Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
10 / 31
10 / 31

Egesieri 7 — Okogenderera kwa Ring'ana Bwango

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“NA inche nkanarora omomalaika onde omonyene chinguru agaika korwa igoro, obwikereretie riire; omokubinyongo bw'embura nigo bwarenge igoro y'omotwe oye, obosio bwaye buna erioba, na amagoro aye buna chitingi chi'omorero. Ase okoboko kwaye nigo abwate egetabu ekenke eigoire; akabeka okogoro kw'okorio ase enyancha, na okw'okobee ase ense, akaaka egeturi neriogi rinene, buna endo ekoruma; na ekero aakire egeturi, chinkoba isano na ibere chikarusia amariogi achio.... Na omomalaika oria naroche ateneine ase enyancha na ase ense akaimokia okoboko kwaye gochia igoro, agatiana ase erieta ri'oyomenyete kare na kare, oyotongete igoro na ebinto bionsi bire ime yayo, na ense na ebinto bionsi bire ime yayo, na enyancha na ebinto bionsi bire ime yayo, ng'a engaki tekoba naende; korende ase amatuko ’eriogi ri'omomalaika o gatano na kabere, ekero arachake kobugia egetureri, obobisi bwa Nyasae naboererie, buna amanyeretie abasomba baye ababani.”1

GSAM 126Omomalaika n'Ekemanyererio ki'Abatomwa Abanyabanto

GSAM 126.2Buna twamarete koorokia, emeremo y'okorandia enchili nigo yaeirwe abanyabanto, na Omonene akaraga ng'a nabasesenie ase emeremo eyio goika “omoerio bw'ense.”2 Ase ayio omomalaika oyobwate ring'ana eri goika abe ekemanyererio ki'ring'ana igoro y'engaki eriria rikwenerete korarigwa ase abamenyi b'ense. Ring'ana nigo rikorarigwa korwa ase egetabu “eigoire,” eriorokirie buya ng'a kare nigo kiarenge kiasiekirwe. Abatomwa aba mbare n'obotu ase Nyasae; ekiagera “omokubinyongo,” ekemanyererio ki'okobwatana kwa Nyasae, nigo ore igoro yabo, na batenenete babwikereretie oborabu bw'obonene bwa Nyasae, bakoraria ring'ana ase okobua kw'Omotongi bw'ebinto bionsi. Eriria rikorarigwa aiga niring'ana igoro y'engaki, eriria kare “riamumeketwe,” korende bono rikorarigwa korwa ase egetabu “eigoire.”

GSAM 127.1Ase ebiesieri biatang'ana nigo twamarete koorokia ng'a Omonene abekete engaki oborabu bwarenge koruegwa igoro y'omoerio bw'engaki enene y'obobani—amatuko 2300—eyarenge kogoika ase okonacha ekina kw'obotuki; ng'a obobani bw'okomenteka kw'okomanya nigo bwaikeranigwe buya ase okoimokia abanto abange abo aasororeire oborabu obwo; na ng'a ende abekete engaki “omoreng'anio bw'omote bw'omokuyu” bwarenge koegerwa, ase okoimokia aboorokia baye engaki eyio na aase ayio erinde bagende bamanyie ense omoreng'anio oyio. Ase oboronge obwo obomo nigo abekete engaki ring'ana igoro y'engaki riarenge komente goika egeturi giaryo ekenene, na nigo bwaikeranigwe ase oboronge obwo obomo.

GSAM 127Egeturi Ekenene ki'Ring'ana rie Ritang'ani

GSAM 127.2Engaki egeturi ekenene ki'okorarigwa oko kwarenge koakigwa niring'ana ri'ogotagwa komanywa. Aiga nigo ebekirwe egati y'okobugia kw'ebitureri kia gatano na kemo na kia gatano na kabere. Aya mbanyare kororekana ase aase amang'ana aya abekirwe ase Amariko Aachenu, naende ase ring'ana eriene, erigoteba: “Ase amatuko ’eriogi ri'omomalaika o gatano na kabere, ekero arachake kobugia egetureri, obobisi bwa Nyasae naboererie, buna amanyeretie abasomba baye ababani.” Obo noborori bw'ekeene ng'a engaki erarigwe ase ring'ana eri nigo egoika ase okobugia kw'egetureri kia gatano na kabere.

