Adventist Pioneer
Library
aplib.orgIlabhulali
Uluhlu lokuqukethwe
08 / 31
08 / 31

Isahluko 5 — Umlayezo Wokuza Kwesibili

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Manje funda umfanekiso womkhiwane: Lapho igatsha lawo selithambile, likhipha amaqabunga, liyazi ukuthi ihlobo selisondele; ngokunjalo lani, lapho libona zonke lezi zinto, yazini ukuthi kuseduze [eceleni kombhalo: useduze], ngitsho sekusezivalweni. Ngiqinisile ngithi kini, lesi sizukulwane asiyikwedlula kungakagcwaliseki konke lokhu. Izulu lomhlaba kuzakwedlula, kodwa amazwi ami awayikudlula.”1

GSAM 93.2Kulo mbhalo ukunaka kwethu kuqondiswa esikhathini lapho kungaziwa khona ukuthi ukuza kukaKristu “sezivalweni” ngesiqiniseko esifanayo esazi ngaso ukuthi ihlobo lisondele lapho sibona amaqabunga okuqala ethambile ephuma. Kungaziwa futhi ukuthi sesifikile esizukulwaneni esingayikudlula esiteji sezenzo uKristu ngokwakhe engakafiki. Lapho isikhathi sifika sokufunda umfanekiso, kuqinisile kakhulu ukuthi yisikhathi seNkosi sokuvusa abafundisi abazofundisa umfanekiso. Umbuzo womphostoli kwesinye isenzakalo uyasebenza lapha ngokufanayo: “Bazalizwa njani bengenamtshumayeli? Futhi bazatshumayela njani, ngaphandle kokuba bethunywe?”2

GSAM 93Isikhathi Sezibonakaliso

GSAM 93.3Esahlukweni esandulelayo sabona ukuthi ulwazi lwatholakala njani mayelana lokuphela kwesikhathi sezinsuku ezingu-2300, lokuthi safinyelela “ehoreni lokwahlulela kwakhe.” Emfanekisweni owethulwa lapha silethwa esikhathini seNkosi salo mfanekiso kanye lomlayezo “wokwahlulela” ozamenyezelwa emhlabeni. Ngemva kokukhuluma “ngokuhlupheka” okukhulu okwakuzakwehlela abantu bakhe, okwasekufanele “kufinyezwe,” uMsindisi wathi, “Masinyane emva kokuhlupheka kwalezozinsuku ilanga lizafiphala, lenyanga kayiyikukhanyisa, lezinkanyezi zizakuwa ezulwini, lamandla amazulu azazanyazanyiswa; khona kuzakubonakala uphawu lweNdodana yomuntu ezulwini.”3

GSAM 94.1Qaphelani, akutshiwo ngophawu lokucina olukhulunywe ngalo ukuthi luphawu lokuza kwakhe; kodwa luphawu lokuthi iNdodana yomuntu ilapho, ibonakala iza. Izehlakalo ezinikezwe kulo mbhalo njengezibonakaliso okumele kusekelwe kuzo ukholo lokuza kwakhe okuseduze yizibonakaliso elangeni, enyangeni, lasezinkanyezini. Ezinye izehlakalo ezilandelayo zenzeka zihambisana lokuza kwakhe uqobo emafwini ezulu. Ngakho masinyane emva kolwesithathu lwalezi zibonakaliso—olusezinkanyezini—kufika isikhathi seNkosi sokuvusa abafundisi bayo ukuze bafundise ukuthi ukuza kukaKristu sekusezivalweni.

GSAM 94.2Manje mayelana lesikhathi sokuvela kwalezi zibonakaliso: Kwakufanele kube masinyane emva kokuhlupheka lapho ilanga lalizafiphala khona.4 Njengoba uMarku ebhala, kwakufanele kube “ngalezozinsuku, emva kwalokho kuhlupheka.”5 UMsindisi wethu wayetshilo ukuthi lezozinsuku zazizafinyezwa. Ngomthetho kaMaria Theresa, langeMithetho Yokubekezelela kusukela ngo-1773 kuya ku-1776, ulaka lokutshutshiswa kwebandla lwafinyezwa. Lanxa amandla atshutshisayo aqhubeka elawula ingalo yezombuso kwaze kwaba ngu-1798, ukutshutshiswa kwawo kwaphela cishe ngo-1773. Ukuqhathanisa amazwi oMsindisi kungabeka isibonakaliso sokuqala phakathi kuka-1773 lo-1798.

GSAM 94Usuku Lobumnyama Lobusuku

GSAM 94.3NgoMeyi 19, 1780, ilanga lafiphazwa ngamandla angaphezu kwawemvelo. Kwakungesikho ukusitheka kwelanga, ngoba inyanga yayigcwele ngosuku olwandulelayo. Lanxa kunjalo, kwaba lobumnyama phezu kwengxenye yonke esenyakatho-mpumalanga ye-United States kusukela ngehora leshumi lanye ekuseni kwaze kwaba ngehora leshumi lanye ebusuku. Ngaleso sikhathi akuzange kufiphale ilanga kuphela, kodwa lenyanga yenqaba ukubuyisa ukukhanya kwelanga. Kwakungubumnyama obuvimbela ilanga ukuthi likhanye phezu kobuso benyanga. Njengoba uNoah Webster wakubeka eminyakeni eminengi kamuva, “Akukaze kunikezwe isizathu esanelisayo salobumnyama.”

