Isahluko 6 — Umlayezo Lezithunywa
GSAM 108.1“Bhala umbono, uwenze ucace ematafuleni, ukuze lowo owufundayo agijime. Ngoba umbono usengowesikhathi esimisiweyo; kodwa ekupheleni uzakhuluma, kawuyikuqamba amanga. Loba ubambezeleka, ulindele wona; ngoba uzafika ngempela, kawuyikubambezeleka.”1
GSAM 108.2“Ngasengibona enye ingilosi indiza phakathi kwezulu, ilevangeli elingapheliyo ukuba ilitshumayele kwabahlala emhlabeni, kuzo zonke izizwe, lemindeni, lezindimi, labantu, isithi ngelizwi elikhulu, Mesabeni uNkulunkulu, limnike udumo; ngoba ihola lokwahlulela kwakhe selifikile; likhonze yena owenza izulu lomhlaba lolwandle lemithombo yamanzi.”2
GSAM 108.3Abanika isimemezelo sokuza bathi lo “mbono” lesikhathi sawo “esimisiweyo,” okukhulunywe ngaso ngumprofethi uHabakhukhi, kwakuhlanganisa imibono yeziprofetho zikaDaniyeli loMambuli. Le mibono bayenza yacaca kakhulu ngokuyidweba ematshathini esiprofetho, waze lowo owayefunda incazelo wakwazi ngempela “ukugijima” ayelulekele abanye ulwazi.
GSAM 108Umlayezo Ocacileyo
GSAM 108.4Ukumemezela kwabantu abangama-Adventist kwakungeyisikho nje isimemezelo esenziwa nguPawuli phambi kukaFelikisi esithi, “Ukulunga, ukuzithiba, lokwahlulela okuzayo;” njalo kwakungeyisikho amazwi kaMartin Luther, esebeqedile ukuhumutsha iBhayibhili, lapho kubikwa ukuthi wathi ngaphambi kokufa kwakhe, “Ngiyakholwa ukuthi ukwahlulela kakukhatshana; yebo, iNkosi uqobo kayiyikuba kude okwedlula iminyaka engamakhulu amathathu.” Njalo kwakungeyisikho okutshiwo nguJohn Wesley lapho esithi “wayecabanga ukuthi iminyaka eyinkulungwane ingaqala cishe ngemva kweminyaka elikhulu.” Ama-Adventist athi anika umlayezo owafaniswa kuSambulo 14:6, 7, “Ihola lokwahlulela kwakhe selifikile,” lesikhalo seSambulo 10:6 esithi, “Isikhathi kasisayikuba khona.” Isiprofetho esinje sasingeke sigcwaliswe yisimemezelo somcimbi “ozayo,” oza “ngeminyaka engamakhulu amathathu,” kumbe “ngeminyaka elikhulu,” kodwa ngesikhathi esicacileyo, “selifikile.” Umlayezo onjalo, onokucaca okufunwa yiziprofetho ezikhulunywe phezulu, wamenyezelwa ngabantu abangama-Adventist emhlabeni wonke.
GSAM 109Ukwahlulela Ekufikeni KukaKhristu
GSAM 109.1Ngesikhathi lo umlayezo uqala ukumemezelwa, wonke amahlelo obuKhristu ayekholwa ukuthi ukwahlulela kwakuzakwenzeka ekufikeni kwesibili kukaKhristu. Ngakho abantu ababesekuleso simo, benika umlayezo wokuthi ihola lokwahlulela selifikile, njengoba babekholwa njalo, kwakufanele bamemezele ukuza kwesibili kukaKhristu. Eqinisweni, okwanika umlayezo amandla kwanyakazisa abantu kakhulu kwakuyisimemezelo sesikhathi esicacileyo. Baqala bathi ukuphela komhlaba kwakuzafika ngesinye isikhathi phakathi “komnyaka wamaJuda” ka-1843, lokuthi lokhu kwakuphakathi kukaMashi 21, 1843 loMashi 21, 1844. Ngemva kokudlula kwalesi sikhathi, sifunda kuSikhalo Saphakathi Kobusuku somnyaka ka-1844 ukuthi usuku oluqondileyo lwalubekiwe ukuba luphele izikhathi zesiprofetho. Lolu kwakulusuku lwetshumi lwenyanga yesikhombisa yamaJuda, olwaluhambelana lo-Okthoba 22, 1844.
GSAM 109Ukubalwa Kwezinsuku Ezingu-2300
GSAM 109.2Isisekelo sesikhathi—1843—kwakuyinsuku ezingu-2300 zikaDaniyeli 8. Kwathiwa njengoba lezi “zinsuku” zixhumene leziprofetho lapho izilo zazikhethwe ukumela imibuso, “izinsuku” kumele zisetshenziswe ngomfanekiso ukumela iminyaka, ngokwencazelo yeNkosi yesikhathi esingumfanekiso, enikezwe kuNumeri 14:34 loHezekeli 4:5, 6; ukuthi amaviki angamatshumi ayisikhombisa—izinsuku ezingu-490—kaDaniyeli 9 ayengaba yingxenye yokuqala yezinsuku ezingu-2300, lokuthi izikhathi zombili zaqala ndawonye. Isenzakalo esikuDaniyeli 9, esaphawula ukuqala kwamaviki angamatshumi ayisikhombisa, kwakuyi“kuphuma komlayo wokubuyisela lokwakha iJerusalema.” Lowo mlayo waphuma ngomnyaka wesikhombisa ka-Artaxerxes Longimanus, 457 B.C., njengoba kubhaliwe kuEzra 7.