GSAM 127Engaki y'Egeturi Ekenene

GSAM 127.3Ekero omomalaika o gatano na kabere akobugia egetureri, nigo tokosoma ng'a “enyomba ya Nyasae y'ogosasimeramo ekaigorwa igoro, na ime y'enyomba yaye eyio ekarorekana esanduku y'okobwatana kwaye.”3 Ase ogokora emeremo y'Obomenyo Obochenu bwa ase ense, ekenyumba kiabereire esanduku—Aase Aachenu Mono—nigo kiaigorwaga riomo rioka kera omwaka; ayio nigo yarenge ase rituko ri'ogokora okobwatanigwa, na engencho yaye nigo yarenge okorusia ebibe—ogochena Obomenyo Obochenu. Engaki ababani bakwanete, ekero Kristo arakore emeremo eye y'ogochena, nigo ere ase omoerio bw'amatuko 2300.4 Naende nigo etebirwe ng'a ekero omomalaika o gatano na kabere akobugia egetureri, amariogi korwa igoro nigo agoteba ng'a engaki y'okonachera abakure ekina yaikire.5

GSAM 128.1Ekemanyererio eke ki'obobani ki'Okomaanoka 10 nigo kikworokia engaki ring'ana eri rikwenerete kogenda “neriogi rinene,” na ase omoerio, “buna endo ekoruma.” Engaki, koreng'ana n'obobani obo, ring'ana riarenge komente goika “egeturi ekenene,” nigo ere korwa ase omoerio bw'egetureri kia gatano na kemo goika ase omoerio bw'engaki eria y'obobani egoika ase ogochena Obomenyo Obochenu; ase amang'ana ande, goika omoerio bw'amatuko 2300. Ebitureri bine bie ritang'ani nigo biaikeranigwe ase chisegi chi'Abagothi, Abavandali, Abahuni, na abande, echio chiaatananirie Roma y'ensemo ya bosongo ensemo ikomi, gose amaruoti ikomi.

GSAM 128Egetureri kia Gatano

GSAM 128.2Egetureri kia gatano nigo kikworokia okoimoka kw'Oboislamu amo ne riire riabo ri'amang'ana atari ’ekeene, korende mono engaki y'“emetienyi etano,” gose emyaka 150 y'ekeene korwa ekero “barenge n'omoruoti igoro yabo.” Ase 27 y'omotienyi 7, 1299, Othman, omochakera bw'oboruoti bw'Abotomania, agasoa na chisegi ase ense ya Nikomedia. Korwa engaki eyio Abotomania bagachanda na “kobonereria” oboruoti bwa Roma y'ensemo ya moocha goika 27 y'omotienyi 7, 1449, emyaka eria 150 y'okobugia kw'egetureri kia gatano. Ase engaki eyio Abaturuki bagacha n'emeganda yabo y'abarwani korwania omochie o Konstantinopoli bwene, bagokorera obosaga bw'omorero ase esegi yabo. Na korwa ase ebunduki enene endito, eria omoriki bw'amang'ana ’eira Gibbon agoteba ng'a nigo yatagete chiteeng'ombe 60 koyegerera, bagataba amagena amanene igoro y'ebisika bi'omochie o Konstantinopoli.

GSAM 128Omoerio bw'Egetureri kia Gatano na Kemo

GSAM 128.3Ang'e n'engaki eye John Palleologus, oyobekirwe n'abariki b'amang'ana ’eira ng'a nomoruoti bw'Abagiriki bw'omoerio, agakwa. Constantine Decozes nigo orenge n'oboronge bw'okogabana ekerogo ki'oboruoti, korende nigo egotebwa ng'a okoiroka kwaye Amurath, omoruoti bw'Abaturuki, oyobwate esegi eye igoro asere, gokamotera gosaba Amurath omwanya bw'okogambera ekerogo ekio. Ogokora igo nigo gwarenge konga buna okogabia Abaturuki ekerogo ki'oboruoti. Ase ekeene, nyuma y'engaki enke Abotomania bakanyora omochie o Konstantinopoli n'oboruoti bwa Roma y'ensemo ya moocha. Ase ayio, barabwo, ase amang'ana ’obogambi, “bagaita” oboruoti boria bare “kobonereria” kare. Nigo barenge “kobwaita” ase “ensa eyemo, na rituko riomo, na omotienyi oyomo, na omwaka oyomo.”