GSAM 95.1Mayelana lolusuku olumnyama, uHerschel, isazi sezinkanyezi, wathi: “Usuku Olumnyama eNyakatho Melika lwalungolunye lwemimangaliso emangalisayo yemvelo eyohlala ifundwa ngentshiseko, kodwa ifilosofi iyehluleka ukuyichaza.”

GSAM 95.2Labo abachaza ubumnyama bobusuku bukaMeyi 19, 1780, bathi, lanxa kwakulenyezi egcwele, “ukube wonke umzimba okhanyayo emkhathini wawususwe ekubeni khona, ubumnyama babungeke buphelele ukwedlula lokhu.”

GSAM 95Ukuwa Kwezinkanyezi

GSAM 95.3Okwesithathu kwalezi zibonakaliso, ukuwa kwezinkanyezi, kwagcwaliseka ngoNovemba 13, 1833. Ngalobo busuku, kumbe kusukela emahoreni amahlanu ngaphambi kokusa, kwaba lemvula yezinkanyezi ezidubulayo eyafaniswa ngabanye lemifudlana yomlilo esehla ezulwini; abanye bayifanisa lezinhlansi zomlilo eziphuma esiqeshini esikhulu seziqhumane. Lesi simangaliso sagubuzela iNyakatho Melika yonke, kusukela eGulf of Mexico eningizimu kusiya eHudson’s Bay enyakatho, kusukela eziQhingini zeSandwich entshonalanga kusiya phakathi kwamakhulu ambalwa wamamayela eLiverpool empumalanga. Lapho esasibonakala khona, kwakuyimvula yezinkanyezi eqhubekayo efanayo, zisiwa ngobunengi obunjengamakhekheba eqhwa esiphepho seqhwa.

GSAM 95.4Mayelana lalimvula yezinkanyezi yango-1833, siphinde sicaphune ku-Connecticut Observer kaNovemba 25, 1833:—

GSAM 95.5“Umhleli we-Old Countryman wenza indaba enkulu kakhulu ‘ngokuwa kwezinkanyezi.’ Uthi, ‘Simemezela ukuthi imvula yomlilo, esayibona ngoLwesithathu olwedlule ekuseni, iyisibonakaliso esesabekayo, isandulela esiqinisekileyo, isibonakaliso somusa salolo suku olukhulu lolwesabekayo oluzabonwa ngabakhileyo bomhlaba lapho uphawu lwesithupha luvulwa. Isikhathi sesisondele kakhulu, sichazwe eTestamenteni Elitsha kanye leTestamenteni Elidala; njalo kwakungenakwenzakala ukubona isithombe somkhiwane ophosa izithelo zawo lapho uphephethwa ngumoya omkhulu esiqondileyo ukwedlula lesi.’”

GSAM 96Isiprofetho SikaThomas Burnett

GSAM 96.1Abantu babefundiswe ngababezikhathi zangaphambili ukuthi balindele ukugcwaliseka kwangempela kwalesi sibonakaliso. UThomas Burnett, encwadini yakhe ethi Ithiyori YoMhlaba, eyanyatheliswa eLondon ngo-1697, wathi ngoMathewu 24:29:—

GSAM 96.2“Akuthandabuzwa ukuthi ngaleso sikhathi kuzakuba lazo zonke izinhlobo zezinkanyezi zomlilo; phakathi kwazo lezo ezibizwa ngokuthi yizinkanyezi eziwayo, zona, lanxa zingabalulekanga kakhulu ngayinye, kodwa nxa zazizandiswa ngobunengi, zisiwa, njengoba umphrofethi esitsho, njengamaqabunga omvini kumbe amakhiwane omkhiwane, zazizakwenza umbono omangalisayo.... Akudingeki sibheke lezizinto njengezinkulumo eziyihaba lezobunkondlo, kodwa njengeziprofetho ezicacileyo, lezinto ezizokwenzeka ngokoqobo.”

GSAM 96Ubufakazi BukaSolwazi uOlmstead

GSAM 96.3USolwazi uOlmstead, waseKolishi laseYale, eMassachusetts, owabizwa ngokuthi “yisazi sezulu esikhulu kunazo zonke eMelika,” wathi ngezinkanyezi eziwa ngoNovemba 13, 1833:—

GSAM 96.4“Ububanzi bemvula yezinkanyezi yango-1833 babungokokugubuzela ingxenye enkulu yomhlaba, kusukela phakathi kwe-Atlantic empumalanga kusiya ePacific entshonalanga; kusukela ogwini olusenyakatho yeNingizimu Melika kusiya ezindaweni ezingachazwanga phakathi kwezindawo zaseBrithani enyakatho. Umbukiso wezinkanyezi ezidubulayo wawungabonakali kuphela, kodwa yonke indawo wawubonisa isimo esifanayo.”

