Egesieri 21 — Okoboko Okotang'ana ase Emeremo
GSAM 322.1“Ninkworokererie na gokoraa ase enchera ogwenerete kogenda.”1
GSAM 322.2Ase omonto oyobekire okwegena kwaye ase Omonene, oborendi bwaye nigo bokororekana kera engaki. Korende chingaki chireo ekero oborendi obwo bokomanyekana mono, buna ekero akotooria abanto korwa ase amabe na ebinto bi'okobasaria, ebikororekana na ebitakororekana, na ekero akobaigoria enchera y'okoraria ekeene kiaye. Amang'ana aya naro egesieri eke kekoraria.
GSAM 322Okorora kwa Ritang'ani ase Michigan
GSAM 322.3Ase omotienyi o gatano, Mei, 1853, Omogaaka White n'omokungu oye bagachera Michigan. Eyio yarenge engaki yabo ya ritang'ani kogenda gochia bosio bw'ogochwera rioba korwa Buffalo, N.Y. Ase Esabato y'omoerio y'omotienyi o gatano barenge Tyrone, na agwo Omokungu White akaorokigwa ase okorora ebisebo ebiane bia Abarendi b'Esabato ase ensemo eyio, amo n'amang'ana 'okobakana igoro y'ebinto biarenge konyara gokora emeremo y'okobarwania. Ase rituko ria 2 ri'omotienyi o gatano na rimo, Chuni, ase Jackson, akandika empapuro 8 endambe, agateba amang'ana amwe aya aorokiigwe. Akampa empapuro chi'okorora kwario chiandekirwe n'ekaramu y'ogotagwa, akantebia ng'a nimwandekere empapuro chinde chi'amanagana amorabu n'ekaramu y'obwino.
GSAM 322Omokungu Oyo Bweteberete Obwochenu
GSAM 322.4Ase amang'ana ande aya aorokiigwe, aorokigwa igoro y'omokungu oria bwarenge gotata kwebweka ase abanto baito. Agateba ng'a omokungu oyio nigo bweteberete obwochenu obonene. Omokungu White tarenge kwamosikana nere, na tarenge komomanya ase enchera ende yonsi, ase aya aorokiigwe ase okorora okwo yoka. Taorokirie enchera y'omokungu oyio y'okogenda yoka, korende agateba boigo ng'a ekero arakanwe naakorie ekieni kiaye buna ekio ki'omonto omochenu mono, na atebe, “Omonene—namanyete—enkoro—yane.” Agateba ng'a omokungu oyio nigo bwarenge kogenda ase ense amo n'omomura, ekero omosacha oye, omogaaka, arenge omochie gokora emeremo y'okobanyorera obokonye ase enchera yabo embi. Omokungu White agateba ng'a Omonene nigo amoorokirie ng'a, “Nonya omokungu oyio akwegamba obwochenu, ere n'omomura oyio nigo bare n'ebibe bi'okobuna richiko ria gatano na kabere.” Nkabeka amang'ana aya aandiigwe ase enyako yane, nkaganya n'obobe bw'enkoro oboke korora buna amang'ana aragende.
GSAM 323Omosangererekano ase Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Twakora emisangererekano ase Jackson, Battle Creek, Bedford, na Hastings, erio togacha Vergennes, ase ensemo ya Kent; agwo nao twanyorire ng'a omokungu oyio arenge komenya. Ase rituko ria 11 ri'omotienyi o gatano na rimo, Chuni, tukagera ase twarenge korara, engaki eke Esabato etana koika. Ase twararete parenge omochie bw'Omogaaka White oyomo, oria kare bwarenge omorandia ase ekeombe ki'Abakristo. Ekiagera ense eyio yarenge echa kochakigwa komenywa, twabangerwe ase p'emisangererekano ime y'enyomba enene eyarenge echa kwagachigwa ey'okobeka endagera y'omogondo, chimaeli isato bosio. Erio bikamanyekana ng'a omokungu oria aorokiigwe ase okorora nigo bwamenyete chimaeli ibere chinde bosio bw'ase omosangererekano bwarenge gocha koba.
GSAM 323Oborori ase Omonto Oyorwetie ase Ebirengererio biaye
GSAM 323.2Ase rituko ria 12 ri'omotienyi o gatano na rimo, Chuni, esaa inye na nusu mambia (10:30 a.m.), twasangerera ime y'enyomba eyio y'endagera ase omosangererekano. Omokungu White akaikeransa ase ensinyo y'obomosi bw'ase p'okoraria; inche nkaikeransa ang'e nere, Omogaaka Cornell ang'e nainche, na Omogaaka White arenge okorio kw'ase p'okoraria, akoraria. Bwamare gokwana chiminoti 15, omogaaka n'omomura bagasoera amo, bakaikeransa ase ekerogo gia bosio ang'e n'ase p'okoraria. Barenge amo n'omokungu omotambe, omonyereru, ore n'omobere omomwamu, oria waikerainse ang'e n'egesieri. Omogaaka White bwamare gokwana amang'ana amake, Omokungu White akaimoka, agachakera ase gokwana igoro y'oborendi abakoreri bagwenerete koba nabwo erinde batasaria emeremo babekirwe, agakorera ring'ana eri: “Mobe abachenu, inwe mobogoretie ebikorero bi'Omonene.” Agateba ng'a tabo omooroberio bwa Nyasae korangeria omokungu kogenda ase ense amo n'omosacha onde otari omosacha oye. Ase omoerio agateba morabu ng'a,
GSAM 323.2“Omokungu oria ocha kwaikeransa ang'e n'egesieri nigo agoteba ng'a Nyasae omorangereretie koraria. Nigo akogenda amo n'omomura oyo ocha kwaikeransa bosio bw'ekemesa, ekero omogaaka oyo, omosacha oye—Nyasae amororere amabera!—agokora emeremo emekong'u omochie konyora chibesa barabwo bagokorera kogendereria ebibe biabo. Nigo agotebera koba omochenu mono, ng'a ochenigwe; korende, nonya akwegamba obwochenu obwo bwonsi, Nyasae onyorokirie ng'a ere n'omomura oyo nigo bare n'ebibe bi'okobuna richiko ria gatano na kabere.”
GSAM 324.1Abanto bonsi barengeo bamanyete ng'a Omokungu White tarenge kwabarora abanto abwo goika bakasoera ime y'enyomba eyio y'endagera. Okobatorora na koraria emeroberio yabo ase enchera eyio akorire nigo kwagwatire ebirengererio bi'abanto barengeo, kwongeria okobegenia kwabo na gokong'eria okwegena kwabo ase okorora.