GSAM 129.1Onye twabogoria aya buna engaki y'obobani, rituko riomo ase omwaka oyomo, nengaki eng'ana naki eyio erabe? Okobara oko n'okwororo: omwaka oyomo, amatuko 360, gose emyaka; omotienyi oyomo, amatuko 30, gose emyaka; na rituko riomo, omwaka oyomo,—bionsi amo, amatuko 391, gose, ase engaki y'ekeene, emyaka 391. Ensa eyemo, ere ensemo ya 24 y'rituko, buna ekemanyererio, nigo erabe ekeng'ese ki'omotienyi, gose amatuko 15. Ase ayio engaki yonsi y'okwegambera kw'Abaislamu ase ense ya Roma y'ensemo ya moocha nigo erabe emyaka 391 n'amatuko 15. Eye gaatoerwa ase 27 y'omotienyi 7, 1449, nigo egotoika ase 11 y'omotienyi 8, 1840, buna omoerio bw'engaki y'obosibore bw'Abaturuki bw'okwegambera, buna yoorokigwe inse y'egetureri kia gatano na kemo.

GSAM 129Omogwenia Josiah Litch Okobana Okogwa kw'Oboruoti bw'Abotomania

GSAM 129.2Ase 1838 Omogwenia Josiah Litch, bw'agwo Philadelphia, Pa., ekero aancherete ekeene kiararetiwe na William Miller, akabwatana ase emeremo y'okoraria ring'ana riigweke ase abange. Akarosia amariko y'okorusigwa ase amakaratasi ’amang'ana igoro y'ebitureri biria isano na bibere bi'Okomaanoka. Akatenena ase amang'ana atarimo gosiereria ng'a egetureri kia gatano na kemo nigo kiraererie kobugia na okobua kw'Abotomania kogwe ase rituko ria 11 ri'omotienyi 8, 1840, na ng'a ayio nigo arorokie ense ng'a rituko riomo ase obobani bw'ebimanyererio nigo rikworokia omwaka oyomo bw'engaki y'ekeene.

GSAM 129.3Abande b'abamura baminto, nonya nabwo barenge koikirania nere ase ring'ana eri, bagatengera ase obwoba bw'ebiararweo “onye ritaikeranigwe” buna atebete. Korende aya tariamokorete koba n'obwoba, akagenderera gokora kende gionsi anyarete erinde amang'ana aye igoro y'Abaturuki amanyekane. Amakaratasi ’amang'ana akarambania amang'ana aya atebete igoro y'aya. Ebiombe bi'abwo batari koikireria Nyasae bikarengereria ring'ana eri ase emisangererekano yabo, bigateba, “Aiga areo omonto oyogotara gokora ring'ana rinene, na onye ring'ana eri riaikeranire buna agateba, nigo riraorokie botari gosiereria ng'a atebire ekeene: rituko riomo ase obobani nigo rikworokia omwaka oyomo, na ng'a amatuko 2300 n'emyaka 2300, na ng'a nigo erache koera ase 1844.”

GSAM 130.1Okorusigwa kw'amang'ana ’okworokia kw'Omogwenia Litch gokaimokia abanto abange, na chilifu chinyinge chi'abanto chikarangerigwa korigereria omoerio bw'emechando eyaimokete egati ya Mehemet Ali, omogambi bw'ense ya Misiri, na omoruoti bw'Abaturuki. Amagana ’abanto akateba, “Onye ring'ana eri riraere buna omogwenia atebete, nigo riraorokie ekeene ki'omoroberio bw'‘omwaka-rituko’ ase okoyena engaki y'ebimanyererio, na intwe natobe Abaganyi b'ogocha kwa Kristo.”

GSAM 130Omoruoti bw'Abaturuki Ase Esegi n'Omogambi bw'Ense ya Misiri

GSAM 130.2Ase emyaka emeke 1840 etaraika, omoruoti bw'Abaturuki nigo abwate esegi na Mehemet Ali, omogambi bw'ense ya Misiri. Ase 1838 emechando egati y'omoruoti na omogambi oye bw'ense ya Misiri nigo yatangetwe engaki enke ase okobua kw'abatomwa b'obogambi bw'echinse chinde. Korende ase 1839 chisegi chigachakwa naende, chigagendererwa goika, ase esegi enene egati y'emeganda y'abarwani b'omoruoti na Mehemet, omoganda bw'omoruoti okagwa goika okarengesigwa na gosirigwa kegima, na obwatani bwaye bw'amarigooti ’esegi bogabogorigwa na Mehemet, bogaerwa Misiri. Omoruoti nigo aboretwe chinguru igo goika, ekero esegi yachakete naende ase omotienyi 8, nigo abwate amarigooti ’esegi abere a'ekerengo gi'igoro na atato ’ogotara na korwana; aya nayo atigarete ase obwatani bw'amarigooti ’Abaturuki obwarenge ne chinguru kare. Mehemet akanga mono kotiga obwatani obwo bw'amarigooti na koboireria omoruoti, agateba ng'a onye chinse chirigirie kobomurusia, nigo arayambe. Nabo amang'ana arenge ekero, ase 1840, Englandi, Rusia, Austria, na Prusia chiatoire, chigatema okomarera emechando eyio; ekiagera nigo yare kororekana ng'a, batigere amang'ana igo, Mehemet nigo aranyore ekerogo ki'oboruoti ki'omoruoti bwango.