GSAM 96.5Mayelana lombukiso lo, owaqala cishe ngehora leshumi lanye ebusuku ngoNovemba 12, waqhubeka kwaze kwaba cishe ngehora lesine ekuseni ngoNovemba 13, uSolwazi uthi:—

GSAM 96.6“Labo ababa lenhlanhla yokubona umbukiso wezinkanyezi ezidubulayo ekuseni ngoNovemba 13, 1833, mhlawumbe babona umbukiso omkhulu kunayo yonke weziqhumane zasezulwini owake wabonakala kusukela ekudalweni komhlaba, kumbe okungenani phakathi kwemibhalo ehlanganiswe ngamakhasi omlando.”

GSAM 97Imvula Yezinkanyezi Yabonakala LaseYurophu

GSAM 97.1Encwadini eyanyatheliswa nguLeonard Heinrich Kelber eStuttgart, eGermany, ngomnyaka ka-1835, sifunda ukuthi lesi sibonakaliso saphindwa ngaleyongxenye ye-Atlantic, ngenyanga efanayo kodwa ngemva kwezinsuku ezimbalwa. Uthi:—

GSAM 97.2“NgoNovemba 25, 1833, kwaba lombukiso omuhle wezinkanyezi eziwayo elizwekazini laseYurophu,” njalo “eMinsterburg, eSilesia, izinkanyezi zawa njengemvula yomlilo. Kwawa lamabhola omlilo lazo, enza ubusuku bukhanye kakhulu kwaze kwaba abantu becabanga ukuthi izindlu eziseduze kwabo zazitsha.”

GSAM 97.3“Ngaleso sikhathi ePrin, e-Austria, kwaba lokuwa kwezinkanyezi okwembesa indawo engaphezu kwamakhulu amahlanu wamamayela ayisikwele. Abanye bakuchaza njengemifudlana yomlilo esehla ezulwini. Abanye bakubiza ngokuthi yimvula yomlilo. Amahhashi esaba ngenxa yakho, awela phansi. Abantu abanengi bagula ngenxa yokwesaba.”

GSAM 97Ukusetshenziswa Komfanekiso

GSAM 97.4Sehla kuloluhlu lwesiprofetho sadlula ekugcwalisekeni kwesibonakaliso sesithathu—ukuwa kwezinkanyezi—uMsindisi wethu uthi, “Manje funda umfanekiso womkhiwane.” Lolu limi alusebenzi esizukulwaneni esasiphila lapho iNkosi yethu inikeza lenkulumo, kodwa esizukulwaneni esasizabona lezi zinto sezigcwalisekile—zingagcwaliseki, kodwa sezigcwalisekile. Izinto ezazizagcwaliseka njengezimpawu zokuthi uKristu usesemnyango azifaki ukuzanyazanyiswa kwamazulu lapho ezabonakala esiza uqobo. Lezi zibonakaliso zokuza kwakhe okuseduze zifaka lesi sibonakaliso sesithathu, esisezinkanyezini. Isikhathi esibekwe yiNkosi sokuthi abantu bafunde umfanekiso womkhiwane sisukela ngaphesheya kuka-1833. Nansi isikhathi seNkosi sokuvuswa komhlaba eqinisweni elikhulu lokuthi ukuza kwakhe sekusezivalweni, lokuthi ukuza kwakhe kuzakwenzeka isizukulwane esizwa lowomfanekiso singakadluli. Ngakho siyabona ukuthi isikhathi siphawulwe njani kulesisiprofetho lapho isimemezelo esikhulu sokuza kwakufanele sinikezwe umhlaba.

GSAM 98Isimemezelo Emhlabeni Wonke

GSAM 98.1Ekugcwalisekeni kwalesisiprofetho sithola ukuthi khona lapho ngo-1833, iNkosi yayivusa izithunywa zayo kumbe abafundisi bayo ezingxenyeni ezehlukahlukeneyo zomhlaba, zona kusukela ngo-1833 kusiya ku-1844 zamemeza ukukhala kokuza kukaKristu kusondele, “sezivalweni”; njalo zafundisa umfanekiso womkhiwane, zikhomba kulezi zibonakaliso zokuza kwakhe, njengoba zaziyalelwe nguye. Lumlayezo, ngomfundisi ophilayo kumbe ngencwadi eprintiweyo, wafika kuzo zonke iziteshi zabavangeli emhlabeni, lasemachwebeni wonke omhlaba.

GSAM 98.2Ububanzi bomlayezo babekwe sobala ngumhleli we-Voice of Truth, waseRochester, N.Y., kumagazini kaJanuwari 1845:—

GSAM 98.3“Ivangeli eliphakade, njengoba lichazwe kuSambulo 14:6, 7, litshunyayelwe kuzo zonke izizwe, lezizwana, lezindimi, labantu; lisithi ngelizwi elikhulu, ‘Mesabeni uNkulunkulu, limnike udumo; ngoba ihora lokwahlulela kwakhe selifikile; limkhonze yena owenza izulu lomhlaba lolwandle lemithombo yamanzi.’ Akukho ndaba engasekelwa sobala ngamaqiniso ukwedlula ukuthi lumlayezo usuyisiwe kuzo zonke izizwe lezindimi ezingaphansi kwezulu, eminyakeni embalwa nje edlule, ekutshumayeleni ngokuza kukaKristu ngo-1843 [1843, isikhathi samaJuda—isikhathi sethu, 1844], kumbe ukuthi sekuseduze. Ngezifundo kanye lezincwadi, umsindo ususabalele emhlabeni wonke, lamazwi afika ekucineni komhlaba.”