GSAM 324Amang'ana Akwanigwe Buna Eira Ararigwe
GSAM 324.2Ekero Omokungu White arenge korua oborori bwaye, abanto nigo barigeretie Omokungu Alcott n'oborito bw'enkoro, omokungu oria bwarenge gokanwa, erinde barore buna aranyorere aya akwanigwe, na eki arakore na goteba. Anga tarenge na richiko ase aya ateberetwe, nigo twarenge komoganya aimoke na kwarema onsi. Anga n'ebibe arenge nabio, n'omonto omosareku mono, nanga tararemerwe kwarema onsi, nonya amanyete ng'a n'ekeene. Korende ribaga ri'ayio, agakora buna oborori bwatebete ng'a arakore ekero arakanwe. Akaimoka mosimbe mosimbe, amaiso onsi amurigeretie, agakora ekieni kiaye buna ekio ki'omonto omochenu mono, agateba mosimbe mosimbe ng'a, “Omonene—namanyete—enkoro—yane,” erio akaikeransa atakwani ring'ana rinde. Agateba amang'ana aya oborori bwatebete ng'a aratebe, na akayateba ase enchera eyio yoka.
GSAM 325Ebibe Biikereretwe
GSAM 325.1N'ekeene Nyasae namanyete chinkoro chiabo, na nabo bamanyete ng'a n'abakori b'ebibe babareirwe. Ekiagera enyuma omomura oyio agatebia Bwana Gardner, omomenyi bw'ase ayio, oria bwamoboririe amaborio amange igoro y'egento ekio, ng'a, “Bwana Gardner, aya Omokungu White atebete igoro yaito n'ekeene mono.” Na omokungu oyio, bwamare gotebia Omokungu Wilson ase Greenville, ase omwaka 1862, ng'a “Tinkonyara gokwana ring'ana rinde ri'okorwania Moiseke ominto White, ndabaisa konyorekana nindwana na Nyasae,” akaikereria ng'a aya aorokiigwe igoro yaye n'omomura oyio n'ekeene.
GSAM 325Egechaba ki'Omotomwa
GSAM 325.2Ase engaki y'amato kogwa y'omwaka 1853, abanto bake barenge na chinchogu ase Michigan bakebwatana, bagachakera korusia egazeti eyorokwaga Omotomwa bw'Ekeene. Emeremo y'egazeti eyio na abarendi bayo nigo yarorekanete koba ey'okobomora na konyankia amariyia, ribaga ri'okwagacha. Oborimo obonge bwabekwa ase empapuro chiayo, bwagatochanda ase emeremo yaito ya ring'ana. Ekiagera eyio yarenge engaki yaito ya ritang'ani konyora okorwanigwa kwoorokire igo, twarengereria ng'a n'obokori bwaito kwarema amang'ana ayo 'okonyankia. Ogokora ayio kwaria engaki eyagwenerete gokorerwa kogendereria ekeene ekio twabekirwe korenda; na kwagwenia mono emeroberio ya Setani, oyio otari kobuusigwa ng'a nere watenentirie oborwani obwo. Amang'ana akagenderera igo goika rigoro ri'rituko ria 20 ri'omotienyi o gatano na rimo, Chuni, 1855, ekero Omogaaka White n'omokungu oye, Omogaaka Cottrell nainche, twarenge tocha kwamara omosangererekano ase Oswego, N.Y. Twarenge tochandegetwe ase omosangererekano oito n'omonto oyomo eyorokwaga Lillis, oria wasoerete akanyareka empapuro chiria chi'okonyankia egati y'abanto. Naende ekeborio ki'eki twagwenerete gokora ase ring'ana eri kikaruao. Emeremo yonsi twakorire kare kwerekania ng'a amang'ana yabo n'oborimo, yarenge erentete rioka okobakora baosie oborimo obonge.
GSAM 325Amang'ana 'Okosemia n'Obobani
GSAM 325.3Ase omosangererekano bw'ogosaba ogokorirwe rigoro erio omochie bwa John Place, ase omochie o Oswego, Omokungu White akaegwa okorora. Ase okorora okwo akaorokigwa ng'a, onye twagendererete n'emeremo yaito, koraria ekeene, totarigeretie abanto buna abwo b'“egechaba ki'Omotomwa,” nigo barachakere korwana abo n'abo, na egazeti yabo esire; na ekero ayio arabee, nigo toranyore ng'a omobaro oito bwabere emyanya ebere. Ekiagera twagenete ng'a oborori obwo bwarenge korwa ase Omonene, togachakera aroro gokora buna bwatebete.
GSAM 326Okogwa kw'Egechaba n'Egazeti y'Omotomwa
GSAM 326.1Emeremo y'ekeene yagenderera bwango, ekero “egechaba ki'Omotomwa” kiarenge konyora emechando egati yabo. Ase engaki eke egechaba ekio gikasarangana, abatang'ani babo abange bamarire gotiga Esabato. Egazeti yabo egatiga korusigwa bwango ase okoborwa obokonye; na oria bwakorire, ase engaki eke, emeremo y'okobanga amang'ana y'egazeti, agachia koorokia abana ase esukuru. Korende ekiagera tarenge kwega ritang'ani kwegamba omonyene, agaserigwa kegima kogamba abana y'esukuru. Ekero arenge gotata kogorora omomura oyomo ase esukuru yaye, agaruta ebunduki y'okoboko, ekagera riongo, korende tiyatutire. Erinde atooreke korwa ase okoyitwa n'abanto, agasikigwa gotama obotuko gochia Canada.
GSAM 326Buna Ayio Yagwatire Emeremo y'Ogocha kwa Kristo
GSAM 326.2Ase engaki eyio okobwatana n'obomo egati y'abanto baito byarenge ebinene kobua kare kwonsi. Na ekero twakorire emeremo y'okogenderera na ring'ana, enchera ekaigoka gochia kera ensemo.
GSAM 326.3Ase egazeti ya 10, egetabu gia 11, gi'Omoiroro na Omorareri, rituko ria 14 ri'omotienyi o motang'ani, Chanuari, 1858, omobangi bw'amang'ana agateba iga igoro y'ayareterwe n'emeremo y'Omotomwa: “Ase engaki y'ogoching'ora, ekero bagotatete kobomora Omoiroro na Omorareri, omwando bw'ekanisa bwarenge ase enyomba y'emeremo nigo bwarenge na risaga ria $700 rioka. Korwa agwo bwongerekire goika $5,000. Agwo barengeo abanto 1,000 buna abwo, abarenge koakanera egazeti, bono mbare 2,000, na boigo omobaro omonene bw'abayonyora ‘bosa.’”
GSAM 326.4Ekiagera twarenge toikire engaki eyio (1858) ekero “egechaba ki'Omotomwa” giaserekanete na gosarangana, na Omotomwa agatiga koba, emibaro eyio y'igoro nigo ere n'oboremu. Buna omobaro bw'abaakaneraga Omoiroro na Omorareri bwabere emyanya ebere igoro, naboigo omobaro bw'abaganyi bwarenge bwongerekire goetania emyanya ebere. Igo obobani obwarusigwe ase Omokungu White ase omotienyi o gatano na rimo, Chuni, 1855, bokaikerana.