GSAM 110.1Ukuthi lolu kwakulusuku oluqondileyo lokuqala kwamaviki angamatshumi ayisikhombisa kwaboniswa yikuthi ngemva kwamaviki angamatshumi ayisithupha lesithoba—iminyaka engu-483—kusukela ku-457 B.C., kumbe ngo-A.D. 27, uKhristu wabhaphathizwa nguJohane waqalisa umsebenzi wakhe, esithi, “Isikhathi sigcwalisekile,”3 njalo njalo. Ukuvulwa komsebenzi kaKhristu ngo-A.D. 27, ukubethelwa kwakhe ngemva kweminyaka emithathu lengxenye kusukela ngalolo suku, “phakathi [phakathi nendawo] eviki [elamatshumi ayisikhombisa],” ukuphela komsebenzi okhethekileyo phakathi kwamaJuda ngo-A.D. 34, lokuphenduka masinyane kukaSawuli, umpostoli kwabezizwe, kwafakazela ukuthi amaviki angamatshumi ayisikhombisa aphela ngalolo suku, ngakho aqala ngo-457 B.C. Babalela udaba kanje: Kusukela ku-2300 susa u-457, kusale u-1843. Njengoba iminyaka engu-457 yayiphambi kukaKhristu, sifika ekupheleni kwezinsuku ezingu-2300 ekupheleni kuka-1843.
GSAM 110Ubufakazi Babaphikisi
GSAM 110.2Kutshiwo ngeqiniso ukuthi “ukuvuma okuvuna iqiniso okuvela emaviyweni abaphikisi balo kunikeza ubufakazi obuphezulu kakhulu.” Akekho umphikisi womlayezo wokuza owake wathi ukwahlulela okuphenyayo kwabantu beNkosi kwakuyisenzakalo esasizakwenzeka ngaphambi kokufika kukaKhristu; kodwa kulokhu babecabanga behambelana lama-Adventist. Njengobufakazi balamazwi sicaphuna abaphikisi ababili abadumileyo.
GSAM 110.3UMnu. N. Colver, etshumayela esontweni laseMarlboro Street, eBoston, ngo-1842, ephikisana lama-Adventist, wathi:—
GSAM 111.1“Nxa lezi zinsuku ziyiminyaka, umhlaba uzaphela ngo-1843; lomfundi wesikolo angakubona lokho; ngoba nxa ezingu-490 zaphela ekufeni kukaKhristu, izinsuku ezingu-2300 zazizaphela ngo-1843; njalo umhlaba kumele uphele, ngaphandle kokuthi kubonakaliswe ukuthi kulomunye umcimbi ozakwenzeka, njalo kangiboni ukuthi lokho kungenziwa njani.”
GSAM 111.2UProfesa Stuart, ngesikhathi esifanayo, wathi:
GSAM 111.2“Kuyinto emangalisayo ukuthi inengi labatoliki emhlabeni wesiNgisi lowaseMelika selineminyaka eminengi lijayele ukuqonda izinsuku ezibekwe kuDaniyeli lakuSambulo njengokumela, kumbe imifanekiso, yeminyaka. Ngikuthole kunzima ukulandela umsuka walomkhuba ojwayelekileyo, engingathi cishe ungowomhlaba wonke.”
GSAM 111Ubufakazi BukaProfesa Bush
GSAM 111.3UProfesa Bush wathi: “Loba ngubani ohlasela uMnu. Miller endabeni yesikhathi, umhlasela endaweni yakhe eqine kakhulu. Isikhathi sakhe siqondile; kodwa uphambanile ngesenzakalo esizakwenzeka.” UBush wayekholwa ekuphendukeni komhlaba wonke kungakafiki uKhristu. Umbono wakhe wawusithi iminyaka eyinkulungwane izaqala ngo-1844.
GSAM 111.4Abafundisi bokholo lokuza bafundisa ezinkulumeni zabo zomphakathi ukuthi umlando womhlaba wawubonisa izizwe ezehlukeneyo zisesimweni esifanayo leso esifaniswa ngumfanekiso kaDaniyeli 2, lapho ilitshe lalizakutshaya umfanekiso ezinyaweni, uNkulunkulu wezulu amise umbuso wakhe; lakuSahluko 7, lapho “umbuso lobukhosi lobukhulu bombuso ongaphansi kwalo lonke izulu kuzanikwa abangcwele boPhezukonke.” Baphinda bakhomba ukuthi izibonakaliso—zomzimba, ezombusazwe, lezokuziphatha—zaziyikho kanye lokho iMibhalo eyayikubikezele ukuthi kuzabonakala lapho iNkosi isizavela.
GSAM 111Izimangaliso Emazulwini
GSAM 111.5INkosi ngomprofethi uJoweli ithi: “Ngizatshengisa izimangaliso emazulwini lemhlabeni, igazi, lomlilo, lezinsika zomusi. Ilanga lizaphendulwa libe mnyama, lenyanga ibe ligazi, kungakafiki usuku olukhulu lolwesabekayo lweNkosi.”4 Ama-Adventist ayekholwa futhi efundisa ukuthi ukukhanya kwenyakatho kwamakhulu eminyaka adlule (okuvame ukubizwa ngokuthi izibane zasenyakatho) kwakungumlilo lezinsika zomusi ezazihambelana lokho umprofethi ayekutshiwo; njalo ngokwaziswa okuhle okutholakala emlandweni (sikhomba ibhuku elithi Edinburg Encyclopedia njengobufakazi), kwakungakaze kubonakale kanengi ngaphambi kwalesi sikhathi.
GSAM 112.1Ngakho, ngesikhathi umlayezo wokuza kukaNkosi masinyane usiya ezingxenyeni ezikhatshana zomhlaba, izibonakaliso zalengiswa emazulwini ezanika iqiniso amandla zenza abantu balinake.
GSAM 112.2NgoJanuwari 25, 1837, kwaba lokubonakala okumangalisayo kakhulu kokukhanya komlilo kwenyakatho, okwakubonakala kuholela imicabango yabantu abanengi ngqo esiprofethweni sikamprofethi uJoweli salokho okwakuzandulela usuku olukhulu lweNkosi. Incazelo elandelayo yalowombono ivela ephephandabeni iNew York Commercial Advertiser lika-Okthoba 22, 1839. Ihambelana ngokupheleleyo lombono owabonwa ngumlobi eVictor, e-Ontario County, N.Y.