GSAM 98.4Abanye abantu, ababengawazi amaqiniso, babebheka umnyakazo wokuza kwesibili njengowawulinganiselwe endaweni ethile, becabanga ukuthi wawungumsebenzi owawuhambisana loWilliam Miller labafundisi abangamakhulu ambalwa ababehlangene laye engxenyeni esenyakatho ye-United States. Kwabanjalo kungaba yisimanga ukufunda ukuthi umnyakazo waseMelika, lapho abaMdala uMiller loHimes babengabakhokheli abavelele, wawuyingxenye encane nje yomnyakazo omkhulu, njengoba sekushiwo, owafika “emaphethelweni omhlaba.”

GSAM 99INDLELA UMNYAKAZO OWASUNGULWA NGAYO EZIZWENI EZEHLUKENE

GSAM 99.1Isikhathi seNkosi safika sokuthi lesisimemezelo siphumele emhlabeni, njalo ezingxenyeni zomhlaba ezingamashumi amabili kumbe ngaphezulu, cishe ngesikhathi esifanayo, kwavuswa amadoda athile, wona engelakwazi umsebenzi womunye lomunye, aphuma ukuyamemezela lumlayezo kuzo zonke izingxenye zomhlaba. Labo abakhulunywe ngabo esahlukweni 4, abathola ukukhanya mayelana lokuvalwa kwezinsuku ezingu-2300, ngaphandle koyedwa—A. Campbell—baqhutshwa ukuthi bahlanganyele ekumemezeleni umlayezo wengilosi yokuqala weSambulo 14; lalokhu kwenziwa yisenzo esiqondileyo soMoya kaNkulunkulu, hatshi ngokwabelana ukukhanya phakathi kwabo.

GSAM 99Kuqhathaniswa Lenguquko

GSAM 99.2Nxa sisebenzisa umthetho ofanayo kulo mnyakazo uD’Aubigné awusebenzisa ekusungulweni kweNguquko enkulu yekhulu leshumi lesithupha, kumele sibale wona njengomlayezo weNkosi futhi usesikhathini seNkosi. Mayelana laleyoNguquko iyonke, isazi somlando sathi:—

GSAM 99.3“IGermany ayizange idlulisele iqiniso eSwitzerland, leSwitzerland ayizange ilidlulisele eFrance, leFrance eNgilandi. Wonke la mazwe alamukela kuNkulunkulu, njengoba ingxenye yomhlaba ingadlulisi ukukhanya kwenye ingxenye; kodwa ilanga elifanayo elikhanyayo likudlulisela ngokuqondileyo emhlabeni wonke. UKristu, ikhwezi losuku elivela phezulu, ophakanyiswe kakhulu ngaphezu kwabantu bonke, wayengumlilo waphezulu owanika umhlaba ukuphila ngesikhathi seNguquko, njengasekusungulweni kobuKristu. Ngekhulu leshumi lesithupha, imfundiso eyodwa efanayo yasungulwa ngesikhathi esisodwa emizini lasemabandleni ezizwe ezikude lezihlukahlukene kakhulu. Isizathu yikuthi uMoya ofanayo wawusebenza yonke indawo, uveza ukholo olufanayo.”

GSAM 99.4“Nguquko yaseGermany kanye leyeSwitzerland zifakazela leli qiniso. UZwingle wayengelabudlelwano loLuther. Akuthandabuzwa ukuthi kwakulentambo phakathi kwamadoda la amabili; kodwa kumele siyidinge ngaphezu komhlaba. Lowo owanika uLuther iqiniso esezulwini walinika loZwingle. UNkulunkulu wayeyindlela yokuxhumana phakathi kwabo. ‘Ngaqala ukutshumayela ivangeli,’ kutsho uZwingle, ‘ngomnyaka womusa ka-1516, ngamanye amazwi, ngesikhathi igama likaLuther lalingakaze lizwakale elizweni lakithi. Angizange ngifunde imfundiso kaKristu kuLuther, kodwa eLizwini likaNkulunkulu. Nxa uLuther etshumayela uKristu, wenza engikwenzayo; yikho kuphela.’”6

GSAM 100.1Ekhuluma ngomsebenzi kaFarel loLefèvre eFrance, isazi somlando sithi:—

GSAM 100.2“Ngakho iNguquko eFrance yayingeyonto eyangeniswa ivela kwamanye amazwe. Yazalelwa emhlabathini waseFrance; yamila eParis; yaqala izimpande zayo enyuvesi uqobo, eyayingamandla esibili ebuKristwini bamaRoma. UNkulunkulu wabeka izimiso zomsebenzi ezinhliziyweni eziqotho zamadoda asePicardy leDauphiny kungakaqalisi kwamanye amazwe.”