GSAM 327Amang'ana 'Emisangererekano bw'Ogosasima Ime y'Eema Akarusigwa Ritang'ani
GSAM 327.1Omoroberio oito ase amatuko y'omochakano wa ring'ana nigo warenge ogokora emisangererekano ase chinyomba chi'esukuru, ekero twaboragwa ase ande amaya kobua. Ase enyomba ya buna eye, engaki eyemo, rinyoru rinene ri'abanto rikasangerera, igo ng'a chinyomba ibere chi'esukuru chia buna eyio tichinyarire kobaikarania. Erinde abanto bonsi bamoigwe, omorai agatenena ase edirisa eigoire, agakwania abarenge nyomba ime n'abange kobua abwo barenge baikerainse ase chigari chiabo chi'okoburutwa ne chibarasi, na ase obonyansi. Okorora omosangererekano omonene oyio nigo kwarentire okorengereria ogokora emisangererekano bw'ogosasima ime y'eema.
GSAM 327Omosangererekano bwa Ritang'ani bw'Ogosasima Ime y'Eema ase Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Ase ayio, rituko ria 22 ri'omotienyi o gatano, Mei, 1854, Omogaaka James White n'abande bakanyora ase amang'ana yabo 'okosemiana ng'a omopango bw'okokorera chieema ase emisangererekano mbonyare gokoreka. Ase engaki eyio chieema chinene nigo chiakorwaga koboenekia emesako, ebinto bi'orosana ebibeketwe erinde abanto babirorere, na ebimwenyo bi'ebegarori ebinge; tiirikaga gokorerwa ase emeremo ende. Michigan nero yarenge ensemo enene ya ritang'ani ase Abaganyi b'ogocha kwa Kristo abarendete Esabato batang'anete gotata enchera eyio y'emeremo. Omosangererekano bwa ritang'ani bw'ogosasima ime y'eema bokegorwa ase Battle Creek, rituko ria 10 ri'omotienyi o gatano na rimo, Chuni, 1854. Ase engaki ya bono enchera eye y'okogosa emisangererekano ase engaki y'egurugura yongerekire mono.
GSAM 327Amang'ana 'Emisangererekano bw'Ogosasima n'Okomenya ase Chieema Akarusigwa
GSAM 327.3Ase omwaka 1868, enchera ende y'okogenderera n'emeremo egabwatwa. Amaya y'okogosa emisangererekano bw'ogosasima n'okomenya ase chieema akarengererigwa buya, na bakeikerania ng'a eye nebe enchera eniya mono y'okonyora ase p'abanto baito abange ase emisangererekano emenene. Onye babwate eema enene y'ogosasima bonsi, na chieema chinke chi'amanyomba, abanto mbabe na botaru, na igo banyare komara amatuko amange ase amang'ana 'okosemiana n'ogosasima, banyorere amaya.
GSAM 328Omosangererekano bwa Ritang'ani bw'Ogosasima n'Okomenya ase Chieema ase Wright, Mich.
GSAM 328.1Omosangererekano bwa ritang'ani bw'ogosasima n'okomenya ase chieema bokakorigwa ase Wright, Mich., amatuko 1-7 y'omotienyi o kianda, Sebutemba, 1868. Emisangererekano emenene eye y'abanto baito ere n'oboremu yongerekire goika ng'a emisangererekano bw'ogosasima n'okomenya ase chieema egoetania 50 nigo egokorwa kera omwaka ase chinsemo echiane chi'emeremo. Emisangererekano eye nigo egokorwa, tiase Amerika yoka, korende boigo ase Europe, Australia, New Zealand, na Afrika y'Irianyi.
GSAM 328.2Omosangererekano omonene mono bwa buna eye okorirwe n'abanto baito nigo bwarenge ase omwaka 1893, ase Lansing, Mich. Ase omosangererekano omonene oyio barengeo abanto 3,400 bamenyete ase chieema chi'amanyomba egoetania 500. Ebitambaya biagoetania chiyadi 150,000 nigo biakorerwe gotuma chieema chiane chiarenge ase obomenyo obwo.
GSAM 328Ogotooreka korwa ase Ekegekene ki'Egari y'Omorero
GSAM 328.3Rituko riabwatete eri bakeikeraneretie kogora eema yaito ya ritang'ani ere n'obotambe bw'echifuti 60 (rituko ria 23 ri'omotienyi o gatano, Mei, 1854), Omogaaka White n'omokungu oye, abarenge Jackson, Mich., barenge gochakera orogendo rwabo gochia Wisconsin, ase barenge gochia gokora emeremo ase engaki eke. Twamara engaki y'enyuma y'ekemotika ase enyomba ya D. R. Palmer, eyarenge ang'e n'ase egari y'omorero egotenera. Emyanya emenge ase engaki eyio Omogaaka White agakwana, agateba ng'a, “Nigo nkoigwa ekeng'ana getang'anire ase gochakera orogendo oro; korende, Ellen, netwabekete engaki y'okomosikana n'abanto, na netogwenerete kogenda. Anga tindina omosangererekano n'abanto nanga ntigenda obotuko obu.”
GSAM 328.4Ekero obotuko bwagendereire, ang'e n'engaki y'ogocha kw'egari y'omorero, twanyora engaki y'ogosaba. Abanto bonsi nigo barorekanete gochikigwa gosaba igoro y'oborendi bw'Omogaaka White n'omokungu oye ase orogendo oro. Ekero twaimokire, Omogaaka White akaorokia okwegena kwaye ng'a Omonene nababe n'engocha na abarende.
GSAM 328.5Ase esaa ibere y'obotuko (8 p.m.), nkagenda nabo gochia ase egari y'omorero erinde mbakonye konyora ebirogo na kobanga ebinto biabo. Togasoera egari eyemo eyarenge n'ebirogo ebire n'emigongo emetambe, eyarokwaga ase amatuko ayo “egari y'okoraramo.” Omokungu White agateba ng'a, “James, tinkonyara gomenya ase egari eye; nindua aiga.” Nkabaakonia konyora ekerogo ase egati y'egari eyabwatete. Omokungu White akaikeransa obekire ebinto biaye ase amatogoro aye, korende agateba ng'a, “Tindi na botaru ase egari y'omorero eye.” Engenge ekaria, nkabagwasania bwango, erio ngasoka, ngachia omochie bwa Cyrenius Smith erinde ndare aroro.