GSAM 112Ukukhanya Komlilo Kwenyakatho Kuka-1837
GSAM 112.3“Ngobusuku bukaJanuwari 25, 1837, kwaba lokubonakala okumangalisayo kwalesi sehlakalo esifanayo [okusitsho ukukhanya kwenyakatho] ezindaweni ezehlukeneyo zelizwe, njengoba abafundi bethu bengakhumbula. Lapho umhlabathi wawugubuzelwe likhithika, umbono wawumkhulu futhi ‘wesabeka’ ngendlela engakaze ibonakale. Kwenye indawo eseduze lentaba, abantu ababona umbono basitshela ukuthi wawufana ‘lamagagasi omlilo ehla entabeni,’ njalo ngokokwazi kwethu, iqhwa eligubuzele umhlabathi lalibonakala njengomlilo oxutshaniswe legazi, kuthi phezulu (njengoba umpostoli esitsho), ‘amazulu evutha ngomlilo,’ lifane kakhulu lencazelo yesiprofetho yosuku lokucina kwaze kwamangalisa abanengi; abantwana bakubona besaba, babuza ukuthi yikufika kokwahlulela yini; lezinyamazana zathuthumela ngokwesaba okukhulu.”
GSAM 113.1Kwakungeyisikho eMelika kuphela lapho lesi sibonakaliso somprofethi uJoweli sabonakala khona, kodwa ngesikhathi imfundiso yokuza kweNkosi isisanda ukusabalala eBritain Enkulu, lesi sibonakaliso salengiswa emazulwini kulelolizwe. INew York Commercial Advertiser ka-Okthoba 22, 1839, icaphuna okulandelayo emaphephandabeni aseLondon mayelana lesehlakalo esimangalisayo esabonwa kulelolizwe ngobusuku bukaSepthemba 3:—
GSAM 113Ukukhanya Kwenyakatho Kuka-1839
GSAM 113.2“LONDON, SEPTHEMBA 5 [1839].—Phakathi kwehola leshumi ngoLwesine ebusuku lelesithathu ekuseni ngayizolo, emazulwini kwabonakala esinye sezibonelo ezinhle kakhulu zalezi zehlakalo ezingajwayelekanga, izinkanyezi eziwayo lezibane zasenyakatho, ezake zabonwa eminyakeni eminengi. Isibonakaliso sokuqala salesi sehlakalo esingavamanga saba yimizuzu elitshumi kungakafiki ihola leshumi, lapho ukukhanya okubomvu okunjengomusi kwenyuka engxenyeni yasenyakatho yombhanti wezulu, kwasabalala kancane kancane kwaze kwafika phakathi kwezulu; kwathi ngehola leshumi kumbe ngemva kwekota, konke kusukela empumalanga kusiya entshonalanga kwaba yisembatho esikhulu sokukhanya. Kwakulesimo esesabekayo kakhulu, sifana ngokupheleleyo lokukhanya komlilo omkhulu. Ukukhanya kwakuguquka kakhulu; kwesinye isikhathi kwakubonakala kwehla, masinyane kube sekuphakama ngokukhanya okukhulu. Kwakubonakala kuhlangene lakho imiqulu yomusi eyayigingqika, njalo wonke umuntu owayekubona wayeqiniseka ukuthi ‘ngumlilo omkhulu ovuthayo.’”
GSAM 113.3“Ukwesaba kwedolobho elikhulu kwakukukhulu kakhulu; izinkulungwane zabantu zazigijima zisiya lapho okwakucatshangwa ukuthi kuyinhlekelele esabekayo. Izinjini zeziteshi zabalweli bomlilo eBaker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, kanye lezasezitsheni ezisentshonalanga yeLondon—empeleni zonke izinjini zomlilo eLondon—zazibotshelwe amabhiza zagijima zilandela ‘indawo yencithakalo’ okwakucatshangwa yona ngamandla amakhulu, zilandelwa yizinqola, abagadi bamabhiza, lezixuku ezinkulu. Ezinye izinjini zafika eHigh Gate leHalloway [cishe amamayela amane] kungakatholakala iphutha. Lezizibonakaliso zaqhubeka isikhathi esingaphezu kwamahola amabili, kwathi kusisa umbono waba ngobukhosi.”
GSAM 114.1“Ngehola lesibili ekuseni lesi sehlakalo saba ngumbono omuhle kakhulu, futhi okunzima kakhulu ukuwuchaza. ILondon yonke yayikhanyisiwe njengasemini, njalo umkhathi wawucace kakhulu. Ingxenye yaseningizimu yezulu ngalesosikhathi, loba yayingelamayezi, yayimnyama kakhulu; kodwa izinkanyezi, ezazingenakubalwa, zazikhanya ngobuhle. Olunye uhlangothi lwezulu lwalubonisa umehluko ongajwayelekanga kodwa omuhle; lwalucace kakhulu, ukukhanya kukhanya ngamandla; kwakulokulandelana okungapheliyo kwezinkanyezi eziwayo ezazitshiyana ngobukhazikhazi—kwakubonakala sengathi zenziwa phakathi kwezulu, zasabalala zaze zabonakala ziqhuma. Umphumela wawunjengogesi. Izinkulungwane zezinkanyezi ezincane zaziphuma ngaphezu komkhawulo wezulu, zigijimela emhlabeni ngesiqubu esikhulu iso lalingelandeliseki; lazo zazibonakala ziqhuma, zisabalalisa umusi omnyama obomvu phezu kwalo lonke izulu. Imibala yayimihle kakhulu.”
GSAM 114.2“Ngehola lesibili lengxenye lesi sehlakalo saphenduka saba mnyama, kwathi ubumnyama sebuhlakazekile kwabonakala umchilo wamakhosikazi okhanyayo phezulu ezulwini, wazungeza umngcele wobumnyama owawugubuzele ingxenye yaseningizimu yelizwe. Masinyane ngemva kwalokho izinsika zokukhanya okusiliva zaphuma kuwo zaya kuzo zonke izinhlangothi. Zakhula ngokumangalisayo, zaxubana lomusi obomvu owawusakheka ngesikhathi esifanayo, kwathi lapho sezifinyelele ekuphakameni kwazo umbono wawudlula konke okucatshangelwayo. Izinkanyezi zazidubula kuzo zonke izinhlangothi, zaqhubeka kwaze kwaba lihola lesine, lapho konke kwanyamalala.”