GSAM 100.3“Sesibonile ukuthi iNguquko yaseSwitzerland yayizimele kuleyo yaseGermany. INguquko yaseFrance yona yayizimele kuzo zombili. Umsebenzi waqala ngesikhathi esisodwa kulamazwe ehlukeneyo, kungelakuxhumana phakathi kwawo; njengasempi, lapho amabutho wonke ahlanganisa ibutho ehamba ngesikhathi esifanayo, lanxa elinye lingatsheli elinye ukuthi lihambe, ngoba umlayo munye ovela kuMlawuli Omkhulu munye uzwakala kuwo wonke. Isikhathi sasekugcwalisekile, abantu basebelungisiwe, uNkulunkulu waqala iNguquko yebandla lakhe kuwo wonke amazwe ngesikhathi esisodwa. Amaqiniso la atshengisa ukuthi iNguquko enkulu yekhulu leshumi lesithupha yayingumsebenzi waphezulu.”7

GSAM 100.4Mayelana leNguquko eNgilandi, ngaphansi kukaThos. Bilney, Fryth, Tyndale labanye, uD’Aubigné uqhubeka esithi:—

GSAM 100.5“Ngakho iNguquko yaseNgilandi yaqala izimele kuLuther loZwingle, ibambelele kuNkulunkulu yedwa. Kuwo wonke la mazwe obuKristu kwaba lesenzo seLizwi laphezulu esenzeka ngesikhathi esisodwa. Umsuka weNguquko eOxford, eCambridge, laseLondon kwakuyiTestamente Elitsha lesiGrikhi elanyatheliswa nguErasmus. [UTyndale loThomas Bilney basuka eCambridge ngomnyaka ka-1519.] Kwafika usuku lapho iNgilandi yayiziqhenya ngomsuka lo ophakemeyo weNguquko.”8

GSAM 101.1Isimemezelo sokuza savela ngendlela efanayo lalokho okulandelwe mayelana leNguquko. Amadoda aqhutshwa ngesikhathi esisodwa ezingxenyeni zomhlaba ezazinengi ngokuphindwe okwedlula kane kulezo ezaqala kuzo iNguquko, engelakwazi futhi engaxhumananga imicabango, aqala ukumemezela amaqiniso afanayo emiBhalo, hatshi ezizweni ezine kuphela zomhlaba, kodwa kuwo wonke umhlaba ophucukileyo.

GSAM 101Imisebenzi kaJoseph Wolff

GSAM 101.2Kungaba kuhle lapha ukuthi sikhangele izehlakalo ezitshengisa ukuthi ukumenyezelwa kokuza kweNkosi kwafinyelela ngaphi:—

GSAM 101.3“Ngo-1831 uJoseph Wolff, D.D., wathunywa evela eGreat Britain njengesithunywa sevangeli ukuze asebenze phakathi kwamaJuda ePalestina. Njengokulotshwe ezincwadini zakhe zemihla ngemihla, kusukela lapho kuze kube ngumnyaka ka-1845, wamemezela ukuthi iNkosi isizakuza masinyane ePalestina, eGibhithe, emakhunjini oLwandle Olubomvu, eMesopotamiya, eCrimea, ePheresiya, eGeorgia, kuwo wonke uMbuso wama-Ottoman, eGrisi, e-Arabhiya, eTurkey, eBokhara, e-Afghanistan, eCashmere, eHindostan, eThibet, eHolland, eScotland, e-Ireland, eConstantinople, eJerusalema, eSt. Helena, lasemikhunjini eLwandle lweMediterranean, lasedolobheni leNew York, kuwo wonke amabandla. Uthi watshumayela phakathi kwamaJuda, amaTurkey, amaMohamedi, amaParsi, amaHindu, amaKhaledi, amaYesedi, amaSiriya, amaSabiya, lakubabusi ababizwa ngokuthi ngama-pasha, ama-sheikh lama-shah, emakhosini aseOrgantsh laseBokhara, endlovukazini yaseGrisi, labanye.”9

GSAM 101.4EYemen, ilizwe elihlala izizukulwane zikaHobabi, uyisezala kaMosi, uJoseph Wolff wabona incwadi akhuluma ngayo esithi: “Ama-Arabhu akule indawo alencwadi ethi ‘Seera,’ ekhuluma ‘Ngokuza Kwesibili KukaKhristu, Lokubusa Kwakhe Enkazimulweni!’”10

GSAM 102.1EYemen wahlala insuku eziyisithupha lamaRekhabi, athi ngawo: “Kawanathi wayini, kawahlanyeli izivini, kawahlanyeli mbewu, ahlala emathendeni, njalo akhumbula amazwi kaJonadabi indodana kaRekhabi. Ayelabantwana bako-Israyeli abesizwana sikaDani, abahlala eduze kweTerim eHatramawt, abalindele, njengabantwana bakaRekhabi, ukufika kukaMesiya masinyane emayezini ezulu.”

GSAM 102.2Kulokhu okungenhla siyabona ukuthi kuleyominyaka elitshumi lane, uWolff ngokwakhe wayememezele izindaba zokuthi ukuza kukaKhristu sekusemnyango ezizweni ezitshiyeneyo ezedlula amatshumi amabili. Ngalesosikhathi imfundiso le yayixoxwa kabanzi eJalimane, ikakhulu eningizimu phakathi kwamaMoraviya.