GSAM 329.1Ang'e n'esaa inye y'obotuko (10 p.m.), twansi togakumia mono koigwa Omogaaka White, oyo twarengereriaga ng'a nigo arenge kare ase enchera gochia Chicago, agokoma egesieri erinde aigorerwe. Agateba ng'a egari y'omorero yarenge esokire korwa ase enchera yayo y'echioma, chimaeli 3 gochia ogochwera rioba korwa Jackson; na egetari ekenene ki'egari y'omorero eyio, amo n'enchini yayo, kiarenge gesareku kegima. Korende, nonya abanto bamwe barenge baitetwe, ere n'Omokungu White barenge batooreketwe batanyorete oboge. Aganyora ebarasi n'egari bwango, na amo na Abram Dodge, agachia gotora Omokungu White. Omogaaka nigo arenge omobogorete ase amaboko aye gochia aare ake, bakaira ase ense entobu, ere nebitibo, na koyaaka akarooche k'amache, gochia ase p'oborendi aare n'ase ekegekene kiarenge kibete.
GSAM 329.2Mambia kare rituko riabwatete, nkagenda na Bwana Dodge gochia korora ebintarang'ana bi'egari y'omorero eyasareku. Ase enchera y'egari yarenge koyaaka enchera y'echioma echengetie, eng'ombe yarenge yairaete igoro y'enchera eyio y'echioma erinde etimoke. Enchini tiyarenge na egento gia bosio ki'okorusia ching'ombe korwa ase enchera; ase ayio, ekero yakometene n'eng'ombe eyio, ekarekerwa korwa ase enchera gochia obomosi. Ase okonyiganyiga kwa ritang'ani ekero enchini yakomire ense, egari y'ebinto, eyabogoretie esanduku y'ebitabu y'Omogaaka White, ekaroka erarogire korwa ase enchera y'echioma etanyorete oboge. Ase engaki eyio yoka, egari y'abagendi eyarenge enyuma y'egari y'omorero egarigwa korwa ase chigari chinde, omonto otakorire kende, egatenena mosimbe igoro y'enchera y'echioma. Enchini n'egari yayo y'ebinto bi'okoyutera omorero n'amache bikagenderera igoro y'ense kebuse bw'enchera y'echioma, ase obotambe bw'echirodi 6 gose 8, erio enchini ekakoma ekemoko ki'omote bw'omwaloni, egiarenge n'obogare bw'echifuti 3 buna abwo. Chinguru chi'egari y'omorero nigo chiarenge chinene igo ng'a enchini ekebirora, ense yayo ekaba igoro; na enyuma y'egari yayo y'amache n'ebinto bi'okoyutera omorero egasungumoka, ekayaaka enchera y'echioma. Chigari chinyinge, chikogenda n'echinguru chiayo chionsi, chikakoma enchini eyio eyasareku, igo chikareta okonyiganyiga kwa kabere. Egari ya ritang'ani eyakoma enchini yarenge y'okobogoria ebinto bi'okogendia bwango; ekabunekabuneka yaba ebitanda bineke buna ebi'okouta omorero. Yo n'ebinto biayo bikaba ritonga ri'ebintarang'ana igoro y'egari eria y'amache n'ebinto bi'okouta omorero, na ase chinsinyo chiayo. Egari eyabwatete yarenge y'ekerengo kia kabere, ebogoretie abagendi 18; oyomo akaitwa, n'abande bonsi bakanyora oboge, obonene gose oboke. Egari eye egatananigwa igati n'egari y'okoraramo, eyayesoerete n'echinguru. Egetari gia bosio bw'egari y'okoraramo gikasenyentwa, na ekerogo keria Omokungu White ataigwete na botaru komenyera gikasenyentwa kegima.
GSAM 330Oborori bw'Ogotooreka Okorwa ase Nyasae
GSAM 330.1Ekero twarorire ebintarang'ana ebio, na erio egari eyarenge ebogoretie Omogaaka White n'omokungu oye ase engaki y'ekegekene, etenene mosimbe yoka, echirodi 15 buna abwo korwa ase ebintarang'ana, tukanyora ase chinkoro chiaito goteba ng'a Nyasae naiguete ogosaba. N'ooyo omanyete ng'a tari ere bwatomete omomalaika oye korigia egari eyio, erinde abakoreri baye batooreke batanyorete oboge? Ebirengererio ebio nigo biatogwatire mono ekero omokori oria bwarenge korenda ebinto bi'okotenentia egari atebete ng'a tarenge kwayorigia. Agateba boigo ng'a monto tarenge ase egechabe gi'egari ekero ayio yakorekanete, na ng'a tarenge komanya, ere n'abakoreri bonsi b'egari y'omorero, buna yakorekanete. Na ekiarenge gi'okobakumia kobua, ekegobanio n'egesibi gi'echioma biarenge bitabunekete, na egesibi ekio amo n'omonyororo bwagio nigo biarenge biraete ase egechabe gi'egari eyasareku, buna ng'a biabeketwe aroro n'okoboko okorendete buya.
GSAM 330.2Goika rigoro ri'rituko ria 24, ebintarang'ana byarenge birusiigwe ase enchera y'echioma igo ng'a chigari chi'omorero chiakora emeremo buna kare. Omogaaka n'Omokungu White bagariina chigari naende, bakagenda n'omorembe gochia ase omosangererekano bwabo bwarenge Wisconsin.
GSAM 330Abarwani Bakakanwa
GSAM 330.3Amang'ana y'Abaisraeli ba kare tayarenge amang'ana 'obotaru engaki yonsi. Barenge n'ababisa kebuse abarenge korigia okobaremereria kogenderera ase kera egechabo. “Rinyoru ri'abanto abaasanganete” n'abatairueti ase Nyasae abarenge ime y'obomenyo nigo barenge ebikorero ebiboru, ebi Setani arigete gokorera koimokia chinchogu, oborwani, okong'unyuta, na oboremi. Okoboko kwa Nyasae okorenta amaya nigo kwarenge amo n'abo bamwegenete, na bakanaga ase emeremo yabo; ayio nigo yarenge oborori ng'a abanto aba banyorire amabera ase amaiso aye, ng'a okoboko kw'Omonene nigo kwarenge kobatang'ana.
GSAM 331.1Naboigo ase ogochakera n'okogenderera kwa ring'ana ri'omomalaika o gatato: tirigendererete ase engencho ng'a ebiene biorokiigwe mbire ebinto eniya ase enkoro y'omonto buna yare korwa ogoiboroka. Taibo, ekeene ki'egati mono kia ring'ana—Esabato y'Omonene—nigo kikorwania ogokwania amaya y'omonto omonyene na emiando y'ense, kigatanania abakebwate korwa ase emeremo y'oboonia bw'ense amatuko abere kera echuma. Emeremo y'ekeene kia bono yarenge na ababisa kebuse, abekenetie na kogenderera ase emeremo yabo y'okobomora emeremo eye. Ase amang'ana y'omoteri bw'ezaburi, nigo tokomanya goteba igoro yabo ng'a, “Onye atabete Omonene oria bwarenge ensemo yaito, tiga Abaisraeli batebe bono; onye atabete Omonene oria bwarenge ensemo yaito, ekero abanto batoumokerete gotorwania, nanga batomerete gatore moyo, ekero endamwamu yabo yatookire igoro yaito.”2
GSAM 331.2Abanto abekwanetie amaya yabo bonyene, na abare n'echinchogu egati yaito, nigo baimokete korwa ase engaki gochia engaki, bagateba ebinto ebinene ebiarabe ekero emeroberio yabo eraikerane. Korende, buna oborabu bw'okong'ainereria, oborabu bwabo bwasimire kare mono. Ase engaki eyio, emeremo y'ekeene kia bono nigo yarenge egendererete n'ekeene na botambe goetania ense yonsi, eyongererete obokong'u n'echinguru ase kera egechabo ki'okogenderera.
