamaqakala.

GSAM 364.24. Ukulengisa iziketi emahlombe, kungavunyelwa loba nini ukuthi zilenge ezinqeni zibanjwe ngamabhande.

GSAM 364.35. Ubude belokwe.

GSAM 364.4Izinto ezine zokuqala sezikhuthazwa ngabo bonke abelaphi abalokuqedisisa, kuthi ngeyesihlanu, ilokwe elilomsila lelifitshane okwedlulileyo womabili aselahliwe.

GSAM 364UNkosikazi Jenness-Miller Ngokugqoka

GSAM 364.5Ngomnyaka ka-1890 uNkosikazi Jenness-Miller, waseNew York, wakhuthaza ephephabhukwini lokugqoka okulondoloza impilo elalisekelwe kusayensi ukwedlula wonke amanye alesosikhathi ukuthi abesifazana bafinyeze amalokwe abo kancane kancane, ukuze bangantshintshi ngokuphangisa okukhulu, aze afike phose emphethweni waphezulu webhutsu lowesifazana,—okuyibo kanye ubude obabukhuthazwa yincwadi ethi Ubufakazi Inombolo 11.

GSAM 364Ukuvuma KukaDokotela Trall

GSAM 364.6Ngo-1868 kwahlelwa ukuthi uDokotela R. T. Trall, waseKolitshini Yokwelapha Ngokulondoloza Impilo eFlorence Heights, eN.J., afundise abafundisi bethu eBattle Creek, eMichigan, okweviki ekupheleni kukaNkwenkwezi. Ngalesosikhathi udokotela wayeyisivakatshi sikaMdala White. UNkosikazi White kazange angene ezifundweni lezo, kodwa njengoba udokotela wayephuma nsuku zonke ngenqola loMdala White lomkakhe kanye loMdala J. N. Andrews, kwakuvunyelwene ukuthi alalele imicabango yakhe ngokulondoloza impilo, ngezifo langezimbangela zazo, ngemiphumela yemithi, lokunye. Wayemane akhulume lokho ayekuboniswe embonweni, kodwa engatsho ukuthi ulwazi lwakhe wayeluthathe ngaphi. Udokotela wathi isayensi yokwelapha yayivumelana lemicabango ayeyivezile. UMdala Andrews wangitshela ukuthi ekupheleni kwengxoxo yosuku lwesibili udokotela wabuza uNkosikazi White ukuthi wayephothule ngaphi izifundo zesayensi yokwelapha. Wamangala esezwe ukuthi wayengazange azifunde lezizinto, kodwa wayemtshela imiphumela yalokho ayekuboniswe e-Otsego, eMichigan, mhla ka-6 kuNhlangula, 1863. Wamqinisekisa ukuthi yonke imicabango yakhe yayivumelana ngokupheleleyo lolwazi lokusebenza komzimba lokulondoloza impilo, lokuthi ezindabeni ezinengi wayeziqedisisa ngokujulileyo kulalokho yena ayeseke wakufinyelela. Ngemva kwezinsuku ezingaba zinhlanu zokuhamba ngenqola lokuxoxa ngalindlela, udokotela wafuna ukwazi kuMdala White ukuthi kungani wayemenyiwe ukuthi atshiye ikolitshi yakhe azofundisa abafundisi eBattle Creek. Wathi, “UNkosikazi White ulungele ukubanika imfundiso abayidingayo ngokulondoloza impilo njengami.”

GSAM 365Isayensi Yokwelapha Iyavuma

GSAM 365.1Imibhalo yakhe eminengi ngezindlela ezehlukeneyo zokulondoloza impilo ekuphileni kwansuku zonke isileminyaka ikhona phambi kwabantu, njalo eminengi yayo isibuthelwe encwadini elesihloko esithi Ukuzithiba KobuKhristu Lokulondoloza Impilo NgokweBhayibhili. Abanye babelaphi abafunde kakhulu bathe, ngemva kokuhlolisisa limibhalo ngonanzelelo, isayensi yokwelapha ivumelana layo ngokupheleleyo. Kuye kayisiyo miphumela yokufunda, kodwa kumane kuyikuloba lokho iNkosi emembulele khona embonweni.

