Isahluko 2 — Icebo Lensindiso Lichasiswa
GSAM 38.1“Ithemba eliphuzayo ligulisa inhliziyo, kodwa nxa isifiso sigcwaliseka, siyisihlahla sokuphila.”1 “Ngoba itsho njalo iNkosi yamabandla: Kusezakuba kanye, sekusele isikhatshana, ngizanyikinya amazulu lomhlaba lolwandle lomhlabathi owomileyo; ngizanyikinya zonke izizwe, kufike oFiswa yizizwe zonke; njalo ngizagcwalisa le indlu ngenkazimulo, kutsho iNkosi yamabandla.”2
GSAM 38.2Kusukela ngesikhathi u-Adamu axotshwa ngaso esivandeni sase-Edeni lasesihlahleni sokuphila, amazwi akhulunywa kuSathane ngenzalo yowesifazana athi, “Izachoboza ikhanda lakho,” anika ithemba lokunqotshwa kokucina kukadeveli, lokuchithwa kwamacebo akhe obuqili, lelokubuyiselwa esihlahleni sokuphila. Ngakho Lowo owayelindelwe—iNzalo ethenjisiweyo—waba “ngoFiswa yizizwe zonke.”
GSAM 38.3Engcaphunweni kaHagayi engenhla kubonakala ukuthi ukufika kwalowo oFiswayo kuxhumene lesikhathi lapho iNkosi izanyikinya khona kokubili amazulu lomhlaba. UPawuli, ebhalela amaHebheru, wabeka lokho kunyikinya esikhathini esizayo, esithi, “Kusezakuba kanye nginyikinye, kungabi ngumhlaba kuphela, kodwa lezulu. Lelilizwi elithi, Kusezakuba kanye, litshengisa ukususwa kwezinto ezinyikinywayo, njengezinto ezenziweyo, ukuze izinto ezingeke zinyikinywe zihlale. Ngakho-ke, njengoba sisamukela umbuso ongeke unyikinywe, kasibe lomusa esingakhonza ngawo uNkulunkulu ngokumthokozisayo, ngenhlonipho langokwesaba uNkulunkulu.”3 Amazwi la mayelana lalokho kunyikinya okukodwa okusazayo abonakala ekuxhumanisa eduze lokumiswa kokucina kombuso kaNkulunkulu ngaphansi kukaKhristu, iNzalo ethenjisiweyo, “oFiswa yizizwe zonke.”
GSAM 39.1Ukubuyiselwa kwezinto okuzafezwa ngoKhristu kungabonwa ngokucacileyo kulezinsuku zokucina yibo bonke abaleBhayibhili lonke livuliwe phambi kwabo. Kwakungenjalo kwabasendulo. Ilizwi leNkosi leza kubo, “umlayo phezu komlayo, umlayo phezu komlayo; umugqa phezu komugqa, umugqa phezu komugqa; lapha ingcosana, laphaya ingcosana.”4 Ngakho ukwembulelwa kwabo icebo lensindiso kwakunjengendlela yabalungileyo, “njengokukhanya okukhazimulayo, okukhanya kuqhubeke kwande kuze kube semini epheleleyo.”5 Ngakho kuyinto ethakazelelwayo kakhulu ukulandelela ngamafitshane ukuthi lelo cebo lambulelwa njani kancane kancane abantu bakhe basendulo.
GSAM 39Ukuphuza Akuzange Kwembulwe Ekuqaleni
GSAM 39.2INkosi ayizange ihle ilibazise ithemba labo, igulise inhliziyo yabo ngokubembulela ukuthi kwakuzadlula amakhulu eminyaka bengakafinyeleli ekugcwalisekeni kwamathemba abo eNzalweni ethenjisiweyo. Kulokho okubhaliweyo siphetha ngokuthi bavunyelwa ukucabanga ukuthi umntwana wokuqala owayezazalwa wayezakuba yileyo Nzalo; lokuthi masinyane kakhulu, ngenye indlela, i-Edeni yayizabuyiselwa, labo baphinde bafinyelele esihlahleni sokuphila. Kwathi uKhayini ezalwa, u-Eva wamemeza wathi, “Ngizuze indoda eNkosini.”6 Ezinye izazi zesiHebheru ziyafakaza ukuthi nxa amazwi la ehunyutshwa ngokugcweleyo lanjengoba enjalo, athi, “Ngizuze indoda, iNkosi.” Okutsho ukuthi, Nansi iNzalo ezakwenza lumsebenzi wobukhosi wokunqoba uSathane. Akulamlando olotshiweyo wokuthi u-Eva wakhuluma amazwi anjalo ngesikhathi u-Abela ezalwa. Wayengacabanga, njalo kwakungokwemvelo ukuthi acabange, ukuthi izibulo yilo elalizagcwalisa isithembiso. Amathemba akhe kumele ukuthi ehla kangakanani, aze afe, lapho isimilo sikaKhayini sibonakala, ebona indlela yakhe embi eyacina imholela ekubulaleni umfowabo. U-Abela engakabulawa, kumele ukuthi basebethole ukukhanya lolwazi oluthile mayelana lomhlatshelo owawuzakwenzelwa bona esikhathini esizayo; ngoba u-Abela, efundiswe nguNkulunkulu, waletha iwundlu lakhe ukuba libe ngumnikelo, kodwa uKhayini, owayefundiswe okufanayo lomfowabo, waletha umnikelo wezithelo zomhlabathi, owawuxubene lomoya wolaka lomhawu. Umnikelo ka-Abela wamukeleka kulokaKhayini, ngoba wenziwa “ngokukholwa,” njalo uPawuli ubhala ngaye athi, “Lanxa esefile, usakhuluma.”7
GSAM 40USethi UyiNzalo Yini?
GSAM 40.1Ngemva kokufa kuka-Abela, uSethi wazalwa, ithemba lavuseleleka; “ngoba uNkulunkulu,” kutsho u-Eva, “ungimisele enye inzalo esikhundleni sika-Abela, owabulawa nguKhayini.”8 Ngemva kwalokho uSethi wabalwa ohlwini lwezizukulwana ezavela ku-Adamu. (Khangela uGenesisi 5:3.) UKhayini, owayelizibulo sibili, kabalwa ohlwini losendo. Kungenzeka kakhulu ukuthi u-Eva wayecabanga ukuthi uSethi wayeseyiNzalo ethenjisiweyo. Ngokulandisa okubhaliweyo, kubonakala ukuthi ngemva kokuzalwa kukaSethi abantu baqalisa ukuzibiza ngebizo leNkosi. (Khangela amazwi aseceleni kuGenesisi 4:26.) Mhlawumbe benza lokhu becabanga ukuthi uSethi nguye owayezakuba ngumbusi wokucina, iNkosi, achithe ukubusa uSathane ayekuthathe ngodlakela.