GSAM 331Abagaaka Stephenson na Hall
GSAM 331.3Ase engaki y'erioba y'omwaka 1855, Abagaaka Stephenson na Hall bagatema koimokia obotabararia ase ensemo ya Wisconsin. Abamura baminto abatang'ani mbamanyete buya ng'a nigo banchire korigereria amang'ana ande onsi y'okwegena kwaito ase amorokerio yabo y'“Engaki Erache,” na nigo banchire mono ng'a Abaganyi b'ogocha kwa Kristo abarendete Esabato borokerigwe ng'a ribaga ri'okwebirania neribeo nyuma y'ogocha gwa kabere kwa Kristo.
GSAM 331Obobani Igoro Yabo
GSAM 331.4Ase rituko 20 ri'omotienyi 11, 1855, Omokungu White akaegwa okorora kw'enchera yabo, amo n'obobani igoro y'omoerio wayo, ase amang'ana aya: “Aye omonto omworo, inee, nigo orarengereria ng'a nonyare kotanga emeremo ya Nyasae? Aye omonto omworo, okogusigwa noyomo bw'ebiara biaye nonyare gokogwisia aase. Nakwete ribaga ritambe rike rioka.”
GSAM 332.1Abwo bakotorwania batebire ng'a aa nigo kwarenge okorora ogotebete ng'a abanto aba mbakure bwango; na ekiagera bamenyire emiaka emenge, okorora okwo tikwaikeranigwa. Tiga kende ase okorora okwo gekogamba igoro y'okokwa kwabo. Nigo barokigwe bare abanto bagotema kotanga emeremo ya ring'ana ri'omomalaika o gatato. Ekero batebirwe ng'a Nyasae nanyare kobatanga ase obwororo, bwakonanigwa ng'a, “Nakwete ribaga ritambe rike rioka.” Naki bakorire?—Ase ribaga ri'okobua ase okorwana kwabo, buna barenge bakomanya, nigo babonekire buna abatigirwe bagotabuta ase omosunte. Nyuma y'echuma chinke bagatiga Esabato kegima, bagachaka koyirwania. Mbamanyete ng'a mbabange ekeombe ki'“Engaki Erache,” nabo abanyene babe abatang'ani. Korende batanyorire ayio; ase ogotiga Esabato bagasiria okobua kwabo kwonsi ase abanto baito. Ase igo, goetera ase enchera yabo abanyene, bagatama gokora aria baroberetie gokora ritang'ani. Abanto baito bagateba, “Ekeene, Nyasae ‘abaete ribaga ritambe rike rioka.’”
GSAM 332Omoerio bw'Okogosa bw'Obogima
GSAM 332.2Igoro y'omoerio bw'abanto aba babere, mbuya korusia amang'ana amake y'omogano bwabo bw'okogosa, aye akwanirwe n'abamura babo abanyene, abaganyi b'“Engaki Erache,” abwo babwatanire nabo nyuma y'ogotiga Esabato. Emiaka 37 etambokete, Omogaka Hall agachaka koborwa n'amang'aini (ase engencho y'ogosera kw'obongo). Ekiarenge kiamoreterete goika aa n'ogosiria ebinto ebinge ase obong'ainereria bw'abanto bande. Nigo arenge komanya amang'ana atare y'ekeene, ng'a akasoka isiko nomosareke atamborokere aase, gose akwe goika aase. Tari gokora abande bobe, korende, ase emiaka eye emenge, tabete onya kogenderera n'emeremo y'oborandia ase enchera yonsi.3
GSAM 332.3Omogaaka Stephenson nakure emiaka egereire 16 etambokete. Ase emiaka emenge mbere y'okokwa kwaye, tabwate amang'aini amaene (mbwate oborero), nonya ng'a tarenge kogotinia abande. Ataraba igo, ase obosiboru arengererianga ng'a n'abwate ase amorokerio yaye y'okobura n'amachiko, agatiga mokaye omonyene, omokungu otarenge konyorwako ekebara ki'oborabu bwaye (tanyarete komotiga ase ekina atabogoretie omoteteri otari bw'ekeene), akanywoma omokungu onde omosae mono kobua mokaye oria bwe ritang'ani. Egekoro eki nigo kiarenge ogosaria emeroberio emiya ase obobe obonene, goika abamura babo abanyene b'“Engaki Erache” bakanga enchera yaye, batamwete ribaga goenderera kobarandera.
GSAM 333.1Amang'ana aye abamura babo abanyene bakwanire igoro y'amatuko y'omoerio y'abanto aba nigo akorokia ogokogwa obworo okonene mono; korende n'amang'ana y'ekeene atarengigwe, arusigwe atabwati obobe gose ogochabera. Ase ayio natotige abasomi baito abanyene bachore amang'ana barorire igoro y'oborori obo ase emebere yabo.
GSAM 333Omogaaka J. H. Waggoner Oetera Ring'ana
GSAM 333.2Ase omwaka 1852, Omogaaka J. H. Waggoner, oyarenge okorusia egaseti y'ensemo ase Wisconsin, akaetera ekeene kia bono; na ase omwaka bwakonete akerusia kegima ase emeremo y'oborandia. Ase 1857 akandika ebitabu bibere ebinene ase obuya, kera ekemo kebwate ebiragiro bigereire 200. Ege ritang'ani nigo kiarokirwe, Buna Ogokwana n'Emioyo y'Abakure kw'Ebiro Bino Kore n'Ase Kogochia; na ege kabere, Okobuna Amorokerio y'Engaki Erache. Ege ritang'ani tigetooririe abanto abange boka batagwa ase omotego oria o Setani, korende, ase amasesenio a Nyasae, nkyaigoirie abanto abange amaiso, abwo batamanyete naki bararengere igoro y'ebimanyererio ebio bi'ebiro bino.