GSAM 102Umlayezo EJalimane LaseRashiya

GSAM 102.3Umlobi oliNgisi, uMourant Brock, usazisa ukuthi “eWürttemberg kwakulomphakathi wamaKhristu owawubalwa ngamakhulu, owawulindele ukuza kukaKhristu masinyane.” Imfundiso le yamenyezelwa kwezinye izingxenye zeJalimane nguHengstenberg, okwakuthiwa ngalesosikhathi uyisazi semfundiso yenkolo esilesiphiwo esikhulu kulabo bonke eJalimane.

GSAM 102.4Ku-Isibuyekezo loMemezeli ka-13 Mpalakazi 1892, uMfundisi L. R. Conradi waseJalimane uthi:—

GSAM 102.5“UBengel, eJalimane, wavusa uthando lokubonakala kweNkosi yethu enhliziyweni zabanengi, okwakhokhela izinkulungwane ukuba zifunde ilizwi lesiprofetho ngendlela ezazingakaze zifunde ngayo.... Ukukhanya kwakhanya eJalimane, kwasakazwa khona imibhalo eyayitshengisa ukuthi insuku ezingu-2300 zitshoni. Kwalandela ukuvuswa kokholo, ikakhulu eWürttemberg, kwathi lapho kuqala ukuhlukuluzwa, amakhulu ezimuli aya eningizimu yeRashiya, lapho asakaza khona imfundiso le phakathi kwabantu bakibo ababefudukele khona eminyakeni eminengi eyayidlulile. Njengoba abefundisi babevala amasonto abo, babeqhuba imihlangano yabo ‘stunden,’ kumbe ‘yehora,’ ezindlini zabantu, ngaphandle kwabambalwa kakhulu, njalo amakhulu aguquka. Langalesosikhathi iSabatha laxoxwa phakathi kwabo, kodwa njengoba kungekho owaqalisa ukuligcina, indaba yalo yacindezelwa yaphela. Umlimi ongumRashiya waguquka emihlanganweni ‘yehora,’ waseqalisa umsebenzi ofananayo phakathi kwamaRashiya. Lokhu kwacina kubangela umnyakazo omkhulu wamaStundist okhona lamuhla, omthelela wawo ufinyelela emakhoneni akhatshana kakhulu eSiberia langale kweCaucasus.”

GSAM 103.1Ku-Isibuyekezo loMemezeli ka-31 Ntulikazi 1891, kulamazwi kaMfundisi Conradi aphathelane loMfowethu Schäche wase-Australia, owayengumhlali weSilesia ngalesosikhathi akhuluma ngaso, njalo owayesebenza okwesikhathi esithile esiza umsebenzi wobuthunywa wangaphakathi kwelizwe kaBaba Gosner, umfundisi ongumvangeli odumileyo waseJalimane. Emazwini kaMfowethu Schäche uveza okulandelayo mayelana lencwadi kaKelber:—

GSAM 103.2“Ngemva kuka-1836, kumbe lapho isikhathi esasibalwe nguBengel sesiphelile, ephephandabeni lesabelo seSchweidnitz kwavela isaziso esasivela esitolo sezincwadi sikaMnumzana Sommerfeldt kuleyondawo, mayelana lencwadi kaL. Henry Kelber eyayikhuluma ngezehlakalo ezinkulu lezithokozisayo ezazizakwenzeka ngeminyaka ka-1843 lo-1844. Kangisasikhumbuli isihloko sencwadi njengoba sasinjalo. Sayithola leyoncwadi, sayibala silabantu abambalwa ababelesifiso sokuyizwisisa, iminyango ikhiyiwe, ngomnyaka ka-1839-40. Incwadi yatshengisa ngokukaDanyeli, leSambulo, loMathewu 24, ukuthi ukuphela kwasekuseduze, njalo yayilethebula lokubala elalitshengisa ukuthi isikhathi esingenhla safinyelelwa njani.”

GSAM 103Umlayezo EGreat Britain

GSAM 103.3Embhalweni wesiNgisi othi Iminyaka Eyinkulungwane, kuthiwa “abefundisi abangamakhulu ayisikhombisa beBandla laseNgilandi babememeza ngokubuya koMhlengi.” Abanye babefundisi ababeleziphiwo ezinkulu ngalesosikhathi babephakathi kwalabo abamemezela imfundiso yokuza kweNkosi eNgilandi kusukela ngo-1840 kuze kube ngu-1844. Kubo sizabala amabizo kaBickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., uDokotela Nisbett, uMfundisi A. Dallas, M.A. [encwadini yakhe ethi Khangela EJerusalema, ikhasi 114, uchasisa ukuthi umzekeliso kaMathewu 24 uqondene lalesisizukulwane], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, labanye.