GSAM 40Ithemba Lagxila KuNowa
GSAM 40.2Emlandweni omfitshane wezenzakalo kusukela ngesikhathi sika-Adamu kuze kube sekuzalweni kukaNowa, kubhalwe okuncane ngaphandle kohlu losendo lwabantu. Ekuzalweni kukaNowa (“oqotho,” emazwini aseceleni) ithemba laphinda lavuka, abantu bathi, “Yena lo uzasiduduza ngomsebenzi wethu langomzukuzuku wezandla zethu, ngenxa yomhlabathi iNkosi ewuqalekisileyo.”9 Ilizwi likaNkulunkulu alisitsheli ukuthi babelindele ukududuzwa njani kumbe ngayiphi indlela; kodwa babelalo ithemba lokuthi isiqalekiso esisemhlabeni sasizaphungulwa ngenye indlela. Babengembulelwanga ulwazi ngobubi obabuzakuba khona ensukwini zikaNowa, lapho abantu babezagcwalisa umhlaba ngesono langodlakela baze batshabalaliswe emhlabeni nguzamcolo, kusinde uNowa lemuli yakhe kuphela ekubhujisweni; njalo babengembulelwanga ukuthi wayezaxwayisa umhlaba ngeminyaka elikhulu lamatshumi amabili ngokubhujiswa okwakusondela.
GSAM 41Ukwakhiwa KweBhabheli
GSAM 41.1Ngemva kukazamcolo abantu balaywa ngoNowa ukuthi bagcwalise umhlaba; kodwa bathi sebeqalisa ukwanda, bala icebo leNkosi lokubabusa. UNimrodi wamisa umbuso waseBhabheli (owabizwa kamuva ngokuthi yiBhabhiloni, owokuqala emibusweni yasemhlabeni).10 Ngemva kwesikhatshana abantu baqalisa ukwakha umphotshongo waseBhabheli, ukuze bazenzele ibizo, njalo bavimbele ukuhlakazeka kwabo emhlabeni, okwakuphikisana lalokho iNkosi eyayibafundise khona ngoNowa. Esikhundleni sokulinda ngokubekezela ukuthi iNkosi igcwalise izinhloso zayo, bazithathela indaba ngezandla zabo, uNkulunkulu wasedida ulimi lwabo, ngakho bahlakazeka.
GSAM 41U-Abhrahama Uzakuba Yindlalifa Yomhlaba
GSAM 41.2Nxa silandela umlando omfitshane size sifike kowetshumi osendweni lukaNowa, sithola ukubizwa kuka-Abhrahama, iNkosi eyathi kuye, “Wonke umhlaba owubonayo ngizawunika wena lenzalo yakho kuze kube nininini. Njalo ngizakwenza inzalo yakho ibe njengothuli lomhlabathi; kuze kuthi nxa umuntu engenelisa ukubala uthuli lomhlabathi, lenzalo yakho layo ingabalwa. Sukuma, uhambe phakathi kwelizwe ngobude balo langobubanzi balo, ngoba ngizalinika wena.”11 Lanxa u-Abhrahama wayenikwe lesi sithembiso sokuthi wayezakuba ngumnikazi welizwe, iNkosi yamqinisekisa ukuthi wayezakufa. UPawuli uthi wasuka waya “endaweni ayezayamukela kamuva ibe yilifa.”12 Akuthandabuzwa ukuthi lindaba yokugcwaliseka kwesithembiso yacaciselwa u-Abhrahama embonweni owavela kuNkulunkulu, ngoba “wayelindele umuzi olezisekelo, omakhi lomenzi wawo nguNkulunkulu.”13 KwabaseRoma 4:13 kuthiwa isithembiso sasiyikuthi “abe yindlalifa yomhlaba;” hatshi esimeni sawo samanje, kodwa ngesikhathi esithile esizayo, ngemva kokuba esephinde waphila.
GSAM 42.1Ngokubona komuntu u-Abhrahama wehluleka ukuqedisisa ukuthi inzalo ethenjisiweyo yayingaba ngumntanakhe uqobo njani. Ngakho wacebisa ukuthi inceku yakhe eyayiphethe indlu yakhe, u-Eliyezeri, ibizwe ngokuthi yinzalo. INkosi yathi, Kakunjalo; kodwa izakuba ngulowo “ozaphuma ezibilinini zakho uqobo.” INkosi yayisiqalisa ukumembulela ukuthi umsebenzi wokucina wenzalo yakhe wawungezukugcwaliseka masinyane. Yathi ku-Abhrahama, “Inzalo yakho izakuba ngabezizweni elizweni elingelasiwo labo, njalo izabasebenzela; bona bazayihlupha iminyaka engamakhulu amane.... Kodwa wena uzakuya kuboyihlo ngokuthula; uzangcwatshwa usugugile kuhle.”14
GSAM 42.2Umka-Abhrahama waveza icebo elingelakuhlakanipha lokuphangisisa ukugcwaliseka kwesithembiso; kodwa ngemva kokuzalwa kuka-Isaka, indodana ka-Abhrahama loSara uqobo, umkakhe osemthethweni, iNkosi yakhuluma ngo-Ishmayeli lonina uHagari yathi, “Mxotshe lowesifazana oyisigqili kanye lendodana yakhe.”
GSAM 42.3Ekuhlolweni kokholo luka-Abhrahama lapho enikela u-Isaka e-alithareni, wafunda isifundo ngendaba yokuvuka kwabafileyo. Kuthiwa ngaye, “Ecabanga ukuthi uNkulunkulu wayelamandla okumvusa [u-Isaka], lakwabafileyo; lapho aphinda wamemukela khona ngomfanekiso.”15
GSAM 42INzalo Yeqiniso
GSAM 42.4Ngesinye isikhathi u-Abhrahama wafundiswa ukuthi iNzalo yeqiniso, okwakuzabusiswa ngayo zonke izizwe, lanxa yayivela esizukulwaneni sakhe ngokwenyama, eqinisweni yayizakuba nguKhristu kaNkulunkulu; ngoba iNkosi kayitshongo kuye ukuthi, “Ezinzalweni, njengokungathi zinengi; kodwa njengokungathi yinye, Lasenzalweni yakho, enguKhristu.”16 Umphostoli uPawuli wathi ngalokhu, “UMbhalo, ubona ngaphambili ukuthi uNkulunkulu uzalungisisa abezizwe ngokukholwa, watshumayela ivangeli ku-Abhrahama kusengaphambili, wathi, Kuwe zonke izizwe zizabusiswa.”17 Isithembiso esasiphiwe u-Abhrahama savuselelwa ku-Isaka lenzalo yakhe,18 lakuJakobe njalo.