GSAM 333.3Egetabu kiaye Okobuna Amorokerio y'Engaki Erache nigo gekomanora kegima amorokerio y'oborimo, aye agoteba ng'a abasaria mbabe n'engaki y'okwebirania nyuma y'ogocha gwa kabere kw'Omonene oito. Nigo kibunire amorokerio ayio kegima, goika tikirairaneriwa, na nonya rigeemo ri'okokiraneria tiriranyora kororwa n'intwe. Egetabu eki nigo gekorokia ase oborabu na amang'ana amake okoba kwa Kristo omosasi ase ekerogo ki'oboruoti kia Ise (obosasi bwaye buna obwa Melekisedeki) ase engaki eye turemo, na aase araikare ase ekerogo ki'oboruoti kiaye omonyene ase oboruoti bwaye bwa kare na kare borache,—ekerogo ki'oboruoti getakoba n'obosasi bw'ogotetera omonto.
GSAM 334.1Nyuma y'ayio Omogaaka Waggoner akandika egetabu ege gatato ekegereire obonene obwo obwo, kiarokirwe, Ogokwaniwa kw'Ebibe ase Oborabu bw'Obong'aini n'Okomanorerwa. Ang'e n'omwaka 1884, egetabu eki nkyagororirwe na konanigwa goika ekaba egetabu ki'ebiragiro bigereire 400. Nigo kegosangereria amang'ana y'ensonga eroketwe n'erinwa riakio ase oborabu na amang'ana amake.
GSAM 334.2Korwa ase engaki eye akabwatana ang'e n'emeremo y'okorusia ebitabu, are omwandiki na omogorori bw'amandiko. Boigo akagenderera n'emeremo yaye y'oborandia, emiaka yaye y'omoerio akayimenyera Europa.
GSAM 334.3Ase rituko 17 ri'omotienyi 4, 1889, agakua kegima ase Basel, Switzerland, aramareka egetabu kiaye ki'omoerio, Korwa Edeni Goika Edeni. Ase rituko 16, nakorire emeremo y'okwandika rituko rigima, akandika aya ase egetabu kiaye ki'okwandika amang'ana a kera rituko, “Nakorire emeremo emekong'u ase rituko eri.” Korwa ase amang'ana y'okokwa kwaye aye abamura baminto ba Europa barusirie, togosangereria amang'ana aya:—
GSAM 334.4“Ase mambia y'orituko 17, ang'e n'engaki ya 05:30 y'amambia, akagwa akua ase riko riaye, atabwati nonya ekemanyererio ki'okomokania, ase engencho y'enkoro yaye kotiga gokora emeremo. Nigo arenge okora emeremo bokong'u mono, erinde amare okorusia egetabu kiaye egekiya ase Ekeingereza, na nigo arenge okomanya ng'a naseete agende London ase rituko ritang'ani ri'echuma eria kiarenge gokona, akore emeremo amo n'emeremo y'eria, mbere y'okwairana Amerika ase engaki y'erioba eyarenge gocha.”
GSAM 334.5Korwa 1854, Omogaaka Waggoner nagendererete koba omomanyekanu ase abanto, ogotetera ekeene, ase oborandia n'ase ebitabu. Ekero akuire nigo arenge ang'e n'emiaka 69. Akabekwa ase Basel, rituko 20 ri'omotienyi 4. Ase igo oyomo onde bw'abakori emeremo b'omochakano akagwa ase emeremo yaye.
GSAM 334Okogwenigwa ase Okwegena
GSAM 334.6Ase ogochaka kw'engaki y'okomera y'omwaka 1858, Omokungu White nachandegere mono ase amatuko amange, arere ase egetanda kiaye, atabwati chinguru chi'okwekonyia. Omorembo oyomo, ang'e n'obotuko gati, akaborwa n'obomanyi; ab'inka bagatema chinchera chionsi bamanyete chi'okomoiraneria obomanyi, korende bagatama. Akagenderera koba igo ase engaki ebuete nusu y'esa, erio Omogaaka White akararika Omogaaka Andrews n'inche ase obwango, tobwatanere ase ogosaba. Ase okoiraneria ogosaba gw'ekeene twaruerie ang'e n'egetanda kiaye, Omonene akamogwera ebikone akamoroisia obomanyi, akamogwenia abe n'obogima bwaye buna kare. Ekero arenge gotogia Nyasae, akaegwa okorora, akiarenge orere ase egetanda. Amang'ana amake aye arokigwe ase okorora oko nangwa gosomwa ase “Oborori ase Ekanisa,” Namba 5.
GSAM 335Ekemanyererio ki'Omobere ki'Okogumia
GSAM 335.1Ekemanyererio getari kia kera rituko ki'omobere nigo kiabwatene n'okorora oko, na nigo togokirarikera okorengereria kwaino. Omogaaka White n'inche nigo twarenge toikaransete ensemo eyemo y'egetanda, na Omogaaka Andrews ensemo ende. Amaboko aye nigo arenge akobwatana igoro y'egifuba kiaye, gose akoenderera goseetwa ase enchera yaye ey'orobong'o n'obuya, gochia ase amang'ana ao ao arenge korora. Ensemo y'igoro y'omobere oye nigo yarusigwe ase egetanda, goika oborabu bw'ebipimo bi'enchi 8 gose 9 bokabao egati y'amareko aye n'ekegunto. Ase amang'ana ande, omobere korwa ase amachingo gochia igoro nigo wagondamire ase egere 30. Akamenya ase obo ase engaki yonsi y'okorora, eyarenge eminoti 30. Omonto tanyarete gokora igo ase chinguru chiaye omonyene, atatenenirigwe n'amaboko; na mono kobua, takonyara kweteneneria igo ase engaki eyio yonsi. Aiga naende nigo kwarenge oborori ng'a okobua okonde, ere otarenge kogamba, nigo kwabwatene n'okorora okwo.
GSAM 335Obobani Bonde
GSAM 335.2Ase rituko 1 ri'omotienyi 10, 1858, omosangererekano bwa bonsi bwakorirwe n'Omogaaka na Omokungu White, amo n'omwandiki oyo, ase Rochester, N.Y. Korwa ase omosangererekano oyo, omwandiki oyo akagenda nabo ase orogendo goetera ase ensemo ya New York na chinsemo chia New England. Ase Esabato eyemo Omokungu White akaegwa okorora. Ase ayio akaorokigwa, amo n'amang'ana ande, ng'a ase aande ase orogendo twarenge koroberia, Setani nigo arenge gocha komorwania ase chinguru chinene, na ng'a Omogaaka White n'inche nigo twarenge konyeka komoteneneria ase okwegena, na Omonene namotoorie.