GSAM 104Umlayezo EHolland

GSAM 104.1Imfundiso yokuza kwesibili yamenyezelwa eHolland nguHentzepeter, okuthiwa ngalesosikhathi wayengumfundisi owayelesiphiwo esikhulu kulabo bonke kulelolizwe. Wayengumlondolozi wendlu yasebukhosini yokulondoloza izinto zasendulo eThe Hague, ebekwe yinkosi. Encwadini ayibhalela umhleli weSikhalo Saphakathi Kobusuku ngoNhlangula 1844, ukhuluma ngaye ngokwakhe esithi into yokuqala eyamkhokhela ukuba anake indaba le kwakuliphupho elamthinta kakhulu. Wahlolisisa iMibhalo ngendaba le, njalo ngomnyaka ka-1830 wakhupha ibhukwana elalichasisa imfundiso le. Ngo-1841 wakhupha elinye ibhukwana mayelana lokuphela komhlaba. Kuyo leyoncwadi uthi izindaba zokuqala azizwayo ngoWilliam Miller labanye ababememezela ebantwini imfundiso yokusondela kokuza kukaKhristu wazizwa ngo-1842, lapho exoxa lendoda eyayifike eHolland ivela eMelika.

GSAM 104Umlayezo ETartary

GSAM 104.2Kusukela ngo-1821 imfundiso yokuza kweNkosi yayikholwa njalo ifundiswa eTartary. Ngalesosikhathi isithunywa sevangeli esasingum-Ireland sathunywa kulelolizwe, kwathi umphristi ongumTartar wasibuza wathi: “UKhristu uzakuza nini ngokwesibili?” Saphendula sathi sasingazi lutho ngalokho, umphristi wasemangala kakhulu ngokuphendula okunjalo kwesithunywa esasize ukuzabafundisa izimfundiso zeBhayibhili, wathi wayecabanga ukuthi “wonke umuntu oleBhayibhili angakwazi lokho.” Umphristi waseveza imibono yakhe, esithi wayecabanga ukuthi uKhristu uzakuza phose ngo-1844 ngemva kokuzalwa kukaKhristu. Isehlakalo lesi sitholakala kuMagazini Wase-Ireland ka-1821.

GSAM 104Umlayezo EMelika, ENdiya, Lakulelikazi LeYurophu

GSAM 104.3KumaPheshana Okuza, umq. 2, ikhasi 135, ka-1844, uMourant Brock waseNgilandi uthi:—

GSAM 105.1“Ukulindela ukubuya koMhlengi okuseduze lokuphakanyiswa kwelizwi lokuxwayisa akutholakali eGreat Britain kuphela, kodwa laseMelika, eNdiya, lakulelikazi leYurophu. EMelika, abefundisi belizwi abangaba ngamakhulu amathathu batshumayela kanje ‘lelivangeli lombuso;’ kuthi kulelilizwe, abangaba ngamakhulu ayisikhombisa beBandla laseNgilandi baphakamisa isikhalo esifanayo.”

GSAM 105Kuzo Zonke Izikhumulo Zolwandle Emhlabeni

GSAM 105.2UE. R. Pinney, waseSeneca Falls, N.Y., umfundisi wamaBaptist ozinikeleyo, owanikela impilo yakhe ekumemezeleni imfundiso yokuza kweNkosi, wathi encwadini yakhe ethi Ukuchasiswa KukaMathewu 24, amakhasi 8, 9:—

GSAM 105.3“Kusukela ngo-1842, imibhalo yokuza kwesibili yayisithunyelwe kuzo zonke izikhungo zobuthunywa eYurophu, e-Asiya, e-Afrika, laseMelika, emaceleni womabili ezintaba zeRocky.... Abaphathi bemikhumbi yethu labasebenzi bayo basitshela ukuthi kabafiki esikhumulweni lapho abathola khona ukuthi ukumenyezelwa lokhu bekungakafiki phambi kwabo, njalo babuzwa kanengi ngakho.”

GSAM 105Izinkulungwane Ezintathu Zimemezela Umlayezo

GSAM 105.4UMfundisi G. W. Mitchel, waseZanesville, Ohio, omunye umfundisi owayememezele imfundiso le ngokwakhe, watshela umlobi lapho bexoxa eNewark, Ohio, ngo-8 Ncwabakazi 1894, ukuthi uMdala William Miller wayemtshele, bexoxa eMcConnellsville, Ohio, ngoMpandula 1844, ukuthi wayephethe “amabizo lezindawo zokubhalela abefundisi abayizinkulungwane ezintathu ezingxenyeni ezitshiyeneyo zomhlaba ababememezela besithi, ‘Mesabeni uNkulunkulu, limnike inkazimulo; ngoba ihora lokwahlulela kwakhe selifikile,’ inengi labo liseNyakatho Melika laseGreat Britain.”