GSAM 365Ubufakazi BukaDokotela Kellogg

GSAM 365.2Njengobufakazi bokuthi ukucwayisisa kwesayensi yokwelapha kuvumelana njani lalokho okwembulelwa uNkosikazi White embonweni ngo-1863, ngizacaphuna esandulelweni sencwadi ethi Ukuzithiba KobuKhristu amazwi abhalwa nguJ. H. Kellogg, M.D., okhokhela isikhungo sokwelapha saseBattle Creek, eMichigan, esidumileyo emhlabeni wonke. Uthi:—

GSAM 365.3“1. Ngesikhathi imibhalo okukhulunywa ngayo ivela okokuqala, indaba yempilo yayiphose inganakwa ngokupheleleyo, hatshi ngabantu eyayiqondiswe kubo kuphela, kodwa langumhlaba wonke.

GSAM 365.4“2. Abalutshwana ababekhuthaza isidingo senguquko emikhubeni ephathelene lomzimba, ngesikhathi bekhuthaza izimiso zeqiniso zenguquko, babesabalalisa kanye lazo amaphutha asobala kakhulu, kuthi kwezinye izikhathi abe nganengisayo.

GSAM 366.1“3. Kwakungelandawo njalo kungelamuntu owake waveza amaqiniso okulondoloza impilo ahlelwe kuhle njalo avumelanayo, angelamaphutha asobala, evumelana leBhayibhili lezimiso zenkolo yobuKhristu.

GSAM 366.2“Imibhalo okukhulunywa ngayo yavela ngaphansi kwalezizimo. Izimiso ezazifundiswa zazingagcizelelwa ngegunya lesayensi, kodwa zavezwa ngendlela elula leqondileyo ngumuntu ongazenzi ololwazi lwesayensi, kodwa othi ubhala ngosizo langegunya lokukhanyiselwa okuvela kuNkulunkulu.

GSAM 366Izimiso Zimelane Lokuhlolwa

GSAM 366.3“Izimiso ezavezwa ngaphansi kwezimo ezimangalisayo kangaka, kanye lamazwi agcizelela ngalindlela umthombo wazo omangalisayo, zimelane njani lokuhlolwa yisikhathi layilokho okwenzakalayo? Lo ngumbuzo ofanele ukubuzwa. Impendulo yawo itholakala emaqinisweni angafakazelwa ngokugcweleyo.... Izimiso ezazinganakwa ngokupheleleyo loba zihlekwa, ekoteni yekhulu leminyaka eyedlulayo, zithole kancane kancane ukwethenjwa lokuhlonitshwa ngabantu, umhlaba waze wakhohlwa ukuthi kwakulesikhathi lapho ezazingemukelwa khona ngalindlela. Okutsha okutholakalayo kusayensi lezindlela ezintsha zokuchaza amaqiniso amadala kuqhubeke kusengeza ubufakazi obuziqinisayo, kuze kube khathesi lapho sonke isimiso esasikhuthazwa eminyakeni edlula ikota yekhulu leminyaka eyedlulayo siqiniswa ngendlela elamandla kakhulu ngobufakazi besayensi.

GSAM 366Ubufakazi Bemvelaphi KaNkulunkulu Yemibono

GSAM 366.4“Kumele ngempela kubhekwe njengento emangalisayo, futhi ebonisa ubufakazi obucacileyo bokuqonda lokuqondisa okuvela kuNkulunkulu, ukuthi phakathi kwezimfundiso ezididekileyo leziphikisanayo, ezazisithi zinegunya lesayensi lolwazi, kodwa zigwegwisiwe yimibono eyeqisayo futhi zenziwa zingabi lamandla okwenza okuhle ngenxa yokuxubana okukhulu kwamaphutha,—kumele kuvunywe ukuthi kuyinto emangalisayo, ukuthi umuntu owayengazibangi ulwazi lwesayensi kumbe imfundo ephezulu wayenelise ukuhlela, esebenzisa inqwaba yemibono edidekileyo legcwele amaphutha eyayethulwe ngababhali labacabangi abambalwa ngezindaba zempilo, uhlelo lwezimiso zempilo oluhambelanayo, oluqinileyo, noluyiqiniso kangangokuthi izingxoxo, ukucwaninga, ukutholakala kwezinto, lolwazi lweminyaka engamatshumi amabili lanhlanu akuzange kubhidlize isimiso esisodwa, kodwa kwasebenza kuphela ukuqinisa izimfundiso ezazifundiswa.” Kubhalwe ukuthi, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Isikhungo Sezempilo Siyandiswa