GSAM 336Emechando y'Omokungu White
GSAM 336.1Aiga naende nigo kwarenge obobani bw'aria arache koba. Amang'ana aye akonete nakorokie naki bwaikeranigwe ase oboronge. Ase Esabato eye ritang'ani nyuma y'omosangererekano bwa Rochester, nigo twarenge Roosevelt, na ase Esabato eyakonete nigo twarenge Brookfield, ensemo ya Madison. Ase echuma eyakonete twakora emisangererekano ase riko rinene ri'Omogaka Ballou, ase Mannsville, ensemo ya Jefferson. Ekero twarenge ase orogendo rw'egari y'omochiro korwa Brookfield gochia Mannsville, obosio bw'Omokungu White bogachaka korenga na kobimbagana aase y'amaiso. Nigo ayio arenge gochanda mono, goika ekero twaikire Mannsville akanyeka korara ase egetanda. Okobimbagana kogakona ase amatuko abere, akabura otoro na akatama koba n'omoremo bwensi ase emisangererekano. Omotwe oye nigo wabimbaganete goika amaiso yombi agasiekana, na obosio bwaye bogaserana goika titabwatekete buna obw'omonto. Egati y'obororo obwo obonene bwonsi, n'ogochandeka kw'omobere okonene kwarwetie ase okobura otoro, omosigu nigo arenge kogera bokong'u komokora achake kokong'utera Nyasae. Igo nigo amang'ana agendererete goika emisangererekano eria ebangirwe ekabua.
GSAM 336.2Emisangererekano kiamareka, Omogaaka White akantebia,
GSAM 336.2“Momura ominto John, oku nako okorwaniwa kwa Setani ase omokungu one, okwo twakanirwe igoro yako ase Rochester. Iborereria ng'a agwo nigo twaeirwe engecho, ng'a koratobwatane amo tomotenenerie ase okwegena, totamotiga nonya ase engaki enke ekero okorwana koraike, chinguru chi'omosigu nchibunwe, nere atooreke. Natosoe bwango togire engaki y'ogosaba.”
GSAM 336Ogotooreka Buna Kwabanirwe
GSAM 336.3Twagenda kegima ase egichumbi ekia Omokungu White arenge orere ase egetanda, tokamosabera ase enkoro yonsi, na abamura baminto baria barenge ase egichumbi twarenge gokoreramo emisangererekano bagatiga koba ase ogosaba batekwaneti. Nyuma y'eminoti egereire 10 korwa ogochaka gosaba, okobua kw'Omonene kogaika koichora egichumbi. Omokungu White akarusigwako obororo bwonsi kegima, akaboiria endagera agwo agwo. Eye nigo yarenge engaki ya 17:00. Engaki ya 19:00 yaikire okobimbagana kwonsi kw'obosio bwaye nigo kwarwetewo, akagenda ase omosangererekano bw'omogoroba oyio, na ase okororwa nigo arenge omogima buna kare.
GSAM 337.1Ase ogosabwa n'abamenyi b'omochie oyio, oborandia bwakorirwe omogoroba igoro y'“Omwando bw'Abachenu”; bwamareka Omokungu White akabarengereria. Ekero Omogaaka White arenge isiko n'omwana oye omomura W. C., Omokungu White akaegwa okorora bosio bw'omosangererekano oyo omonene. Amang'ana amake aye arokigwe ase engaki eyio nangwa gosomwa ase ekiina ki'omoerio ki'Oborori Namba 5, ekiandikirwe Mannsville, N.Y., rituko 21 ri'omotienyi 10, 1858.
GSAM 337.2Okogwenigwa kw'Omokungu White ase engaki eyio egambetwe igoro, nigo kwarenge okw'ekeene buna kwabaniwe ase okorora aereirwe Rochester. Emechando y'obwo naende tiyarweire ase orogendo orwo, na ase aande onsi twanyora obobui obonene ase ekeene.
GSAM 337Obobani bw'Esegi y'Abamochie ase Amerika
GSAM 337.3Ase Esabato, rituko 12 ri'omotienyi 1, 1861, nigo kwarenge emetienyi etato egima mbere y'ekero egatata eye ritang'ani yatomirwe ase Fort Sumter (eye ekeene yarenge omochakano bw'esegi eye yaretereire abasomba b'Afrika 4,000,000 korusigwa ase obosomba ase Amerika), enyomba y'omosangererekano y'Abaganyi b'ogocha kwa Kristo abarendete Esabato ase Parkville, Mich., ekaruorwa ase Nyasae. Ogosasima okwo nkwaetetwe n'Omogaaka White na mokaye, Abagaaka Waggoner na Smith, n'omwandiki oyo. Oborandia bw'Omogaaka White bwamareka, Omokungu White akarua amang'ana y'ogotukia emioyo, akamareka akaikaransa ase ekerogo. Akiarengerete igo akaegwa okorora. Enyomba nigo yaichorete abanto, na ekeene nigo yarenge aase y'ogosikwa. Arosirwe ase okorora akaimoka, akarora enyomba yonsi, agateba iga:—
GSAM 338.1“Tiga monto nonya oyomo ase enyomba eye orarotire igoro y'emechando eye erachere ense eye. Abanto nigo bagochaya erichiko ri'okwetanana kwa South Carolina, korende bono nkoorokigwa inde ng'a chinsemo chinyinge nchigoche kobwatana n'ensemo eyio, na ng'ache koba esegi ey'obobe obonene mono. Ase okorora oko ndorire emeganda emenene y'abarwani b'esegi b'ensemo chiombi yasangererekene ase omogondo bw'esegi. Nkoigwete inde egeturi ki'ebibunda ebinene, nkarora abakure n'abaria barenge agokua aande onsi. Erio nkabarora bagochaka gochia bosio, bagorwana ang'e ang'e [bakogwantana nemioro eya chigatata]. Nkamareka nkarora omogondo nyuma y'esegi, woichoire abakure n'abaria barenge agokua. Erio nkairwa ase chinyomba chi'ababohwa, nkarora emechando y'abaria bare ase obotaka, bagokamoka. Erio nkairwa ase chinka chi'abaria basiririe abagaka babo, abamura babo, gose abamura babo baminto ase esegi. Nkarora okogosa kwabo n'obororo bwabo.”
GSAM 338.2Erio akarora ng'ora ng'ora ase enyomba yonsi agateba, “Abande bare ase enyomba eye mbasirie abamura babo ase esegi eyio.”
GSAM 338Oborori bw'Omokungu Ensign Igoro y'Okorora
GSAM 338.3Ase okong'ia amang'ana aye y'igoro, na ase oborori ng'a obobani obwo bwakorirwe ase rituko riatebirwe, na ase okorokia naki omosangererekano waigwa na koraria obobani obwo, oborori obo obokoreire nigo borusigwe:—
GSAM 338.4“Aya nigo akorokia ng'a nigo narenge komenya ase ensemo ya St. Joseph, Michigan, ase omotienyi 1, 1861, ang'e ne chimaili 6 korwa Parkville. Tindarenge Omoganyi bw'ogocha kwa Kristo. Ase rituko 12 ri'omotienyi oyio, abanto abange b'abamura b'ang'e nabo bagenda Parkville goetera emisangererekano. Bairanire enka bakantebia ng'a nigo kwarenge omokungu ase omosangererekano oyarengerete ase okorora, na oyarengerete goteba ng'a esegi ey'obobe obonene nigo erenge gocha ase Chinsemo Chiabwatene chia Amerika; ng'a emeganda emenene y'abarwani b'esegi mbasangererigwe ensemo chiombi, ase Irianyi buna ase Sugusu, na ng'a abange mbachandegetie ase chinyomba chi'ababohwa; na ng'a obotaka obonene mbobe ase chinka chinyinge ase engencho y'ogosiria abagaka, abamura, n'abamura baminto ase esegi; na ng'a abamura barenge ase enyomba eyio mbasirie abamura babo ase esegi eyio.” Kwasainiwa, “Martha V. Ensign, Wild Flower, ensemo ya Fresno, California, rituko 30 ri'omotienyi 1, 1891.”