GSAM 114Izibonakaliso Ezingajwayelekanga Elangeni
GSAM 114.3Ngesikhathi abatshumayeli abaphilayo bebekhupha iqiniso lokuza kweNkosi, izimangaliso ezinengi ezehlukeneyo emazulwini zabonakala ezindaweni ezitshiyeneyo zomhlaba. Kulezi, indawo yethu ivumela kuphela ukuchaza ukubonakala kwelanga eNorwich, eNgilandi, ngoDisemba 1843. Okufanayo kwenzakala eNew Haven, Conn., ngoSepthemba 9, 1844, amahola amabili kungakafiki emini lamabili emva kwemini, kwabonwa yizinkulungwane zabantu.
GSAM 115Ukubonakala Okungajwayelekanga Kwelanga
GSAM 115.1Indingilizi encane ephakathi imela ilanga. Yayinombala osawolintshi okhanyayo. Ingxenye yangaphandle yezindingilizi ezimbili ezazikhatshana ngokungalingani futhi zizungeze ilanga yabonakala ilombala ofanayo; kodwa ingxenye yangaphakathi yazo yayiphuzi kakhulu, izulu elalingaphakathi kwazo libonakala lilombala onsundu omnyama, njalo izindingilizi ezintathu ezinkulu ezazidlula elangeni zisehla ngaphansi kwalo zazibonakala zilokukhanya okuqondileyo okukhanyayo.
GSAM 115.2Mayelana lesehlakalo eNgilandi sifunda encwadini evela kuE. Lloyd, eLondon, Januwari 3, 1844, kanje:—
GSAM 115.3“Kube khona ‘isibonakaliso elangeni’ esimangalisayo, esabonwa yizakhamuzi ezinkulu zaseNorwich lelizwe elilizungezileyo, esingakaze sibonwe eNgilandi ngaphambili. Sabonakala ngoDisemba odlule, cishe ngehola le-12 emini, saqhubeka amahola amabili. Sabesabisa kakhulu izakhamuzi. Senza lokhu ngaphambi nje kokuba abafowethu uWinter, uBurgess, loRouton bavule umsebenzi wabo kulelodolobho. Kwakubonakala kulungisa indlela yeqiniso, baze baphumelela kakhulu lapho.”
GSAM 116.1Umbiko walesisehlakalo njengoba senzakala eNew Haven, Conn., unikezwa kuSikhalo Saphakathi Kobusuku sika-Okthoba 10, 1844, wathathwa ephephandabeni iNew Haven Palladium likaSepthemba 10, 1844. Embikweni weSikhalo umhleli uthi, “Akukho sazi sefilosofi esike sakhona ukunika incazelo yesizatho salesisehlakalo eyamsuthisayo.”
GSAM 116.2Umbiko walo umbono owabonakala uhambelana lelanga eNew Haven, Conn., ngoSepthemba 9, 1844, wabuye wakhitshwa ephephandabeni iHartford Courant likaSepthemba 12, 1844, ufundeka kanje:—
GSAM 116.3“Izindandatho ezazizungeze ilanga ngoMvulo, Septhemba 9, 1844, amahola amabili kungakafiki emini lamabili emva kwemini, kubonakala sengathi zabonwa kakhulu yizakhamuzi zethu ngelukuluku elikhulu, zavusa isifiso esihlakaniphileyo sokwazi okunengi mayelana lokubonakala okufanayo lesizatho sawo.
GSAM 116.4“Le siyingi sokukhanya samanje yayimangalisa ngenxa yokuhlala kwayo, yanika amathuba amahle okubona. Cishe emini yayilezindandatho ezimbili ezipheleleyo; enye yayingaba ngamadigri angu-45 ngobubanzi, izungeze ilanga phakathi kwalo, enye ibe ngamadigri angu-72 ngobubanzi, iphakathi kwayo isezingeni eliphezulu lezulu, umjikelezo wayo udlula elangeni. Indingilizi encane yayihambisana lesiyingili eseluliweyo esilobude obukhulu kanye lokuphambuka okuncane. Ohlangothini oluphambene lelanga ngqo, ngamadigri angu-36 enyakatho yendawo ephezulu yezulu, indandatho enkulu yayinqanyulwa ngezinye izindandatho ezimbili ezazicishe zibe lobukhulu obufanayo, kwakheka lapho ezihlangana khona ibala elikhanyayo, elalingavela ngokwemvelo ekukhanyeni okuhlangene kwezindandatho ezintathu ezikhanyayo. Indandatho eyayizungeze ilanga yayibonisa imibala yomchilo wamakhosikazi, isikhathi esinengi ngokukhanya lobuhle obukhulu. Ezinye izindandatho zazimhlophe futhi zifiphala kakhulu njengoba zazikhatshana lelanga. Kodwa izingxenye ezincane zezindingilizi, ezazilemibala yomchilo wamakhosikazi, zazivela ngezikhathi ezehlukeneyo empumalanga lasentshonalanga.... Ukufana okunjalo kokwakheka kumele kuncike emthethweni olawula ukwakheka kwiziyingi zokukhanya; kodwa ubunjalo balowomthetho abukachasiswa ngokupheleleyo.... Akuzange kube nzima kakhulu ukuchaza ukwakheka kwendandatho ezungeze ilanga, ngoba isizatho sifana kancane lesenza umchilo wamakhosikazi, kodwa ukuchaza umsuka wendandatho elomjikelezo wayo phakathi kwelanga kube nzima kakhulu.”