GSAM 42.5Njengoba uJakobe wayelamadodana alitshumi lambili, kwakungokwemvelo ukuthi kuvele umbuzo othi, Usendo lweNzalo yeqiniso luzalandelwa ngaphi phakathi kwabo? Ebufakazini obuphefumulelweyo uJakobe abunika ngamadodana akhe, indaba yaqedwa: “Intonga yobukhosi kayiyikusuka kuJuda, kumbe umniki womthetho phakathi kwenyawo zakhe, aze afike uShilo; njalo abantu bazabuthana kuye.”19 Mayelana lokugcwaliseka kwalokhu, kuhle sinanzelele lapha ukuthi ama-Israyeli, lanxa ayengaphansi kwezizwe ezitshiyeneyo, ayevunyelwa ukuba leSanhedrini yawo. Ngakho uJuda—isizwe samaJuda esabizwa njalo ngoJuda—wayelelizwi elithile ekubusweni kwawo, kwaze kwafika ngempela uShilo (uKhristu).
GSAM 43Isikhathi Sasifihliwe
GSAM 43.1Okhokho babelolwazi oluthile ngokubuyiselwa kwezinto langeNzalo ethenjisiweyo; kodwa babengakambulelwa ukuthi yayizafika nini, kumbe ukuthi kwakuzadlula isikhathi esinganani ingakafiki. Lapho inzalo kaJakobe yanda eGibhithe, njalo umAsiriya—uFaro (Isaya 52:4)—“owayengamazi uJosefa,”20 ebacindezela, kwakungokwemvelo ukuthi ingqondo zabo zibuyele eminyakeni engu-400 (empeleni engu-430) eyakhulunywa ku-Abhrahama njengesikhathi esasizahlanganisa ukuhlupheka kwabo lokuhlala kwabo njengabezizweni, bethemba ukuthi ukukhululwa kulezozinto kwakuzabangenisa elifeni elithenjisiweyo.
GSAM 43.2Kwathi uMosi ezalwa, abazali bakhe babona ukuthi “wayengumntwana omuhle.”21 Kumele ukuthi babekuphiwe ukukhanya kokuthi wayezakuba ngumkhululi ka-Israyeli ebugqilini babo obulolunya, ekhokhelwa nguNkulunkulu. Akuthandabuzwa ukuthi lolulwazi lwatshelwa uMosi; ngoba kwathi eseleminyaka engamatshumi amane, wakhetha ngenhliziyo yonke ukuhamba lama-Israyeli ayecindezelwa, ahlupheke kanye lawo, kulokuthi abizwe ngokuthi uyindodana yendodakazi kaFaro lendlalifa yesihlalo sobukhosi saseGibhithe,22 njalo lapho eqalisa ukumela abantu bakhe, ebulala umGibhithe ebavikela, wamangala kakhulu ukuthi behluleka ukuwubona umsebenzi wakhe; “ngoba wayecabanga ukuthi abafowabo babezazwisisa ukuthi uNkulunkulu wayezabakhulula ngesandla sakhe.”23
GSAM 44.1Kwathi isikhathi seNkosi sokuthi ama-Israyeli asuke eGibhithe sesifikile, asuka ngaso kanye isikhathi esasibikezelwe, ngosuku lwakhona uqobo. U-Eksodasi 12:40, 41. Ayengeke athathe uMosi njengombusi wawo wokucina lenzalo eyayiphiwe isithembiso, ngoba wayengowesizwe sikaLevi, njalo uJakobe wayengatshongo yini esiprofethweni sakhe esiphefumulelweyo ukuthi uJuda wayezakuba ngumbusi wawo aze afike uShilo?
GSAM 44“Ngizambona, Kodwa Hatshi Khathesi.”
GSAM 44.2Lapho ama-Israyeli esendleleni eya eKhanani, uBhalaki, inkosi yakoMowabi (owayeyinzalo kaLothi), wabiza uBhalamu ukuze aqalekise u-Israyeli. INkosi yaphendula isiqalekiso sakhe saba yisibusiso, abazuza ngaso ukukhanya okwengeziweyo, okwakuzasusa umcabango wokuthi ukukhululwa kokucina ekuthatheni kukaSathane umbuso ngodlakela kwakuzakwenzakala masinyane nje bengena eKhanani. Ukulandisa koMbhalo ngakho kuthi uBhalamu, embonweni owavela kuNkulunkulu, wathi, “Ngizambona, kodwa hatshi khathesi; ngizambukela, kodwa hatshi eduze: kuzaphuma iNkanyezi kuJakobe, kuvuke iNtonga yobukhosi ku-Israyeli, itshaye amagumbi akoMowabi, ichithe bonke abantwana bakaShethi.”24
GSAM 44.3Linzalo enengi kangaka eyavela ku-Abhrahama ikhulunywa nguPawuli ngalindlela: “Ngakho-ke kwavela koyedwa, yena owayesefana lofileyo, abanengi njengezinkanyezi zezulu ngobunengi, lanjengomhlabathi osokhunjini lolwandle ongenakubalwa. Bonke laba bafa bekholwa, bengazamukelanga izithembiso, kodwa bezibonile zikhatshana, baqiniseka ngazo, bazemukela, bavuma ukuthi bangabezizweni labahambi emhlabeni.”25
GSAM 44.4Inhliziyo ka-Israyeli yayingadingi ukuphela amandla kumbe ukudana ngenxa yesiprofetho sikaBhalamu sokuthi ukugcwaliseka kwethemba labo kwakungezukuba “khathesi,” kumbe “eduze”; ngoba iNkosi, kungakabi kudala ngaphambi kwalesi siprofetho, yayifunge ngokuphila kwayo ukuthi leso simo esilenkazimulo sasizafika ekucineni. Yathi ngoMosi, “Kodwa ngeqiniso njengokuphila kwami, umhlaba wonke uzagcwala inkazimulo yeNkosi.”26 Ensukwini zomphrofethi uHabakhukhi, ngemva kweminyaka engu-863, leliqiniso laphindwa, kodwa lakhulunywa njengento eyayisazakwenzakala: “ngoba umhlaba uzagcwala ulwazi lwenkazimulo yeNkosi njengamanzi esibekela ulwandle.”27
GSAM 45Inkonzo Yendawo Engcwele Ingumfanekiso Weyeqiniso
GSAM 45.1Lapho iNkosi ikhipha u-Israyeli eGibhithe, yamemezela umthetho wayo wokuziphatha bonke abantu bezwa enkambeni yonke, yabanika amazwi awo elotshwe elitsheni ngomunwe wayo uqobo. Ukuze bahlale bekhonjwa phambili kulowo Msindisi owayezacina ezinikela njengomhlatshelo ngenxa yabo, lokuthi ngamandla egazi lakhe eliligugu izono zabo zihlanjululwe zisuswe, yenza ukuba kwakhiwe indawo engcwele enkangala. Nxa esakha leli thabhanekeli, kumbe indawo engcwele, uMosi walaywa ukuthi kukho konke akwenze kufanane ncamashi lesibonelo iNkosi eyamtshengisa sona entabeni.28 Inkonzo eyayikule indawo engcwele yayiyisithunzi senkonzo yeqiniso kaKhristu endaweni engcwele esezulwini.29 Lapho inhloso kaNkulunkulu ngeminikelo langemihlatshelo yendawo engcwele yayiyikugcina phambi kwabantu isithunzi “sezinto ezinhle ezizayo,”30 umzamo kaSathane wawuyikuholela abantu ekutheni bakhangele umnikelo uqobo, esikhundleni sikaKhristu lenkonzo yakhe yeqiniso, umnikelo owawuyisibonelo sayo kuphela. Ngalindlela wayefuna ukubaholela ekuthembeni imisebenzi yabo ukuze basindiswe.