GSAM 131Okotoa kw'Echinse Echiabwatainie

GSAM 131.1“Omoruoti akanchera okotoa oko kw'echinse echiabwatainie, na igo, ase okogania kwaye omonyene, akabeka ring'ana eri ase amaboko achio. Omosangererekano bw'echinse echi ogakorwa agwo Londoni, omogaaka Effendi Bey Likgis aroro buna omotomwa bw'Abotomania oyobegete okobua gwonsi bw'okobatebera. Amang'ana ’omoerio akarikwa erinde aeegwe omogambi bw'ense ya Misiri. Ase aya, omoruoti nigo aramoe okogamba Misiri okwarabwatwe n'abaiborwa baye, na ensemo yonsi ya Siria erambainie korwa ase ekeongo ki'enyancha kia Suesi goika ase Enyancha ya Tiberia, amo n'orogongo rwa Akre, ase amatuko aye onsi ay'obogima. Ere, ase ebi agwenerete gokora, goika arue ase chinsemo chinde chionsi chi'oboruoti bw'omoruoti achibwate engaki eyio, na airerie obwatani bw'amarigooti ’esegi bw'Abotomania. Onye angeire ebio aorokiwe n'omoruoti, chinse chiria inye nigo chirabogorie ring'ana eri ase amaboko achio, chikorere chinchera chinde chionsi echio chirarore ng'a chikwenerete, erinde bamokore aanchere amang'ana aya.

GSAM 131.2“Nigo yare kororekana ng'a ekero amang'ana aya ’omoerio aeegwe Mehemet Ali, ring'ana eri narirue botariko goirana ase okobua kw'oria bwatang'ana [omoruoti bw'Abaturuki], na okogambera amang'ana aye, korwa engaki eyio, nigo korabe ase amaboko ’echinse chinde.

GSAM 131Obobani Bwaikeranigwa—Omoerio bw'Obosibore bw'Abaturuki bw'Okwegambera

GSAM 131.3“Omoruoti agatoma Rifat Bey ase erigooti ri'obogambi erigendete ne chinguru chi'omwoka bw'amache, gochia Aleksandria, erinde atebie omogambi amang'ana aria ’omoerio. Akaegwa ase amaboko aye, na ere akayanchera, ase rituko ria 11 ri'omotienyi 8, 1840! Ase rituko erio erimo omoruoti agatomera abatomwa b'obogambi bw'echinse chiria inye erube, akoboria nomopango ki ogokorerwa onye omogambi angeire korua koreng'ana n'amang'ana aria ’omoerio; barabwo bakamwiraneria ng'a omopango gokoregetwe, na ng'a tarenge n'engencho y'okoba n'obwoba ase ring'ana rionsi riaranyare koimoka. Ase rituko eri engaki y'emyaka 391 n'amatuko 15 eyaatananetigwe ase okogenderera kw'okobua kw'Abotomania ekaera; na obosibore bw'omoruoti bw'okwegambera bwarenge ai?—Bwamarete koera!”6

GSAM 132.1Korwa rituko erio goika rero omoruoti nigo akwenerete gokora buna chinse echi chikomochiga, na korigereria oboruoti bwaye bokogabanywa, ensemo korwa ensemo, kobakobobogoria erinde babokorere emeremo yabo abene.

GSAM 132Abanto Baimokigwa Gotagwa Koigwa Amang'ana ’Obobani

GSAM 132.2Ogoikeranigwa oko kw'obobani kw'ogokumia nigo kwagwete mono ase ebirengererio bi'abanto. Gokamentia okogania kw'abanto koigwa igoro y'obobani obwamarete goikeranigwa n'obori goikeranigwa. Omogwenia Litch agateba ng'a ase emetienyi emeke nyuma ya 11 y'omotienyi 8, 1840, nigo anyorete amarube korwa ase abanto abamanyekani abatari koikireria Nyasae kobua 1000, abande babo bari abatang'ani b'ebiombe bi'abatari koikireria Nyasae. Ase amarube aya nigo batebete ng'a bamarete gotiga okorwana kwabo igoro y'Ebibilia, na bayancherete buna okomanokera kwa Nyasae ase mwanyabanto. Abande b'aba bakamoonchokera Nyasae kegima, na abande babo bakaba abakwanereri abanyene chinguru ase obwatanio obonene bw'ogocha gwa kabere. Abande bagatebia Omogwenia Litch amang'ana aya: “Twatebete ng'a aboorokia b'obobani nigo bagotora amang'ana korwa ase chinyakaratasi chieira chiboreire, erinde bakong'erie aya bagoteba igoro y'okwikeranigwa kw'obobani; korende ase ring'ana eri, twabwatire amang'ana ’ekeene ari gokorekana ase amaiso aito.”