GSAM 117Izimangaliso ezigcwalisa iziphrofetho zemiBhalo
GSAM 117.1Ngokusetshenziswa okwenziwa, eNgilandi laseMelika, kwalezi zimangaliso ezabonakala emazulwini, singafunda ngokufunda encwadini ethi Ukuvezwa Kwama-24 kaMathewu, ebhalwe nguSylvester Bliss, eyanyatheliswa eBoston ngo-1843. Ngemva kokucaphuna ezinye zalezi zindaba ezingenhla, uthi:—
GSAM 117.2“Ngakho ‘izibonakaliso ezinkulu’ ‘lezinto ezesabekayo’ okwaprofethwa ngakho emiBhalweni yeqiniso, kubonakala sekugcwalisekile konke, kanye lalezo uMsindisi athi zazizandulela ukuza kwakhe.
GSAM 117.3“Njengoba nje ukuhluma kwamahlamvu ezihlahleni kuyisibonakaliso sehlobo, ngokunjalo, lapho lezi zibonakaliso zigcwaliseka, amaKhristu kufanele azi ukuthi ukuza kukaKhristu sekuseduze, sekusemnyango. Akusikho nje ukuvunyelwa ukuthi bakwazi, kodwa uMsindisi wethu uyabayala ukuthi bakwazi.”5
GSAM 117IZITHUNYWA
GSAM 117.4Ngemva kokunaka ezinye izici eziyinhloko zomlayezo wokuza kwesibili, owamenyezelwa okokuqala, kungaba lusizo ukuphawula abanye ababa lesabelo esikhulu kulokhu kumemezela okukhulu. Sesivele sibalulile amabizo ezikhonzi ezinengi ezaziphakathi kwezazilesiphiwo esikhulu ngaleso sikhathi emazweni angaphandle, ezamemeza isikhalo. Lapho sinaka abanye abakhokhela umsebenzi eMelika, uNkulunkulu abathwesa umthwalo wawo, kuzasinceda sibone futhi ukuthi isandla seNkosi sasikhona sibili kulumnyakazo.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Okokuqala sizananzelela udaba lukaWilliam Miller, owayedume kakhulu emnyakazweni wokuza e-United States, kangangokuthi kwabanengi umnyakazo lo wawusaziwa kuphela ngokuthi “ubuMiller.”
GSAM 118.2UWilliam Miller wazalelwa ePittsfield, Mass., ngoNhlolanja ka-1782. Ebuntwaneni bakhe bokuqala, kwabonakala izimpawu zamandla engqondo lomsebenzi okwedlula okwejwayelekileyo. Iminyaka embalwa yenza lezi zimpawu zibonakale kakhulu kulabo ababehlala laye. Wayelomzimba oqinileyo, ingqondo esebenzayo eyayithuthuke ngokwemvelo, lesimilo esingelasici. Wayesebenzise amathuba alinganiselweyo esikolo sesigodi iminyaka embalwa kuphela, kodwa kwakuvunywa ngokujayelekileyo ukuthi ulwazi lwakhe lwaludlula olwabafundisi ababeqhatshwa kanengi.
GSAM 118.3UMnu. Miller watshada ngo-1802, wahlala ePoultney, eVt. Amadoda ayehlanganyela lawo kusukela ethuthela ePoultney, futhi ayemsize kakhulu ezintweni zomhlaba, ayethonywe kakhulu yimfundiso yokungakholwa langemibono yobudeisti. Ayengamadoda angelasono esikhulu, kodwa njengexuku ayeyizakhamuzi ezinhle, ngokuvamileyo elokuziphatha okuqotho, elobuntu lokupha. Kodwa enqaba iBhayibhili njengesisekelo seqiniso lenkolo, azama ukwenza ukwenqaba kwawo kubonakale kunengqondo ngosizo lwemibhalo kaVoltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, labanye. UMnu. Miller wafunda le misebenzi ngokucophelela, kwaze kwaba yilapho ezibiza ngomudeisti. Yena ngokwakhe wathi impilo yakhe yobudeisti yathatha iminyaka elitshumi lambili, iqala cishe ngo-1804.
GSAM 118.4Ngemva kokuthola isikhundla sokuba ngukaputeni, wangena ebuthweni ngo-1810. Esebuya ebuthweni, wathuthela lomdeni wakhe eLow Hampton, N.Y., ukuze aqale umsebenzi wokulima khona ngo-1812. Njengomlimi, waba lesikhathi esengeziwe sokufunda. Wathola ukuthi imibono yakhe yobudeisti yayingamniki isiqiniseko senjabulo ngaphandle kwempilo yamanje. Ngale kwengcwaba konke kwakumnyama njalo kudanisa. Ngamazwi akhe wathi:
GSAM 118.4“Ukubhujiswa ngokupheleleyo kwakungumcabango obandayo owesabekayo, kanti ukuziphendulela kwakuyikubhujiswa okuqinisekileyo kwabo bonke. Amazulu ayenjengesethusi phezu kwekhanda lami, lomhlaba unjengensimbi ngaphansi kwezinyawo zami. Ubuphakade!—buyini? Lokufa!—kwakuqondeni? Lapho ngicabanga kakhulu, ngangisuka kakhulu ebufakazini. Lapho ngizindla kakhulu, iziphetho zami zazisabalala kakhulu. Ngazama ukuyeka ukucabanga, kodwa imicabango yami yayingalawulwa. Ngangilusizi sibili, kodwa ngangingasazi isizathu.... Masinyane ngemva kwalokho, kungazelelwe isimilo soMsindisi sagxilwa ngokucacileyo engqondweni yami. Kwabonakala kungaba khona umuntu omuhle lowozwelo kangangokuthi angazihlawulela iziphambeko zethu, ngaleyondlela asisindise ekuhluphekeni kwesijeziso sesono. Ngahle ngazizwa ukuthi umuntu onjalo kufanele abe muhle kangakanani; ngase ngicabanga ukuthi ngangingaziphonsa ezandleni zakhe, ngithembe umusa womuntu onjalo.”