GSAM 45.2Kwakuyinhloso yeNkosi ukuba ngumbusi wabantu bayo,—ama-Israyeli,—ibalwele izimpi zabo njalo inqobe izizwe. Yayilendlela yayo yokubusa, njengoba kutshengiswa ngumbhalo olandelayo: “Isichithe izizwe eziyisikhombisa elizweni laseKhanani, yabehlukanisela ilizwe lazo ngenkatho. Ngemva kwalokho yabanika abahluleli okweminyaka engaba ngamakhulu amane lamatshumi amahlanu, kwaze kwaba kuSamuyeli umphrofethi.”31
GSAM 45U-Israyeli Ucela Inkosi
GSAM 45.3Kusobala ukuthi ama-Israyeli ayengayithandi indlela iNkosi eyayiwabusa ngayo. Kodwa kwakuyinhloso yayo lentando yayo ukuthi abe ngabantu abakhethekileyo, abatshiyene labo bonke ababebazungezile. Aluba ayelandele imilayo yayo ngokupheleleyo, lezizwe zazizatsho ngawo zithi, “Ngempela lesisizwe esikhulu singabantu abahlakaniphileyo labaqedisisayo. Ngoba yisiphi isizwe esikhulu kangaka esiloNkulunkulu oseduze laso, njengeNkosi uNkulunkulu wethu eseduze lathi kukho konke esiyicela khona?”32
GSAM 46.1Ekungasuthisekini kwawo acela uSamuyeli ukuthi awamisele inkosi ezawabusa, iNkosi yasisithi kuSamuyeli, “Angalile mina, ukuze ngingawabusi.”33 Aphinda athi kuSamuyeli, eseqinisa kakhulu isicelo sawo, “Sibekele khathesi inkosi ezasahlulela njengezizwe zonke.”34 USamuyeli wawachasisela ngokunanzelela ukucindezelwa okwakuzawafikela nxa eselenkosi, kodwa “abantu bala ukulalela ilizwi likaSamuyeli, bathi, Hatshi; kodwa sizakuba lenkosi phezu kwethu; ukuze lathi sibe njengezizwe zonke, lenkosi yethu isahlulele, iphume phambi kwethu, ilwe izimpi zethu.”35
GSAM 46.2Ngakho aba lamakhosi ayewabusa okweminyaka engaba ngamakhulu amahlanu, kuqala njengombuso owodwa ngaphansi kukaSawuli, uDavida loSolomoni; ngemva kwalokho esehlukaniswe aba yimibuso emibili, u-Israyeli loJuda. Ambalwa kakhulu amakhosi awo ayelungile njalo ebusa ngokulunga, kodwa amanengi awo ayemabi, eholela abantu ekukhonzeni izithombe lasezonweni ezimbi kakhulu. Ngakho abantu babengafani lezizwe ezazibazungezile ngokuba lenkosi kuphela, kodwa babefana lazo lasebubini, ekutshiyeni uNkulunkulu waboyise, lasekukhonzeni izithombe lamabutho asezulwini.
GSAM 46.3INkosi yathi ngalokhu kubusa kwamakhosi, ngomlomo womphrofethi uHoseya, “O Israyeli, uzibhubhisile; kodwa usizo lwakho lukimi. Ngizakuba yinkosi yakho; ungaphi omunye ongakusindisa kuyo yonke imizi yakho? Bangaphi abahluleli bakho owathi ngabo, Ngipha inkosi leziphathamandla? Ngakunika inkosi ngolaka lwami, ngayisusa ngokuthukuthela kwami.”36
GSAM 47Umbuso Ugenqulwa
GSAM 47.1Lokhu kubusa kwamakhosi kwaqhubeka kwaze kwaba yisikhathi lapho amaKhaledi atshisa iJerusalema, athatha izitsha zethempeli, athumba uJuda amusa eBhabhiloni, lapho abahlala khona okweminyaka engamatshumi ayisikhombisa, njengokwakuprofethwe ngabo. Ekupheleni kwalokhu kubusa kwamakhosi, iNkosi yathi ngomprofethi uHezekheli kuZedekhiya, inkosi yabo yokucina: “Wena nkosana yako-Israyeli engcolileyo, embi, osuku lwakho selufikile, lapho ububi buzaphela khona, itsho njalo iNkosi uNkulunkulu: Susa umqhele wobukhosi, ukhuphe umqhele: lokhu akusayikuba njengakuqala; phakamisa ophansi [umbusi weBhabhiloni], wehlise ophakemeyo [lo mbusi wesizwe sakoJuda oziphakamise kangaka]. Ngizawugenqula, ngiwugenqule, ngiwugenqule; njalo awusayikuba khona, aze afike lowo olelungelo lawo; ngizamnika wona.”37
GSAM 47.2Lo mbusi olelungelo, iNzalo yeqiniso, nguKristu. Ngaye umprofethi uMikha wabhala wathi: “Wena, nqaba yomhlambi, nqaba yendodakazi yeZiyoni, buzakuza kuwe, yebo, ubukhosi bakuqala [ukubusa umhlaba, okubuyiselwe kuKristu]; umbuso uzakuza kuyo indodakazi yeJerusalema.”38
GSAM 47.3Lapho u-Israyeli elahlekelwa yintonga yobukhosi, yangena ezandleni zenkosi yeBhabhiloni. Njengoba balandelana bengaphansi kokubusa kweMediya lePheresiya, leGrisi, leRoma, umbuso wagenqulwa kathathu. Ekubuseni kukaKhesari Awugustu, umbusi weRoma, uKristu, indlalifa elelungelo lesihlalo sobukhosi sikaDavida — iNzalo yeqiniso yowesifazana, eka-Abrahama lekaDavida — wazalwa ngendlela eyayiprofethwe ngayo.