GSAM 132.3Erinde ndorokie buna, ase omoerio bw'egetureri kia gatano na kemo, ring'ana ri'ogocha kwa Kristo riachaka kogenda “neriogi rinene,” nindike ring'ana riomo buna natebetigwe n'oyomo bw'abo bakorete emeremo ase ring'ana eri.

GSAM 132.4Ase omwaka 1840, E. C. Williams, omorosi bw'echieema na chianga chi'amarigooti chi'okobwa n'omuyaga ase obogusi obonene, bw'agwo Rochester, New York, akanchera ring'ana, akarangeria Abagaaka Miller na Himes gocha Rochester bakwanere chilifu chi'abanto b'omochie oyio. Bakamwiraneria ng'a tibarenge ne chibesa chiatagwaga erinde banyore enyomba enene y'okosangereramo eyarenge koba n'omwanya bw'abo bonsi. Akairaneria, “Ninabwate eema ere raondi, ere nobwarabu bw'amagoro 120 ebaarwa korwa ensemo eyemo goika ende goetera gati. Nindayetenie, mbekemo ebieikaranso, na koyarigereria, bosa. Inchuo, morarie ring'ana.” Agantebia, “Bagacha, na eema tiyaranyorete nonya ekeng'ese ki'abo bachete koigwa. Ase ayio nkabekamo ensemo ende y'amagoro 40, nkakora eema ya ekerengo ki'amagoro 160 x 120. Eema eye nigo yaichorwaga abanto kera rituko, na amagana ’abanto bagasosanera ang'e nayo isiko, bonsi baganete mono koigwa ring'ana.”

GSAM 133Amagana ’Abanto Bagorareria Ring'ana

GSAM 133.1Erinde bakonyere abanto barenge komenteka gotagwa koigwa, echieema chinene chikakorerwa, na emisangererekano y'ase chinyagitimo y'emete egakorwa ase engaki y'oborabu bw'erioba. Ase engaki y'embeo chinyomba chinde chi'echikanisa chinene mono na chinyomba chi'abanto bonsi chi'ogosangereramo chikakorerwa, na chionsi chikaichora goika aase agwene n'abo baganete koigwa. Omogaaka Miller tariarenge koba “ang'e nere bweka” ase okoraria ring'ana buna yarenge 1840 etaraika; bono abanto ang'e 300 mbabwatainie nere koraria ase abanto bonsi omoerio bw'engaki y'amatuko 2300, na koaka egeturi, “Engaki tekoba naende,” na, “Ensa yaye y'okonacha ekina yaikire.” Igo nigo tokorora buna, ekero engaki y'Omonene yaikire erinde ring'ana rigenderere ase ense yonsi, ring'ana riaye riaikeranigwe, na chimilioni chi'abanto chikaimokigwa n'okogania koigwa okorangerigwa oko.

GSAM 133.2Ayarenge ’ekeene ase obwatanio agwo Amerika nigo arenge ’ekeene na ase chinse chinde. Korwa omwaka 1840, ase ribaga ri'abanto abake bagotandabania ebitabu biabo, abanto emerongo nemerongo bagaimoka, buna bagotang'ana, koraria egeturi ekio. Agwo Englandi, abakoreri b'enchili 700 b'Ekanisa ya Englandi yoka nigo barenge koraria ring'ana, oreke korora emerongo nemerongo y'abande barenge gokora emeremo eyio eyemo. Ase chinse chibwate okobua ase ense kobua 20, ring'ana nigo riarenge kogenda n'omokia oyokorete omorigereri goteba, “Abanto aba nigo bakwete ring'ana eri n'enkoro yabo yonsi.”

Notes

  1. Okomaanoka 10:1-7. ↩
  2. Matayo 28:19, 20. ↩
  3. Okomaanoka 11:19. ↩
  4. Danieli 8:14. ↩
  5. Okomaanoka 11:18. ↩
  6. Rora Ebirengererio Igoro ya Danieli na Okomaanoka, chinyakaratasi 497, 498. ↩

Note

Back