GSAM 119Ukuphenduka kukaWilliam Miller
GSAM 119.1Waqhubeka wathi:
GSAM 119.1“Ngabona ukuthi iBhayibhili laliveza uMsindisi onjalo engangimdinga; futhi kwangidida ukubona ukuthi incwadi engaphefumlelwanga ingaveza njani izimiso ezazifanele ngokupheleleyo izidingo zomhlaba owileyo. Ngaphoqeleka ukuvuma ukuthi imiBhalo kumele ibe yisambulo esivela kuNkulunkulu. Yaba yintokozo yami; futhi kuJesu ngathola umngane.... IBhayibhili laba yisifundo sami esikhulu, futhi ngingatsho ngeqiniso ukuthi ngalihlola ngentokozo enkulu. Ngathola ukuthi ngangingatshelwanga lengxenye yalo. Ngazibuza ukuthi kungani ngangingabubonanga ubuhle lenkazimulo yalo ngaphambili, futhi ngamangala ukuthi ngangake ngalinqaba njani.”
GSAM 119.2Indlela uWilliam Miller ayefunda ngayo iBhayibhili ichazwa nguye kanje:
GSAM 119.2“Nganquma ukubekela eceleni yonke imibono engangivele ngilayo, ngiqathanise umbhalo lombhalo ngokupheleleyo, ngifunde ngendlela ehlelekileyo lelandelano.... Nxa ngangithola okuthile okungacacanga, umkhuba wami kwakungukuqathanisa laloba yiziphi izindawo ezihambelanayo; futhi, ngosizo lukaCruden, ngangihlola yonke imibhalo eyayilamanye amazwi avelele atholakala engxenyeni engacacanga.... Ngale indlela ngaqhubeka ngifunda iBhayibhili, ekulifundeni kwami kokuqala, phose iminyaka emibili, futhi ngaqiniseka ngokupheleleyo ukuthi lona ngokwalo lingumtoliki walo.
GSAM 120.1“Lapho ngifunda kanjalo, ngaqiniseka ukuthi nxa iziphrofetho esezigcwalisekile kudala ziyisilinganiso sokwahlulela indlela ezizagcwaliseka ngayo lezo ezisesazofika, imibono ethandwayo yokubusa kukaKhristu kokomoya—iminyaka eyinkulungwane yasemhlabeni engaphambi kokuphela komhlaba, lokubuya kwamaJuda—ayisekelwa yilizwi likaNkulunkulu.... Ngakubona kufundiswa ngokucacileyo emiBhalweni ukuthi uJesu Khristu uzaphinda ehle eze kulumhlaba, esiza ngamayezi ezulu, kuyo yonke inkazimulo kaYise.
GSAM 120.2“Ngathokoza ngokufunda imiBhalo ngendlela engangingakaze ngicabange ukuthi ingatholakala ngayo ezimfundisweni zayo. Ngaqala ukuyifunda ngingalindelanga ukuthola isikhathi sokuza koMsindisi, futhi ekuqaleni ngangicishe ngingakholwa umphumela engangifike kuwo; kodwa ubufakazi bangithinta ngamandla kangangokuthi ngehluleka ukwenqaba engangikukholwa. Ngacishe ngazinza eziphethweni zami, ngaqala ukulinda, lokuqapha, lokukhuleka ukuba uMsindisi eze.”
GSAM 120.3Waphinda wathi:
GSAM 120.3“Ngakholwa; futhi masinyane umsebenzi wokumemezela le imfundiso, ukuze umhlaba ukholwe ulungiselele ukuhlangabezana loMahluleli loMyeni ekuzeni kwakhe, wagxilwa engqondweni yami. Akudingeki ukuthi lapha nginike indaba enemininingwane yezilingo zami ezinde lezibuhlungu. Kwanele ukuthi, ngemva kweminyaka eminengi, uMoya kaNkulunkulu, amandla eqiniso, lothando lwemiphefumulo kwangiphoqa ukuthi ngithathe isiphambano sami ngimemezele lezi zinto emhlabeni owawusifa njalo ubhujiswa.”
GSAM 120.4UMnu. Miller, njengalabo abanyakaziswa yilumlayezo kwamanye amazwe, waqala wacabanga ukugcwalisa umsebenzi wakhe ngokubhala langokunyathelisa emaphephandabeni omphakathi kanye lamapheshana. Waqala ukunyathelisa imibono yakhe kuVermont Telegraph, iphepha lamaBaptist, elalinyatheliswa eBrandon, Vt. Lokhu kwakungo-1831. Waqala ukukhuluma phambi kwabantu ngalindaba ngo-1832. Wathi ngomhlangano lo, “INkosi yathululela umusa wayo ebandleni, futhi abanengi bakholwa kwaze kwasindiswa imiphefumulo yabo.”
GSAM 121.1Ngo-1836 izinkulumo zakhe zanyatheliswa kwamanye amaphephandaba omphakathi angaleso sikhathi. Ebusika buka-1837-38 izinkulumo zakhe zakhitshwa njengepheshana. Ngo-1838 kwanyatheliswa ipheshana lesibili elamakhasi angu-204, futhi kulelipheshana uMnu. Miller wathi amandla ama-Ottoman ayengawa ngo-1839 kumbe ngo-1840. Izinkulumo zakhe zokuqala emadolobheni amakhulu zaba ngo-1836. Ngaleso sikhathi wakhuluma emadolobheni aseRandolph, Lowell, Groton, leLynn, Mass.
GSAM 121.2Kuze kube ngu-1840 uMnu. Miller wayecishe ame yedwa njengesikhulumi somphakathi ngesihloko sokuza kukaKhristu osekuseduze. Ngalowomnyaka, kungazelelwe, amakhulu azihlanganisa laye ekumemezeleni umlayezo. Okwadala loluquko olukhulu kuzaphawulwa esahlukweni esilandelayo. Ebusika buka-1839-40 uMnu. Miller wanika uchungechunge lwezinkulumo eExeter, N.H. Yikho lapho aqala khona ukuhlangana loMdala J. V. Himes, owamukela ukholo ngaleso sikhathi, futhi kusukela ngalolosuku wema eceleni koMdala Miller njengomnyathelisi lomtshumayeli otshisekayo womlayezo omkhulu wokuza kwesibili.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Mayelana lalomsebenzi owayetshisekela kulumnyakazo omkhulu, ngeke senze ngcono kulokucaphuna kumbhali wempilo yakhe, othi:—
GSAM 121.4“UJoshua V. Himes wazalelwa eWickford, R.I., ngoNkwenkwezi 19, 1805. Uyise wayesaziwa kakhulu njengomthengisi waseWest Indies, futhi wayedumile njengelunga lebandla lama-Episcopal laseSt. Paul eWickford. Unina wayelesimilo esimnandi, lothando loMsindisi, alwathela ezindlebeni zendodana yakhe eyayizimisele ukulalela.