GSAM 367.1Ngaphansi kokuphathwa kukaJ. H. Kellogg, M.D., owahlanganyela lesi sikhungo engudokotela omkhulu ngo-1876, kwatholakala ukuthi isidingo sokwelashwa sasisikhulu kakhulu kangangokuthi entwasahlobo ka-1877 kwadingeka kutholakale indawo eyengeziwe. Ibizo lesikhungo latshintshwa ngo-1876 lasuka eSikhungweni Senguquko Yezempilo laba yiSanitariyamu Yezokwelapha Lokuhlinza, kwathi ngo-1878 kwakhiwa isakhiwo esitsha esikhulu.

GSAM 367.2Lesi sakhiwo sasilingana lamafidi angu-136 x 46, silezitezi ezine ngaphezu kwesitezi esingaphansi komhlabathi. Sasifudunyezwa sonke ngesitimu, futhi sikhanyiswa ngegesi. Masinyane nje ngemva kokuvulwa kwaso sasizale izigulane lezivakashi cishe zonke izindawo.

GSAM 367.3Kuze kube yilesosikhathi lokho okwakubikezelwe ngo-1866 ngobufakazi bukaNkosikazi White mayelana lesi sikhungo kwasekugcwaliseke ngendlela emangalisayo. Abanengi basebelemukele ukukhanya kweqiniso lamanje, abaqale ukunxuswa ukuba banake lababantu ngokuza kwabo kulesi sikhungo befuna impilo.

GSAM 367Indawo Yokuphumula Yezempilo Yasemaphandleni

GSAM 367.4Kuzibonakaliso Zezikhathi zangoNovemba 22, 1877, uM. G. Kellogg, M.D., umfowabo kaJ. H. Kellogg ababelomzali oyedwa kuphela ofanayo, wamemezela ukuthi wayethole umhlaba eceleni kweHowell Mountain, amamayela amabili lengxenye enyakatho-mpumalanga yeSt. Helena, eNapa County, Cal., njalo wayeselungiselela ukwakha isakhiwo esasizabizwa ngokuthi “Indawo Yokuphumula Yezempilo Yasemaphandleni,” esiseduze leCrystal Springs. Ebusika buka-1877-78 kwakhiwa isakhiwo, savulelwa ukwelashwa kwezigulane ekuqaleni kuka-1878. Le ndawo yokuphumula yezempilo, njengesikhungo esikhulu, isanitariyamu eseBattle Creek, ayikhulanga ngobukhulu kuphela, kodwa ibe yindawo lapho abanengi kakhulu balethwa khona elwazini lasekwamukelweni komlayezo.

GSAM 368Ijenali Yezempilo YasePacific

GSAM 368.1Ihlobo lika-1885 laba yisikhathi esigcwele kakhulu izenzakalo zentuthuko emsebenzini womlayezo wengilosi yesithathu. Ngolokuqala lukaMay, Indawo Yokuphumula Yezempilo Yasemaphandleni eSt. Helena yabekwa ngaphansi kokuphathwa kwezokwelapha ngudokotela owayethole iziqu ngokusemthethweni. Ngenyanga kaJune kwaqalisa ukukhutshwa kanye ezinyangeni ezimbili kweJenali Yezempilo YasePacific loMkhulumeli Wokuzithiba, iphephabhuku elamakhasi angu-24 elalihlelwa nguMdala J. H. Waggoner. Ngezindlela lezi impilo entsha yafika esikhungweni sezempilo, sona esikhundleni sokulahlekelwa, njengaseminyakeni edlule, saqala ukubonisa inzuzo eseleyo kusukela komunye umnyaka kusiyakomunye, esukela ku-$2,000 kusiya ku-$4,000 ngomnyaka, kwaze kwathi ngomnyaka ophela ngo-April, 1891, sabonisa inzuzo eseleyo engaphezu kwe-$12,000.