GSAM 105.5UWilliam Miller, ekhuluma ngokusabalala okubanzi kwalesi “sikhalo,” wathi:—

GSAM 105.6“Oyedwa kumbe ababili kuzo zonke izingxenye zomhlaba bamemezele izindaba, njalo bonke bayavumelana ngesikhathi,—uWolff wase-Asiya; u-Irving, owayeseNgilandi; uMason waseScotland; uDavis waseSouth Carolina; labanye abanengana kule indawo, baphakamisa isikhalo, kumbe sebesiphakamisile.”11

GSAM 106Ilizwi Lika-Elija LikaHutchinson Lathunyelwa Kuyo Yonke Indawo

GSAM 106.1UMdala R. Hutchinson, ngo-1837, wathunywa esuka eNgilandi njengesithunywa sevangeli samaWeseli esiya eCanada. Wacina esehlala eMontreal. Wayesazana labantu abanengi kakhulu emazweni angaphandle. Ngeminyaka ka-1843 lo-1844 wakhupha iphephandaba elalibizwa ngokuthi Ilizwi Lika-Elija, ayekhuluma kulo ngemfundiso yokuza kweNkosi. Njengoba kwakulula kuye ukuthola imikhumbi eyayisiya kwamanye amazwe, njalo evunyelwe ukuthumela izinyanda ezinkulu zamaphephandaba akhe kungela mali yokuposa, wawathumela ngobunengi kuzo zonke izingxenye zomhlaba. Ekhuluma ngomsebenzi wakhe, wathi wayewathumela ngesihle eNova Scotia, eNew Brunswick, eNew Foundland, eNgilandi, e-Ireland, eScotland, eWales, eFrance, eJalimane, eConstantinople, eRoma, lakuzo zonke izingxenye zombuso waseGreat Britain lamazwe ayewabusa.

GSAM 106EZihlengeni ZeSandwich

GSAM 106.2KuSikhalo Saphakathi Kobusuku ka-12 Mfumfu 1843, kwakulencwadi evela kuNkosikazi O. S. Burnham, waseKaloa, esihlengeni seKaui, eZihlengeni zeSandwich. Yena lendoda yakhe babengababalisi kuleyondawo. Bamukela imfundiso yokuza kweNkosi njalo babeyimemezela khona, njalo ixuku lamakholwa lalikhonza labo kulezozihlenge.

GSAM 106Umlayezo Uqhathaniswa LowakaJohane Umbhaphathizi

GSAM 106.3Ngakho siyabona ukuthi imfundiso yokuza kweNkosi yamenyezelwa yaze yafinyelela endaweni ezinengi ngokwaneleyo ukugcwalisa izibikezelo zeMibhalo eziphathelane layo.

GSAM 106.4Umlayezo owawuzakwazisa ngokuza kokuqala kukaKhristu wachazwa ngumphrofethi u-Isaya ngalamazwi: “Ilizwi lomemezayo enkangala lithi: Lungisani indlela yeNkosi, lenzele uNkulunkulu wethu umgwaqo oqondileyo enkangala. Zonke izigodi zizaphakanyiswa, zonke izintaba lamaqaqa kuzakwehliswa; okugwegwileyo kuzaqondiswa, lezindawo ezimangelengele zibe ligceke. Inkazimulo yeNkosi izakwembulwa, yonke inyama iyibone kanyekanye, ngoba umlomo weNkosi ukukhulumile.”12 Lesisiprofetho sagcwaliseka emisebenzini ka“Johane Umbhaphathizi, etshumayela enkangala yaseJudiya, esithi: Phendukani, ngoba umbuso wezulu ususondele.”13

GSAM 107.1Indoda le iyodwa, phakathi kwezinyanga eziyisithupha isebenza elizweni elilodwa laseJudiya, yagcwalisa lesisibikezelo esimangalisayo. Lanxa lesisiprofetho sasimisa umkhawulo womsebenzi kaJohane ngesikhathi langendawo, akunjalo ngeziprofetho eziphathelane lokumenyezelwa kokuza kwesibili, ngoba umsebenzi lo kwakumele wenziwe “ngesikhalo esikhulu,” ufinyelele emhlabeni wonke.

GSAM 107.2Ngakho, ngokukhanya kwezehlakalo eziveziweyo, kuyabonakala ukuthi isiprofetho esiphathelane lomlayezo wokuza sagcwaliseka ngokuchophelela okungakanani. Isikhathi sikaNkulunkulu safika sokuba kufundiswe umzekeliso wesihlahla somkhiwa, kwenziwe ukumenyezelwa kokuqala komlayezo wengilosi yokuqala, wasemisa izithunywa zakhe ukuba zimemezele isikhalo kuzo zonke izizwe, labantu, lezindimi.

Notes

  1. Mathewu 24:32-35. ↩
  2. KwabaseRoma 10:14, 15. ↩
  3. Mathewu 24:29, 30. ↩
  4. Mathewu 24:29. ↩
  5. uMarku 13:24. ↩
  6. Umlando Wenguquko, Incwadi 8, isahluko 1, izigaba 2, 3. ↩
  7. Lapho okukhulunywe khona, Incwadi 12, isahluko 3, isigaba 10. ↩
  8. Lapho okukhulunywe khona, Incwadi 18, isahluko 2, isigaba 12. ↩
  9. Ilizwi LeBandla, ikh. 343. ↩
  10. Umsebenzi Wobuthunywa KaWolff EBokhara. ↩
  11. Izifundo ZikaWilliam Miller, ikh. 238, 1843. ↩
  12. U-Isaya 40:3-5. ↩
  13. UMathewu 3:1, 2. ↩

Inothi

Buyela emuva