GSAM 121.5“Uyise wayehlose ukufundisa indodana yakhe uJoshua umsebenzi wobufundisi ebandleni ayengowalo, kodwa izimo zayivimbela leyonto. UNkulunkulu wayelomunye umsebenzi wokwenziwa yindodana leyo, futhi wayehlela izinto ngendlela eyayizaletha umphumela owawufunwa. Ngo-1817 uyise wathumela impahla eligugu ngaphansi kukaKaputeni Carter, uAlexander Stewart engumphathi wempahla. Amadoda la kawathembekanga, kwathi lapho efika ethekwini laseWest Indies, athengisa umkhumbi lempahla yawo abaleka. Lesi sehlakalo satshintsha wonke amacebo ayesenziwe ngekusasa likaJoshua omncane, owayezathunyelwa eBrown University, eProvidence, R.I. Esikhundleni salokho, ngoMabasa ka-1821, wathathwa wasiwa eNew Bedford, Mass., wabotshelwa kuWilliam Knights ukuze afunde umsebenzi wokwenza ifenitshala.
GSAM 122.1“Lapho efika ekhaya lakhe elitsha, waqalisa ngomdlandla umsebenzi ayewuphiwe, ezimisele ukuba yingcitshi kuwo. Kodwa masinyane wathola ukuthi indawo yakhe yenkolo yayingahambelani ngokupheleleyo lokuthanda kwakhe. Uthi, ‘Umqhatshi wami wayengumUnitarian, wangiyisa ebandleni lakhe. UMfundisi uOrville Dewey wayengumfundisi walo. Wayesanda kutshiya ubu-orthodox. Ukufundiswa kwami ngaphansi kukaBhishopi Griswold loMfundisi uWilliam Burge, umphathi weSt. Paul eWickford, kanye lokulalela kanengi uDokotela Crocker owayekhuluma ngobuciko eSt. John eProvidence, R.I., kwangenza ngingakulungeli ukwamukela ukuphika kukaMnu. Dewey okunobuciko kwezimfundiso zikaKhristu labaphostoli bakhe.’
GSAM 122.2“Njengoba ngaleso sikhathi kwakungelalo ibandla lama-Episcopal eNew Bedford, wanquma ukuya ebandleni lokuqala lamaKhristu [hatshi ama-Disciple], kwathi ngemva kwalokho wazihlanganisa lalelobandla. Uthi, ‘Lapha ngathola iBhayibhili elivulekileyo lenkululeko yokucabanga, futhi ngakusebenzisa kokubili.’ Ibandla leli lalingaphansi kokunakekelwa ngumfundisi uMoses Howe. UMfundisi uMnu. Clough wabhabhathiza uJoshua V. Himes ngoNhlolanja 2, 1823. Ngenhliziyo evutha ngentshiseko ngeNkosi yakhe, wahle waqalisa, eseleminyaka elitshumi lesificaminwembili, ukulandisa indaba yesiphambano lokukhuthaza abantu ukuthi baphenduke. Uthi ngaye:—
GSAM 122.3“‘Masinyane ngaba ngumkhuthazi, futhi nganikwa imvumo yokusebenzisa isipho sami.... Ngaqeda ukufundela umsebenzi wami ngentokozo, ngathola lokunconywa. Kodwa okweminyaka emihlanu kumbe eyisithupha ngangijayele ukusebenza okwedlula isikhathi, ngaleyondlela ngithola usuku olulodwa kumbe ezimbili ngeviki zokufunda lomsebenzi wobuvangeli ezindaweni eziswele, izithelo zakhona engazinika umfundisi wami.’
GSAM 123.1“Ngo-1825 wamiselwa ukuba ngumvangeli wenkomfa yamabandla amaKhristu eningizimu yeMassachusetts. ‘Kwakungelalo icebo kumbe indlela yokusekela abavangeli,’ kutsho uMdala Himes, ‘ngakho nganquma ukungena kwezebhizimusi ukuze ngizondle, ngitshumayele lokho engangingakutshumayela.’
GSAM 123.2“Ngo-1828 wasuka eNew Bedford, hatshi ngokuthandabuza kumbe ukuswela amandla, kodwa ngokuzimisela okwakufanele kunqobe, waya ePlymouth, lapho atshumayela khona ilizwi likaNkulunkulu ezikolo, emakamelweni ayelungisiwe, lanoma yikuphi ayengathola khona abalaleli. Ngo-1829 waqhubeka lomsebenzi ofananayo eFall River kwaze kwaba ngu-1830, lapho asuka khona waya eBoston ukuba ngumfundisi wamabandla okuqala lesibili amaKhristu; wahlala khona okweminyaka engamatshumi amathathu lantathu. Ngo-1839 waphendukela endabeni yokuza, njengoba yayichazwa nguMdala odumileyo uWilliam Miller. Wangena kulolu daba olutsha ngawo wonke umdlandla ayelawo, futhi inkonzo yakhe yayigcwele umlilo lamandla. Ngo-1840 waqalisa ukunyathelisa Izibonakaliso Zezikhathi, esekela udaba ayesenikele kulo yonke inhliziyo yakhe. Yonke imali yakhe, wonke umsebenzi wakhe, lamandla akhe wonke wawaphosela kulolu daba, kwathi kwazuza izinkulungwane zabaphendukileyo.”