GSAM 368.2Emhlanganweni weNhlanganiso Yendawo Yokuphumula Yezempilo Yasemaphandleni, eSt. Helena, ngo-1887, kwenziwa isitatimende esilandelayo mayelana lezimali zesikhungo: NgoMay 1, 1885, inani lesikhungo elalisala ngemva kokubalwa kwakungu-$5,322.76 kuphela, kumbe lalingaphansi ngo-$2,547.24 kwenani lazo zonke izabelo ezazikhutshwe kuze kube yilesosikhathi. Ngamanye amazwi, isikhungo sasidle yonke inzuzo yaso kanye lo-$2,547.24 wemali yezabelo. Ngo-April 1, 1887, inani lesikhungo ngaphezu kwazo zonke izikwelede zalo lalingu-$21,372.64, kumbe inzuzo engama-$16,049.88 ezinyangeni ezingamatshumi amabili lantathu. Kuleli nani, izabelo zathathwa zafika ku-$5,280, njalo izipho zanikelwa esikhungweni zafika ku-$2,497.60; ngakho emsebenzini wesikhungo kwaba lenzuzo eseleyo engu-$8,272.28. Ngalesosikhathi iJenali Yezempilo YasePacific yayikhutshwa inyanga zonke ingamakhasi angu-32, ilesembozo, kwatholakala ukuthi yayisiza kakhulu ekuqhubekiseni izifiso lezimiso zesikhungo.

GSAM 369Umsebenzi Wokusiza Abaswelayo

GSAM 369.1KuMvangeli Wezokwelapha kaJanuary, 1891, ekhuluma ngesanitariyamu eseBattle Creek, uDokotela J. H. Kellogg wathi:—

GSAM 369.2“Ukwelashwa kwabampofu okwenziwa phakathi kwekota yekhulu lesikhathi isikhungo lesi sikhona sekudlula kakhulu i-$100,000, kuphindwe kanengi imali yezabelo eyayifakwe ekuqaleni.

GSAM 369.3“Phezu komsebenzi wokusiza abampofu okukhulunywe ngawo, isikhungo sithumele izikhulumi, abahlengikazi, abafundisi ezikolo zokupheka, labanye abantu abaqeqetshwe emigqeni etshiyeneyo yomsebenzi wobuvangeli.”

GSAM 369Isikhalo Sokuncedisa Izintandane

GSAM 369.4Emhlanganweni weNgqungquthela Jikelele, ngoMarch 8, 1891, uDokotela Kellogg wenza isikhalo esiqotho kakhulu ngenxa yezintandane. Wathi: “Ngizithola ngikhethwe ukuba ‘ngibe ngumthunywa omele bonke,’ njalo ngizamela abangamelwanga—izintandane, ezingelamuntu wokuzinakekela.”

GSAM 369Isipho sikaNkosikazi Haskell se-$30,000

GSAM 369.5KuMvangeli Wasekhaya kaJanuary, 1892, kwenziwa isikhalo esiqinileyo sokuthola imali yokwakhela abantwana abayizintandane ikhaya. Kuleyona phephandaba kwakulamabizo alabo ababethembise ikhaya imali engu-$17,716—imali encane kakhulu, ababesenza umsebenzi babecabanga, emsebenzini omkhulu kangaka, yikho kwakusesatshwa ukuthi umsebenzi uzalibala. Kodwa Yena obona ukuphela kusukela ekuqaleni, njalo ongumnini wezifuyo ezisezintabeni eziyinkulungwane, wahlela izenzakalo ngendlela yokuthi owesifazane onothileyo ongelakholwa lethu, uNkosikazi Caroline E. Haskell, weChicago, umfelokazi kaMnu. Frederick Haskell, esezwe ngalo umsebenzi wokusiza owawuhlosiwe, masinyane wabeka phambi kwekomiti lokwakha imali engu-$30,000, ngesimiso esilula sokuthi isetshenziswe yonke ekwakheni ikhaya lezintandane ngokwezinhlelo ezazivele zibekwe, liphathwe ngomoya obanzi lokhululekileyo, njalo isikhungo sibizwe ngokuthi yiKhaya Lesikhumbuzo SikaHaskell kukhunjulwa umyeni wakhe owayesefile.