GSAM 47.4Ukuze abantu bazi ukuthi uMbusi olelungelo, iNzalo yeqiniso, wayedlula umuntu nje ofayo olombuso ohlala okwesikhatshana, iNkosi yaphefumulela umhlabeleli ukuthi abhale kanje: “Ngizamenza izibulo lami, aphakame kulamakhosi omhlaba. Ngizamgcinela umusa wami kuze kube nini lanini, lesivumelwano sami sizakuma siqinile kuye. Njalo ngizakwenza inzalo yakhe ihlale kuze kube nini lanini, lesihlalo sakhe sobukhosi sibe njengensuku zamazulu.” “Inzalo yakhe izahlala kuze kube nini lanini, lesihlalo sakhe sobukhosi sibe njengelanga phambi kwami. Sizaqiniswa kuze kube nini lanini njengenyanga, lanjengofakazi othembekileyo ezulwini.”39
GSAM 48.1Esiprofethweni sika-Isaya sifunda njalo ngalo uMbusi kanje: “Ngoba sizalelwe umntwana, siphiwe indodana; lobukhosi buzakuba sehlombe layo; lebizo layo lizathiwa nguSimangaliso, nguMeluleki, nguNkulunkulu olamandla, nguBaba ongapheliyo, yiNkosana yokuthula. Ukwanda kobukhosi bayo lokuthula kakuyikuba lokuphela, esihlalweni sobukhosi sikaDavida lasembusweni wakhe, ukuwuhlela lokuwuqinisa ngokwahlulela langokulunga, kusukela khathesi kuze kube nini lanini. Ukutshiseka kweNkosi yamabandla kuzakwenza lokhu.”40
GSAM 48Ukuthathwa Kuka-Enoki Lo-Elija Basiwe Ezulwini
GSAM 48.2Kulandiswe ngezehlakalo zabantu bezikhathi zasendulo abathathwa basiwa ezulwini bengakuzwanga ukufa. Ngo-Enoki, owesikhombisa kusukela ku-Adamu, kuthiwa “wahamba loNkulunkulu; wayengasekho, ngoba uNkulunkulu wamthatha.”41 “Ngokholo u-Enoki wathathwa ukuze angaboni ukufa; njalo katholakalanga, ngoba uNkulunkulu wayemthethe; ngoba engakathathwa wayelalobu bufakazi, bokuthi wamthokozisa uNkulunkulu.”42
GSAM 48.3Njalo, ngesikhathi u-Elija lo-Elisha behamba ndawonye, “kwathi belokhu behamba bekhuluma, khangela, kwabonakala inqola yomlilo lamabhiza omlilo, kwabehlukanisa bobabili; u-Elija wasesenyukela ezulwini ngesivunguzane. U-Elisha wakubona, wamemeza wathi: Baba, baba, nqola yako-Israyeli labagadi bamabhiza bayo! Kasambonanga futhi.”43
GSAM 48.4U-Enoki waprofetha ngokuza kukaKristu njengomahluleli womhlaba wonke, ngala amazwi: “Khangelani, iNkosi iyeza ilabangcwele bayo abangamatshumi ezinkulungwane, ukuzakwahlulela bonke, lokubalahla ngecala bonke abangamesabiyo uNkulunkulu phakathi kwabo, ngenxa yayo yonke imisebenzi yabo yokungamesabi uNkulunkulu abayenzileyo bengamesabi, langenxa yawo wonke amazwi alukhuni izoni ezingamesabiyo uNkulunkulu eziwakhulume zimelana layo.”44
GSAM 49UJobe Wafundisa Ngokuza KweNkosi
GSAM 49.1UJobe, okucatshangwa ukuthi waphila ngesikhathi sikaMozisi, wayelolwazi ngokuza kukaKristu langokuvuka kwabafileyo; ngoba wathi: “Kungathi amazwi ami angabhalwa khathesi! Kungathi angalotshwa encwadini! Kungathi angaqoshwa edwaleni ngosiba lwensimbi langomthofu kuze kube nini lanini! Ngoba ngiyazi ukuthi uMhlengi wami uyaphila, lokuthi uzakuma ngosuku lokucina emhlabeni; njalo lanxa emva kokubhujiswa kwesikhumba sami izibungu zibhubhisa lumzimba, ngizambona uNkulunkulu ngisenyameni yami; engizambona mina ngokwami, lamehlo ami azambona, kungabi ngomunye.”45
GSAM 49Isihlalo Sobukhosi SikaDavida Siyisihlalo Sobukhosi SeNkosi
GSAM 49.2Isihlalo sobukhosi sikaDavida sasibizwa ngokuthi yisihlalo sobukhosi seNkosi. “USolomoni wahlala esihlalweni sobukhosi seNkosi njengenkosi esikhundleni sikaDavida uyise.”46 INkosi “yayifunge ngesifungo kuye [uDavida], ukuthi esithelweni sokhalo lwakhe ngokwenyama, yayizavusa uKristu ukuba ahlale esihlalweni sakhe sobukhosi; yena ekubonile lokhu ngaphambili, wakhuluma ngokuvuka kukaKristu, ukuthi umphefumulo wakhe kawutshiywanga esihogweni, lenyama yakhe kayibonanga ukubola.”47 Njalo kuthiwa ngokubusa kukaKristu okuzayo: Uzahlala esihlalweni sobukhosi sikaDavida. (Bona u-Isaya 9:7.) Njalo, “Amakhosi omhlaba ayazimisa, lababusi bacebisana ndawonye, bemelana leNkosi loGcotshiweyo wayo.... Kanti mina ngiyimisile inkosi yami entabeni yami engcwele iZiyoni. Ngizamemezela isimemezelo: INkosi ithe kimi: Wena uyiNdodana yami; lamuhla ngikuzele.”48 Njalo, “INkosi yathi eNkosini yami: Hlala ngakwesokunene sami, ngize ngenze izitha zakho zibe yisenabelo senyawo zakho.”