GSAM 123Umsebenzi Ohlanganisiweyo KaMiller LoHimes
GSAM 123.3Kusukela ngo-1840 kuze kube yikwindla ka-1844, imisebenzi yaBadala uMiller loHimes yayihlanganiswe kakhulu njengoba babesuka emzini besiya komunye, ehlobo behamba ngetende labo elikhulu, ebusika besemabandleni lasemaholweni omphakathi. Amandla omzimba amakhulu kaMdala Himes amgcina waze wangena emnyakeni wakhe wamashumi ayisificamunwemunye lambili. Amandla engqondo yakhe ayelamandla kwaze kwaba sekucineni. Ngo-1894, ngoMpandula 28, wanika inkulumo ethinta inhliziyo kakhulu ebandleni elalilama-Adventist osuku lwesikhombisa angaphezu kwezinkulungwane ezintathu enkambeni yaseLansing, eMichigan. Kwakungathi ukhuluma ngentshiseko lamandla amanengi njengasezinsukwini zakudala. Lokhu kwakumangalisa sibili kumuntu owayesezinyangeni ezintathu engene emnyakeni wakhe wamashumi ayisificamunwemunye lanye, futhi owayehlutshwa ngumkhuhlane ongelaphekiyo owambulala ngomnyaka olandelayo.
GSAM 124.1Abadala uMiller loHimes babemi, kungathi, “phambili empini” emnyakazweni wokuza kwesibili eMelika, futhi babengababili kuphela phakathi kwabanengi ababesebenza labo ekumemezeleni imfundiso yokuza kukaKhristu, ababelezimpawu eziyinhloko zokuzimisela okuqinileyo lokuqotho okumsulwa. Ikakhulu babengabohlobo abantu umhlaba owawubabiza ngokuthi “bazakhele,” abantu abakhuliswa ngokuhlangana lobunzima bangempilo, abafunda ukwahlulela ukufaneleka kodaba ngesimiso hatshi ngobuqili. Babengabohlobo lwalabo uMdala Miller athi babejwayele ukwamukela umlayezo emabandleni, “amalunga akholwa kakhulu, azinikele, njalo aphilayo.” Iqiniso leli laqinisekiswa yizikhonzi zamabandla ehlukene, ezathi ngemva kokwehlukana kokucina kwama-Adventist lawo, “Lona [imfundiso] selithathe ukhilimu womhlambi wethu.”
GSAM 124Abanye Abatshumayeli Bama-Adventist Abadumileyo
GSAM 124.2Kungaba lusizo ukubiza ngamabizo amanye amadoda aba lesabelo esikhulu loBadala uMiller loHimes kulumnyakazo wezinsuku zakuqala. Owokuqala kuluhlu nguCharles Fitch, waseCleveland, Ohio, owathi ngo-1842 wancoma umqondo wokuba lamatshethshi achaze imibono kaDaniyeli leSambulo. Umthombo walomcabango wawuseHabakhukhi 2:2, 3. UCharles Fitch wafa ngoMfumfu 10, 1844.
GSAM 124.3UDokotela Josiah Litch, wasePhiladelphia, owathi, njengoba sizabona esahlukweni esilandelayo, waqhutshwa yiNkosi ukuba amemezele iqiniso okwathi ukugcwaliseka kwalo kwadala ukukhula kwentshisekelo emlayezweni wokuza okungazelelwe lokwaphangisa.
GSAM 124.4UElon Galusha, waseLockport, N.Y., umfundisi odumileyo wamaBaptist, okubhala kwakhe lenkonzo yakhe ngendaba yokuza kweNkosi osekuseduze kwabangela ukunyakaza okukhulu kulelohlelo lwenkolo.
GSAM 125.1UE. R. Pinney, waseSeneca Falls, N.Y., omunye umfundisi ozinikeleyo webandla lamaBaptist, inkonzo yakhe lemibhalo yakhe kwakungamandla emsebenzini. Wayengabizwa kuhle ngokuthi “Usawoti womhlaba.”
GSAM 125.2UGeo. Storrs, waseNew York City, owathi ngaphambi kokuphendukela kwakhe emfundisweni yokuza wayengumvuseleli odumileyo. Imibhalo yakhe yaba lethonya elikhulu ekukhuthazeni abantu ukuba bazinikele kakhulu bona lempahla yabo emsebenzini; lokhu kwabonakala kakhulu emavikini okucina ezinsuku ezizinkulungwane ezimbili lamakhulu amathathu. Nguye owathi, ngemva kokudumala, waletha kubantu bama-Adventist lasemhlabeni izintshumayelo zakhe eziyisithupha ngesimo somuntu, isimo sabafileyo, lesijeziso esizayo.
GSAM 125.3UMdala Stockman, wasePortland, Maine, wayengomunye umsebenzi owayetshisekela emvuselelweni kaWilliam Miller kulowomuzi. Wafa sekusele amaviki ambalwa ukuthi kuphele umnyaka wamaJuda ka-1843, ngesikhathi abantu bama-Adventist belindele njalo bekhangelele ukuthi iNkosi izakuza ngalesosikhathi.6
GSAM 125.4Kwakukhona lamanye amadoda adumileyo esingazawabala nje ngenxa yokuswelakala kwendawo, njengaboN. N. Whiting, owenza inguqulo yeTestamente Elitsha ngesiNgisi eyaziwa ngokuthi yiNguqulo kaWhiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; uGeorge, Wesley, loEdwin Burnham (izelamani ezintathu), bonke bengabasebenzi abaphumelelayo emlayezweni.
Notes
- Habakhukhi 2:2, 3. ↩
- Isambulo 14:6, 7. ↩
- Makho 1:14, 15, ↩
- Joweli 2:30, 31. ↩
- Ukuvezwa Kwama-24 kaMathewu, amakhasi 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Kungabonakala lula, njengoba kuchazwe kuMibhalo Yakuqala, ikhasi 17, ukuthi kungani oBadala Fitch loStockman babefuna ukwazi okwakwenzakele kusukela balala. ↩