GSAM 370.1Ngemali eyayinikelwe kanjalo, iNhlanganiso Yabavangeli Bezokwelapha Losizo yenelisa, ngalowomnyaka, ukwakha lokuvula isakhiwo njengekhaya lezintandane. Lesi sakhiwo sanikelwa kuNkulunkulu ngoJan. 25, 1894. Isikhathi esinengi kusukela ngalolosuku umndeni, owawubunjwa yizintandane, abasizi, labafundisi, wawulinganiselwa ebantwini abalikhulu.

GSAM 370Ikhaya Lesikhumbuzo SikaJames White

GSAM 370.2Phezu kokunakekelwa lokusekelwa kwalezi zintandane, le nhlanganiso iphethe esinye isikhungo sokusiza abaswelayo, esibizwa ngokuthi yiKhaya Lesikhumbuzo SikaJames White, lapho abantu abadlula amatshumi amabili asebekhulile labangelakhaya benakekelwa futhi benziwa baphile ngokuthokoza.

GSAM 370Abavangeli Bezokwelapha

GSAM 370.3Kuloluhlangothi lomsebenzi, kwathathwa elinye inyathelo eliqinileyo ngesikhathi kuqalwa ukuqeqeshwa kwabavangeli bezokwelapha. Encoma lo mzamo wokuphakamisa ubuntu, uNkosikazi White, ebhala esePreston, Australia, ngoSept. 16, 1892, wathi:—

GSAM 370.4“Ngingafisa ukuthi kube lekhulu labantu abaqeqeshwayo lapho khathesi okulomuntu oyedwa. Kumele kube njalo. Abesilisa labesifazane bangaba lusizo kakhulu njengabavangeli bezokwelapha kulokuthi babe ngabavangeli abangelamfundo yezokwelapha.”

GSAM 370.5Inani labathatha izifundo zokulungiselela ukungena enkonzweni yokuphila yonke yaloluhlobo landiswe kakhulu kusukela kwabhalwa lokhu okungenhla.

GSAM 370Ukukhula Komsebenzi Wezempilo

GSAM 370.6KuMvangeli Wezokwelapha kaJanuary, 1894, kulamazwi amafitshane abeka obala amaqiniso athakazelisayo mayelana lokukhula komsebenzi wezempilo. Afundeka kanje:

GSAM 371.1“Isikhungo Senguquko Yezempilo sahlelwa ngo-1866.... Kwathengwa indlu encane eyakhiwe ngamapulangwe, eyayiyindawo yokuhlala yangasese endaweni enhle lenempilo emagcekeni aphakemeyo eBattle Creek, elinye lamadolobho ayekhula eMichigan. Odokotela ababili, abasebenza emabhavini ababili, umhlengikazi oyedwa (ongaqeqetshwanga), abasizi abathathu kumbe abane, isigulane esisodwa, lokungelula okunengi, kanye lokholo olukhulu ngekusasa lesikhungo lezimiso esasungulwa ngazo—lokhu kwakuyisiqalo somsebenzi okhona khathesi. Sasaziwa ngokuthi yiSikhungo Senguquko Yezempilo.

GSAM 371.2“Endaweni eyayilendlu encane yokuqala khathesi kumi isakhiwo esingamafidi angu-312 ubude lamafidi angu-100 ububanzi, silezitezi eziyisithupha, esamukela izivakashi ezingamakhulu amathathu, sihlome ngazo zonke izinto zesayensi yesimanje engaziphakamisa zokunakekela lokubuyisela impilo kwabagulayo. Odokotela abalitshumi, abanengi babo bengabachwepheshe emikhakheni yabo, bayibutho lezokwelapha. Abahlengikazi labanye abasizi benza umndeni odlula abantu abangamakhulu amathathu, njalo abavakashi balesi sikhungo bavela kuzo zonke izifundazwe zeMelika, labavakashi abanengi abavela kwamanye amazwe. Iminyango yaso ihlala ivulekile kumvangeli, owasekhaya kumbe owezizweni, loba ngeliphi ibizo, njalo umndeni kawujayele ukuswela oyedwa kumbe abanengi balaba bavakashi.