GSAM 49AmaJuda Ayadideka
GSAM 49.3La amavesi adida amaJuda. Nansi indaba ayehluleka ukuyixazulula: Nxa uDavida wayembiza ngokuthi yiNkosi, pho wayeyindodana yakhe njani? Wayengaba njani umntwana ozelwe enzalo kaDavida, kodwa abe ngu-Imanuweli — uNkulunkulu elathi? Kodwa u-Isaya, umprofethi wawo uqobo, wamemezela wathi: “Intombi emsulwa izakhulelwa, izale indodana, iyibize ngokuthi ngu-Imanuweli.”49
GSAM 50.1UKristu wayewazi kuhle umbuzo owawuzathulisa abaFarisi ababethanda ukuphikisana, ngakho wababuza wathi: “Licabangani ngoKristu? Uyindodana kabani? Bathi kuye: EkaDavida. Wathi kubo: Pho kungani uDavida embiza ngoMoya ngokuthi yiNkosi, esithi: INkosi yathi eNkosini yami: Hlala ngakwesokunene sami, ngize ngenze izitha zakho zibe yisenabelo senyawo zakho? Nxa-ke uDavida embiza ngokuthi yiNkosi, uyindodana yakhe njani?”50
GSAM 50.2Le indaba iyaphindwa futhi kumaHubo 45:6, 7: “Isihlalo sakho sobukhosi, Nkulunkulu, singesaphakade laphakade; intonga yombuso wakho iyintonga eqondileyo. Uthanda ukulunga, uzonde ububi; ngakho uNkulunkulu, uNkulunkulu wakho, ukugcobile ngamafutha entokozo ukwedlula abangane bakho.”51 Belale imiBhalo engqondweni, abantu abangamaJuda kumele ukuthi babecabanga ngobukhulu besimilo soMbusi loMvuseleli owayezakuza. Kwakungeke kube ngenye indlela.
GSAM 50INzalo Evela KuNkulunkulu
GSAM 50.3Kwaphiwa imfundiso ecacileyo ngoKristu langokuzalwa kwakhe, ngoba iNkosi ngomprofethi uMikha yatshengisa ukuthi uvela kuNkulunkulu, yaze yatsho lomuzi omncinyane ayezazalelwa kuwo: “Kodwa wena, Bhethilehema Efratha, lanxa umncinyane phakathi kwezinkulungwane zakoJuda, kuwe kuzavela kimi lowo ozakuba ngumbusi ko-Israyeli; okuvela kwakhe kusukela kudala, kusukela ephakadeni” (eceleni kombhalo, ngesiHebheru, kusukela “ensukwini zaphakade”).52
GSAM 50Ubukhona BukaNkulunkulu Bubonakala EShekhina Laseyezini
GSAM 50.4Emuva kwesikhathi embalini yabako-Israyeli, lapho uSolomoni eseqedile ukwakha ithempeli, athi kumele libe “lihle kakhulu,” ishekhina yenkazimulo kaNkulunkulu yahlala phakathi kwamakherubhi phezu kwesihlalo somusa. Umbhalo uthi ekunikelweni kwethempeli, abapristi sebephumile endaweni engcwele, “iyezi lagcwalisa indlu yeNkosi, abapristi baze behluleka ukuma bakhonze ngenxa yeyezi; ngoba inkazimulo yeNkosi yayigcwalise indlu yeNkosi.”53 Ubukhona beNkosi kuleli thempeli babonakala emehlweni abantu eyezini lenkazimulo. INkosi yawuphendula umthandazo kaSolomoni ngalesi isikhathi, yathi kuye: “Ngiwuzwile umthandazo wakho, njalo ngizikhethele le indawo ibe yindlu yomhlatshelo.”54
GSAM 51.1Abantu bona, bakhonza izithombe; ngenxa yalokho umuzi wabo lendawo engcwele kwasala kungamanxiwa okweminyaka engamatshumi ayisikhombisa. Emva kokuthunjwa, ithempeli lakhiwa kutsha likhokhelwa nguZerubhabheli. Lanxa lalingelabukhazikhazi obulingana lobethempeli elalakhiwe nguSolomoni, iNkosi yathi ngalo ngomprofethi wayo: “Inkazimulo yale indlu yokucina izakuba nkulu kuleyakuqala.”55 Le indlu yacetshiswa ngobuhle nguHerodi, njalo emagumeni ayo uMsindisi wafundisa. Indlu yakuqala yayileyezi lenkazimulo elalimele iNkosi, kodwa kweyesibili kwangena uMsindisi uqobo, uMenzi wezinto zonke.
GSAM 51Ukubusa Okulenkazimulo Kwesiqu SikaJese
GSAM 51.2Kulabo ababelindele, belindile ezinsukwini zika-Isaya, ukuchazwa esiprofethweni sakhe kwezinto ezilenkazimulo eziphathelane lokuhlengwa kokucina kumele ukuthi kwakungumthombo wamandla lowokukhuthazeka. Lezi ziprofetho ziphinda zicacise kuhle usendo okwakuzavela kulo loMkhululi owayelindelwe, kanje: “Kuzavela ihlumela esiqwini sikaJese, leGatsha lihlume ezimpandeni zakhe; loMoya weNkosi uzahlala phezu kwakhe, umoya wenhlakanipho lowokuqedisisa, umoya weseluleko lowamandla, umoya wolwazi lowokwesaba iNkosi; uzamenza abe lokuqedisisa masinyane ekwesabeni iNkosi; njalo kayikwahlulela ngokubona kwamehlo akhe, loba asole ngokuzwa kwendlebe zakhe; kodwa uzahlulela abayanga ngokulunga, asole ngokulingana ngenxa yabathobekileyo bomhlaba; uzatshaya umhlaba ngentonga yomlomo wakhe, abulale omubi ngokuphefumula kwendebe zakhe.”56
GSAM 52Ukuvuka Kwabafileyo Kwafundiswa Ngabaprofethi
GSAM 52.1Umprofethi u-Isaya wafundisa njalo imfundiso yokuvuka kwabafileyo ngala amazwi aduduzayo: “Kule intaba iNkosi yamabandla izakwenzela abantu bonke idili lokudla okunonileyo, idili lamawayini alezinsalela zawo, lokudla okunonileyo okugcwele umnkantsho, lamawayini alezinsalela zawo ahlungwe kuhle. Kule intaba izabhubhisa isembeso esembese abantu bonke, lesigubuzelo esigubuzele izizwe zonke. Izaginya ukufa ngokunqoba; njalo iNkosi uNkulunkulu izakwesula izinyembezi ebusweni bonke; izasusa ihlazo labantu bayo emhlabeni wonke, ngoba iNkosi ikukhulumile. Ngalolosuku kuzakuthiwa: Khangelani, lo nguNkulunkulu wethu; simlindile, njalo uzasisindisa; le yiNkosi, simlindile, sizathokoza sijabule ensindisweni yayo.”57
GSAM 52Umbuso Womhlaba Owenziwe Waba Mutsha