GSAM 371Isibhedlela Sesanitariyamu

GSAM 371.3“Isibhedlela sakhiwa ngo-1888, isakhiwo esingamafidi angu-100 x 60, silezitezi ezinhlanu. Izitezi ezintathu eziphezulu zesakhiwo zisetshenziswa ngumkhakha wokuhlinza wesanitariyamu, ngamakamelo ezigulane lamawadi. Amawofisi omsebenzi wokusiza abaswelayo wesikhungo lawo atholakala lapha. Izindlu ezingamatshumi amabili, ezinye zazo zifudunyezwa ngesitimu futhi zikhanyiswa, njengesakhiwo esikhulu, ngogesi, zigcwele eduze kwaso, zigcwele izigulane kumbe abafundi. Isikolo sokuqeqesha abahlengikazi abangabavangeli bezokwelapha sahlelwa ngoJuly 1, 1884. Ezinyangeni eziyisithupha zokuqala kwabhaliswa abafundi abangamatshumi amathathu lanhlanu.”

GSAM 372Isiprofetho Sokuthunyelwa Kwabasebenzi

GSAM 372.1Ekhuluma ngesikhungo sezempilo esiseSt. Helena, Cal., uNkosikazi White, encwadini ayibhala eseTramelan, Switzerland, ngoFeb. 6, 1887, uthi:—

GSAM 372.2“UNkulunkulu uthe nxa amadoda ahlanganyela lalesi sikhungo engahamba ngokuzithoba langokulalela, esenza intando kaNkulunkulu, sizaphila njalo siphumelele; njalo kuso kuzathunyelwa abavangeli ukuyabusisa abanye ngokukhanya uNkulunkulu abanike khona. Laba, ngomoya kaJesu, bazadiliza izithombe ezindaweni eziphakemeyo; bazakwembula inkolelo-ze, njalo batshale iqiniso, ubumsulwa, lobungcwele lapho khathesi kugcinwa khona kuphela amaphutha, ukuzithokozisa, ukungazithibi, lobubi.”

GSAM 372.3Sicaphuna amazwi la, ngoba asebenza ngamandla afananayo lakwezinye izikhungo ezinjengalesi.

GSAM 372Kuthenjiswa Impumelelo Emsebenzini Wezempilo

GSAM 372.4Ebufakazini obukhethekileyo obanikelwa ebandleni ngo-1891, siyabala sithi: “Isibusiso sikaNkulunkulu sizahlala phezu kwawo wonke umzamo owenziwayo wokuvusa isithakazelo kunguquko yezempilo; ngoba iyadingeka yonke indawo. Kumele kube lokuvuselelwa mayelana lalindaba; ngoba uNkulunkulu uhlose ukwenza okunengi ngale ndlela.”

GSAM 372Ikholishi YaseMelika Yabavangeli Bezokwelapha

GSAM 372.5Kancane kancane ukukhanya kwathuthuka ngendlela eqondileyo yokwelapha izifo, kwaze kwathi ngoJune, 1895, kwaba lesidingo sokuhlelwa kwesikhungo semfundo yezokwelapha. Kulandelwa yilesi sidingo, kwahlelwa iKholishi YaseMelika Yabavangeli Bezokwelapha ngenjongo ekhethekileyo yokuqeqesha odokotela abazasebenza ngaphansi kwenhlanganiso yama-Adventist osuku lwesikhombisa yabavangeli bezokwelapha losizo, emasimini asekhaya lakwamanye amazwe. Imikhosi yokuvula yenziwa eBattle Creek ngoSept. 30, 1895, kwathi ikholishi yavulwa ngosuku olulandelayo, ngo-October 1, ilabafundi abangamatshumi amane.

GSAM 372.6Esazisweni sekholishi siyabala sithi:

GSAM 372.6“Ikholishi ibhaliswe eChicago, ngaphansi kwemithetho yesifundazwe saseIllinois. Isifundo sizabe siphelele njengaleso sezikolo zezokwelapha ezihamba phambili eMelika. Imfundiso izanikelwa ngokwengxenye eChicago, langokwengxenye eBattle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Mayelana lalabo abalungiselela umsebenzi wobuvangeli bezokwelapha, sifunda okulandelayo kuMvangeli Wezokwelapha ka-August, 1895:

GSAM 373.1“Iqembu labahlengikazi khathesi eliqeqeshwayo eSikolweni Sokuqeqesha Abahlengikazi Sesanitariyamu saseBattle Creek selingaphezu kwama-250; wonke umuntu kulaba osekwazi ukwenza umsebenzi wobuvangeli bezokwelapha usabelwe isikhundla. Abahlengikazi bayadingeka eziqhingini zaseSouth Sea, eIndia, eWest Indies, eSouth America, abangamatshumi amabili lanhlanu kumbe amatshumi amathathu ezifundazweni eziseningizimu yeMelika, lakumadolobho ethu amakhulu.”

GSAM 373Ukukhula Komsebenzi Wabavangeli Bezokwelapha

GSAM 373.2Emikhosini yokuthweswa iziqu kweqembu labahlengikazi bezemishini yesanitariyamu, eyayiseTabernacle ngoNov. 5, 1895, uDokotela Kellogg wathi:—

GSAM 373.3“Eminyakeni elitshumi lambili edlule, emkhosini onjengalona, kwathweswa iziqu abahlengikazi ababili. Khathesi kulibutho labahlengikazi abaphakathi kwamakhulu amathathu lamakhulu amane. Kulodokotela abalitshumi lesificamunwemunye esanitariyamu, labangamatshumi amabili lambili ezikhungweni ezifananayo, ezihlanganyela lesanitariyamu ngamazinga atshiyeneyo, njalo zingaphansi kokuqondiswa yiNhlanganiso Yabavangeli Bezokwelapha Losizo. Abahlengikazi bethu abangamatshumi amahlanu lantathu basemazweni atshiyeneyo,—eSweden, eMexico Yakudala, eGold Coast yaseAfrika, eAustralia, eSouth Africa, eDenmark, eIndia, eNew Zealand, eSamoa, laseBritish Guiana. Kulabafundi bezokwelapha abangamatshumi ayisithupha lantathu abaqeqeshwayo khathesi. Abangamatshumi amane lanye balapha, abangamatshumi amabili lambili baseUniversity of Michigan lakwezinye izikolo. Abahlengikazi abangamatshumi amabili lambili bathweswa iziqu lapha lamuhla ebusuku, sebelungele ngokupheleleyo ukuphuma bengabahlengikazi abamukelweyo.”

GSAM 373.4Ekulandeleni ukukhula kwezikhungo zethu zezempilo kuze kufike ku-1902, sithola ukuthi iSanitariyamu saseBattle Creek, lekolishi yayo yezokwelapha lesikolo sokuqeqesha abahlengikazi, yisikhungo esikhulu kulazo zonke izikhungo zalolu hlobo emhlabeni ezingezama-Adventist osuku lwesikhombisa.

GSAM 374Izakhiwo Ezinkulu Zatshiswa

GSAM 374.1Ngobusuku bukaFeb. 18, 1902, isakhiwo esikhulu, silempahla zaso ezinhle, lesibhedlela esikhulu kwatshiswa ngomlilo. Kwakulezigulane lezivakashi ezingamakhulu amane ezakhiweni ngalesosikhathi, kodwa ngemizamo yobuqhawe yabodokotela, abahlengikazi labasizi, langokuvikelwa okukhethekileyo kweNkosi, bonke bakhutshwa ezakhiweni bengalimalanga kakhulu.