GSAM 52.2Yena lo umprofethi uthi umbuso wokucina uzamiswa emhlabeni owenziwe waba mutsha: “Ngoba khangelani, ngidala amazulu amatsha [amazulu omkhathi] lomhlaba omutsha; lezinto zakuqala kazisayikukhunjulwa, loba zifike engqondweni [eceleni kombhalo, ngesiHebheru, “zifike enhliziyweni,” okutsho ukuthi, zifiswe futhi]. Kodwa thokozani lijabule kuze kube nini lanini kulokho engikudalayo; ngoba khangelani, ngidala iJerusalema libe yintokozo, labantu balo babe yinjabulo. Ngizathokoza ngeJerusalema, ngijabule ngabantu bami; ilizwi lokulila kalisayikuzwakala kulo, lelizwi lokukhala. Kusukela lapho [kusukela ekudalweni komhlaba omutsha] kakusayikuba khona usane lwezinsuku [umntwana ophila okwesikhatshana], loba ixhegu elingagcwalisanga insuku zalo [ukuguga kungakafiki isikhathi]; ngoba umntwana uzakufa eleminyaka elikhulu [ezinsukwini lapho abantu ababephila khona okweminyaka engamakhulu ayisificamunwemunye, abantwana babengaba leminyaka elikhulu]; kodwa isoni esileminyaka elikhulu [eminyakeni yokucina yempilo yeminyaka elikhulu] sizaqalekiswa. [Labo abafayo ngesikhathi sokulethwa komhlaba omutsha yilabo ababhubha “ekubhujisweni kwabantu abangamesabiyo uNkulunkulu.” 2 UPhetro 3:7.] Bazakwakha izindlu, bahlale kuzo; bazahlanyela izivini, badle izithelo zazo. Kabayikwakha, kuhlale omunye; kabayikuhlanyela, kudle omunye; ngoba njengensuku zesihlahla [isihlahla sokuphila, inguqulo yeSeptuwajinti] zinjalo insuku zabantu bami, labakhethiweyo bami bazakholisa okwesikhathi eside umsebenzi wezandla zabo.”58
GSAM 53.1UHezekheli ukhangela kude ekulandeleni kwesikhathi, aze abone ukuvuka kwabafileyo. Ngaye iNkosi ithi: “Khangelani, bantu bami, ngizavula amangcwaba enu, ngilikhuphule emangcwabeni enu, ngililethe elizweni lako-Israyeli.”59
GSAM 53“Wathwala Izinsizi Zethu”
GSAM 53.2Ku-Isaya, umprofethi wevangeli, kwembulwa ngokugcweleyo ukuthethwa kwecala, ukuhlupheka lokufa koMsindisi ngenxa yabantu. “Ngubani,” kutsho umprofethi, “okholwe umbiko wethu? Njalo ingalo yeNkosi yembulwe kubani? Ngoba uzakhula phambi kwayo njengehlumela elithambileyo, lanjengempande emhlabathini owomileyo; kalasimo kumbe ubuhle; njalo nxa simbona, kakulabuhle bokuthi simfise. Uyeyiswa, waliwa ngabantu; umuntu wezinsizi, ojayelene lobuhlungu; njalo kwaba sengathi samfihlela ubuso bethu; weyiswa, kasimazisanga. Isibili uzithwele izinhlupheko zethu, wathwala izinsizi zethu; kodwa thina sambala njengotshayiweyo, otshaywe nguNkulunkulu, lohlutshiweyo. Kodwa walinyazwa ngenxa yeziphambeko zethu, wachotshozwa ngenxa yobubi bethu; isijeziso sokuthula kwethu sasiphezu kwakhe, langemivimvinya yakhe sisilisiwe.”60
GSAM 53.3Kambe lezi zehlakalo ezimangalisa kangaka zizakwenzeka ezinsukwini zami yini? Abantu, kanye lomprofethi, babengabuza kanjalo. Impendulo yayizakuba yile: Kaziyikwenzeka khathesi; isikhathi sokuza kwalo uMkhululi omkhulu kasikafiki; kodwa umprofethi uthi: “Amehlo akho azabona iNkosi ebuhleni bayo; azabona ilizwe elikhatshana kakhulu.”61
GSAM 54Iziprofetho ZikaDaniyeli Zembula Okuzayo
GSAM 54.1Kodwa iNkosi yaqala ngomprofethi uDaniyeli ukufundisa abantu bayo ngemibuso eyayizavela ilandelana, ibuse kuze kube sekumisweni kombuso wayo ongapheliyo; lokwembula isikhathi esimisiweyo, kusukela esehlakalweni esasingakenzakali ngalesosikhathi, kuze kube sekubonakaleni lokubulawa kukaMesiya. Ukuchasiswa kwephupho likaNebhukhadinezari kwembula ukuthi imibuso emine eyayizabusa umhlaba yayizancipha ngamandla langobukhulu, njengokuncipha kwentengo yegolide, lesiliva, lethusi, lensimbi; lokuthi ekucineni isimo semibuso echithekileyo, engamanyananga, sasizafanana lokwephuka lula kwensimbi exutshwe lebumba eliludaka. Kwasekuzakuza umbuso wezulu, owawuzalandela ukuchithwa kwaleyo mibuso eyayizakuba njengamakhoba esibuya sasehlobo, kungabe kusatholakala ndawo yayo, kanti umbuso kaNkulunkulu wawuzagcwalisa umhlaba wonke.
GSAM 54.2Emva kwalokho, embonweni wesahluko sesikhombisa, ngezifanekiselo zezilo ezine ezinkulu, le indaba iphinda ilandiswe, kuvezwe lezinye izimo zale imibuso. Kulesi sahluko kulandelwa ukuhamba lomsebenzi wamandla “ophondo oluncinyane” ayezavela ngemva kokwehlukaniswa kombuso wesine ube zingxenye ezilitshumi, egenqula loba enqoba ezintathu zazo ukuze azimise abe ngumbusi wezenkolo wazo zonke. La amandla kapapa azahlala esesimweni sokwehlukana lokwephuka lula kombuso wesine, okweminyaka engu-1260. Kwembulwa kanjalo izehlakalo ezifika esikhathini lapho uKristu amukela khona umbuso kuYise, awunike abangcwele boPhezukonke; umbuso ozacina ubusa umhlaba wonke, njalo uzakuma kuze kube nini lanini.
GSAM 55Insuku Ezingu-2300
GSAM 55.1Esahlukweni sesificaminwembili sikaDaniyeli, umprofethi ubona embonweni inqama, impongo, “lophondo oluncinyane olwakhula lwaba lukhulu ngokwedlulisileyo,” abuye asiwe ekupheleni kwesikhathi. Emavesini 13 lo-14 uqondiswa esikhathini esithile — insuku ezingu-2300 — esifika ekwahluleleni. Lesi kwakuyisikhathi eside, njalo umprofethi wasiqedisisa kanjalo; ngoba ingilosi yamazisa ukuthi umbono wawungowensuku ezinengi ezazisazakuza. Kwakungakabekwa usuku lokuqala kwalezi nsuku, ngakho uphetha isahluko ngokuthi: “Ngamangala ngombono, kodwa kakho owawuqedisisayo.”