GSAM 374Isanitariyamu Entsha

GSAM 374.2Esizeni sezakhiwo ezindala kwakhiwe esinye isakhiwo, esikhulu futhi siqinile kulesephambilini. Ilitshe lesisekelo lesakhiwo samanje labekwa ngoMay 12, 1902, njalo isakhiwo sanikelwa ngoMay 31, 1903. Abaphathi besikhungo bathi ngesakhiwo esitsha “siqinile futhi sihlala isikhathi eside njengoba isakhiwo singenziwa siqine ngensimbi, ngamatshe, ngezitini langesimende.

GSAM 374.3“Izinto zesikhungo ziphelele kuzo zonke izici, zesimanje kakhulu, ziphelele, zihlanzekile, zilungele njalo ziqinile ukwedlula zonke ezingatholakala; njalo kukholwa ukuthi, njengoba sesimi siphelile, iSanitariyamu saseBattle Creek inikeza izigulane izinsiza lokulungiselela okungadlulwa ngokuqinisekileyo.

GSAM 374.4“Injongo yabaphathi besikhungo kube ukubuthanisa endaweni eyodwa, ngaphansi kwezimo ezinhle, zonke indlela lezinto ezintsha zokwelapha abagulayo ezamukelwa kwezokwelapha eziqondileyo, lokusebenzisa lezo ndlela ngobuqotho langokuhlakanipha.”

GSAM 374Kuzasungulwa AmaSanitariyamu Amanengi

GSAM 374.5Ukukhanya okwanikwa lababantu yikuthi iNkosi ifuna kube lamaSanitariyamu amanengi, aphakathi ngobukhulu, ahlakazeke emhlabeni wonke, kulokuthi kube lezikhungo ezimbalwa ezinkulu kakhulu. Siyathokoza ukuphawula ukuthi sekuqalile ukuvulwa kwamaSanitariyamu amancane ezindaweni ezitshiyeneyo zomhlaba, ikakhulu phakathi kweminyaka elitshumi edluleyo. ENcwadini Yomnyaka yeNgqungquthela Jikelele ka-1904 kuloluhlu lwezikhungo ezincane lezi ezingaphezu kwamatshumi amahlanu.

GSAM 375Uhlu LwamaSanitariyamu

GSAM 375.1Lanxa kungaba yindaba ethakazelisayo ukulandisa izimo ezaholela ekusungulweni kwalezi, endaweni yethu encane kumele saneliswe yikuluhlu lwamazwe lapho ezitholakala khona, lenani elikulelo lalelo lizwe. Sithola eMelika, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Isiqhingi saseSamoa, 1; IMexico Yakudala, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Uhlu Lwamakamelo Okwelapha

GSAM 375.2Ngaphandle kwala maSanitariyamu kulamakamelo okwelapha angamatshumi amabili lambili, alitshumi lesikhombisa awo aseMelika; elinye liseJaffa, elinye liseJerusalema, ePalestine; elinye liseGuadalajara, eMexico Yakudala; elinye liseKimberley, eSouth Africa; elinye liseRockhampton, eAustralia. Phezu kwalokhu kulendawo zokudlela zemifino ezingamatshumi amabili lesithupha, lapho abantu abangathola khona ukudla okuhlanzekileyo kwezempilo, njalo bathole lokufundiswa okuncane kumbe okunengi mayelana lendlela eqondileyo yokuphila.

GSAM 375.3Lezi zibalo mayelana lokuqhubeka kwezimiso zenguquko yezempilo zitshengisa ukuthi iNkosi ingawenza njani “umsebenzi omkhulu ngale ndlela,” njengoba kwabikezelwa nguNkulunkulu ngo-1866; njalo zitshengisa futhi, njengoba kwabikezelwa ngo-1863, ukuthi “izimiso zenguquko yezempilo” zingaba lendima “ekulungiseleleni abantu ukuguqulelwa ekufikeni kweNkosi.” Ngakho sengathi lezi zikhungo zezempilo zinganda ngokuphindwe ikhulu, njalo masinyane zenze lokho ezamiselwa khona zenzelwe khona.

Notes

  1. 3 Johane 2. ↩

Inothi

Buyela emuva