GSAM 55Amaviki Angamatshumi Ayisikhombisa Aze Afike KuMesiya
GSAM 55.2Isahluko sesificamunwemunye silandisa ngengilosi isiza kuDaniyeli, iphendula isicelo sakhe, ukuzamnika ukuhlakanipha lokuqedisisa. Yamazisa ngesikhathi samaviki angamatshumi ayisikhombisa. Amaviki angamatshumi ayisithupha lesificamunwemunye kulawa maviki eminyaka [sitshelwa ukuthi yiyo incazelo yebala elithi shevooim, elihunyutshwa ngokuthi “amaviki”] ayezafika kuMesiya. Isiqalo lapho isikhathi esasizaqalisa khona, “umlayo wokubuyisela lokwakha iJerusalema,” wawungakakhutshwa. Kuvuka umbuzo othi: UDaniyeli wayengakwazi njani ukuthi amaviki angamatshumi ayisithupha lesificamunwemunye ayezaphelela nini? Esahlukweni setshumi lambili indaba yesikhathi iyaphinda ikhangelwe, njalo embuzweni wakhe othi: “Sizakuba yini isiphetho salezi zinto?” utshelwa ukuthi ahambe ngendlela yakhe, ngoba amazwi “avaliwe, abekwa uphawu kuze kube sesikhathini sokuphela,” lapho “abahlakaniphileyo bezaqedisisa.”
GSAM 55.3Akuthandabuzwa ukuthi le indaba yesikhathi ingesinye sezehlakalo umpostoli uPhetro akhuluma ngazo lapho esithi: “Abaprofethi, abaprofetha ngomusa owawuzakuza kini, babuza badingisisa ngenkuthalo ngaleyo nsindiso, behlolisisa ukuthi uMoya kaKristu owawukubo wawukhomba siphi isikhathi, loba isikhathi esinjani, lapho ufakaza ngaphambili ngokuhlupheka kukaKristu, langenkazimulo eyayizalandela.”62
GSAM 56Isiphetho Sabangamesabiyo UNkulunkulu
GSAM 56.1UMalaki, owokucina kubaprofethi beTestamente Elidala, utshiya incazelo ethinta inhliziyo yokubhujiswa kokucina kwababi: “Khangelani, usuku luyeza, oluzatshisa njengeziko; labo bonke abazigqajayo, yebo, labo bonke abenza ububi, bazakuba yizidindi; losuku oluzayo luzabatshisa luphele ngabo, kutsho iNkosi yamabandla, lungabatshiyeli mpande loba igatsha. Kodwa kini elesaba ibizo lami, kuzaphuma iLanga lokulunga lilokusilisa emaphikweni alo; lizaphuma, likhule njengamathole asesibayeni. Lizabanyathela ababi, ngoba bazakuba ngumlotha ngaphansi kwengaphansi yenyawo zenu ngosuku engizakwenza ngalo lokhu, kutsho iNkosi yamabandla.”63
GSAM 56.2Njengoba abako-Israyeli babeleTestamente Elidala elilotshwe kulo zonke lezi zindaba, libembulela okunengi ngecebo lensindiso, kumele ukuthi labo ababefunda ilizwi ngenkuthalo babelentshisekelo enkulu kangakanani lapho bebona, beqedisisa ukuthi babesondela esikhathini sokufika kwale iNzalo eyayithenjisiwe. Lanxa amaxuku, lalabo ababebala imiBhalo emasinagogeni iSabatha ngalinye, behluleka ukuliqedisisa ilizwi (ImiSebenzi 13:27), labo ababezinikele, bekhuthalele ukufunda, ababehlolisisa imiBhalo ngokuthembeka bekhokhelwa nguMoya, akuthandabuzwa ukuthi bakhuleka ngenhliziyo yonke, njengompostoli uJohane kulesi isikhathi, besithi: “Woza, Nkosi Jesu, woza masinyane.”
Notes
- Izaga 13:12. ↩
- Hagayi 2:6, 7. ↩
- AmaHebheru 12:26-28. ↩
- Isaya 28:13. ↩
- Izaga 4:18. ↩
- UGenesisi 4:1. ↩
- AmaHebheru 11:4. ↩
- UGenesisi 4:25. ↩
- UGenesisi 5:29. ↩
- UGenesisi 9:1; 10:9, 10. ↩
- UGenesisi 13:15-17. ↩
- AmaHebheru 11:8. ↩
- AmaHebheru 11:10. ↩
- UGenesisi 15:13-15. ↩
- AmaHebheru 11:19. ↩
- KwabaseGalathiya 3:16. ↩
- KwabaseGalathiya 3:8. ↩
- UGenesisi 28:13. ↩
- UGenesisi 49:10. ↩
- U-Eksodasi 1:8; ImiSebenzi 7:18. ↩
- AmaHebheru 11:23. ↩
- Khangela uJosephus, Imbali Yasendulo YamaJuda, incwadi 2, isahluko 9, indima 7; uMoya wesiprofetho, umqulu 1, amakhasi 165, 166. ↩
- ImiSebenzi 7:25. ↩
- Amanani 24:17. ↩
- AmaHebheru 11:12, 13. ↩
- Amanani 14:21. ↩
- Habakhukhi 2:14. ↩
- U-Eksodasi 25:40; 26:30; 27:8; ImiSebenzi 7:44. ↩
- AmaHebheru 8:3-5; 9:8-12. ↩
- AmaHebheru 10:1. ↩
- ImiSebenzi 13:19, 20. ↩
- UDutheronomi 4:6, 7. ↩
- 1 USamuyeli 8:7. ↩
- 1 USamuyeli 8:5. ↩
- 1 USamuyeli 8:19, 20. ↩
- Hoseya 13:9-11. ↩
- UHezekheli 21:25-27. ↩
- UMikha 4:8. ↩
- AmaHubo 89:27-29, 36, 37. ↩
- U-Isaya 9:6, 7. ↩
- UGenesisi 5:24. ↩
- KumaHebheru 11:5. ↩
- 2 AmaKhosi 2:11, 12. ↩
- UJuda 14, 15. ↩
- UJobe 19:23-27. ↩
- 1 ImiLando 29:23. ↩
- ImiSebenzi 2:30, 31. ↩
- AmaHubo 110:1. ↩
- U-Isaya 7:14. ↩
- UMathewu 22:42-45; AmaHubo 110:1. ↩
- KumaHebheru 1:8, 9. ↩
- UMikha 5:2. ↩
- 1 AmaKhosi 8:10, 11. ↩
- 2 ImiLando 7:12. ↩
- UHagayi 2:9. ↩
- U-Isaya 11:1-4. ↩
- U-Isaya 25:6-9. ↩
- U-Isaya 65:17-22. ↩
- UHezekheli 37:12. ↩
- U-Isaya 53:1-5. ↩
- U-Isaya 33:17. ↩
- 1 UPhetro 1:10, 11. ↩
- UMalaki 4:1-3. ↩