GSAM 339.1Ase okogamba igoro y'obobani bw'esegi eyio ey'obwoba, Omokungu White akonanereria ng'a Abaganyi b'ogocha kwa Kristo abarendete Esabato “mbairwe ase emechando emekong'u ase engencho y'esegi, na ng'a n'omoremo bwa bonsi gosaba ase enkoro yonsi erinde baegwe obong'aini bw'okomanya aria barakore ase ebiro bi'okorigererigwa biare bosio bwabo.”
GSAM 339Obonene bw'Esegi y'Abamochie
GSAM 339.2Ekero okorora okwo kwaeirwe, abanto ba Sugusu ase obonge bwabo mbamanyete bike mono, gose tiga kende, igoro y'esegi eyarenge ang'e gocha. Nonya Omotang'ani Omonene Lincoln, nyuma y'emetienyi etato (rituko 12 ri'omotienyi 4, 1861), ekero chinsemo chinyinge chiabwatanire na South Carolina ase erichiko riaye ri'okwetanana, na egatata eye ritang'ani yatomirwe ase Fort Sumter, akararika abarwani 75,000 boka, nabo ase engaki entambe y'emetienyi etato yoka.
GSAM 339.3Omogano bw'abarwani b'esegi bonsi abandikirwe ase ensemo y'Obwatanio ase engaki y'esegi nigo warenge 2,859,132. Egetabu ki'Amang'ana Onsi kia Britannica nigo gekoteba ng'a “omoganda bw'abarwani b'Obwatanio bw'Ensemo Chietanainie, ase omochakano bw'omwaka 1863, nigo wabwate abanto bagereire 700,000,” korende ng'a mbokong'u komanya omogano omonyene bw'abaria bandikirwe bonsi. Nigo kigereretie omogano bw'abakure babo ng'a “abanto bagereire 300,000.” Ebitabu binde bi'amang'ana onsi bi'ebiro ebi nigo bigobeka omogano bw'abasirirwe ase ensemo y'Obwatanio (abaria baitirwe ase esegi, gose bakua ase ebironda gose amarwaire banyorire ase omogondo bw'esegi gose ase chinyomba chi'ababohwa) ng'a 359,528. Igoro y'egesira ki'ensemo y'Obwatanio, egetabu kia Britannica nigo gekoteba iga:—
GSAM 339.4“Egesira nigo kiaikire igoro mono ase rituko 31 ri'omotienyi 8, 1865, goika $2,845,907,626.56. Emasori egereire $800,000,000 boigo nigo yatumikete, ase obonge bwayo ase esegi; chinsemo, emichie emenene, chinsemo chinke, n'emichie nigo biatumiketie ebango biabo abanyene na okonanereria ebisira biabo ase omoremo bw'esegi; chibesa chi'ogotanga chipenseni chi'esegi, nigo chigera goika $1,500,000,000 ase omoerio. Chibesa chiatumiketwe n'Obwatanio bw'Ensemo Chietanainie tichikonyara komanyekana, ebinto ebiasirigwe n'emeganda y'abarwani b'obogambi bw'Obwatanio, n'emeganda y'abarwani b'Ensemo Chietanainie, nigo bigotama kogererwa; na rigori ri'abasomba ba Irianyi ($2,000,000,000) nigo riasirigwe n'esegi. Ayio onsi amo, nonya ng'a rigori ri'esegi tirikonyara kobarwa buya buya, $8,000,000,000 n'omogano omoke ogereire korengererigwa.”4
GSAM 340Okong'ia Okonde kw'Okorora
GSAM 340.1Ase obobani igoro y'abamura baria barenge ase enyomba y'omosangererekano ya Parkville, ng'a mbasirie abamura babo ase esegi, ntebe aya aoka: ase engaki y'okogwa kw'amababi y'omwaka 1883, nkanyorana n'omogaaka bw'ekanisa ya Parkville, oyarenge omogaaka boigo ase omotienyi 1, 1861, ekero okorora okwo kwaeirwe. Nkamoboria ng'a n'akwiborire amang'ana aye Omokungu White akwanire ekero arenge okwanera okorora igoro y'esegi. “Ee,” agateba, “ninyiborire.” “Ngotebie, mbang'ana omanyete abarenge ase enyomba eyio rituko riria, abaria basiririe abamura babo ase esegi?” Kegima akeibora amaina y'abanto batano, agateba, “Nimanyete ng'a aba mbarengeteo, na ng'a mbasiririe abamura babo ase esegi; na korabe narenge enka, aase nanyarete gokwana n'abanto bane, nanyarete gokoa amaina ande. Ndarengereria,” akagenderera, “ng'a nigo kwarenge abande batano, igoro y'aba nakanire.”
GSAM 340.2Emiaka inye na kobua y'okorwana botambe kw'abanto ba Irianyi, goika ang'e ne nusu y'abarwani babo bonsi basangererigwe basira ase okokwa ase esegi gose ase oborwaire, nigo ekorokia okwaikerana kw'ogokumia kw'obobani obwo bw'igoro.
GSAM 340Obosomba n'Esegi
GSAM 340.3Ase okwanera okorora aereirwe ase rituko 4 ri'omotienyi 1, 1862, Omokungu White agateba iga:—
GSAM 340.4“Chilifu chia abanto nchianchigwe okwebekera ase abarwani b'esegi, bamanyete ng'a esegi eye nigo erenge gosiria obosomba; korende bono babwatekirwe, bakanyora ng'a mbang'ainererigwe, ng'a omoroberio bw'esegi eye tari ogosiria obosomba, korende nobokorenda buna bore.”
GSAM 341.1Amang'ana aye y'igoro nigo arusigwe ekero abarwani b'esegi baboirigwe gokonya ase omoremo bw'okwairaneria abakania babo abasomba bonsi abaria batorete bakaika ase ensemo y'abarwani b'Obwatanio. Abarwani abo nigo bakorokigwa bagoteba ng'a, “Koratobue koetania obotabararia obo, naki kiranyoreke?” Nigo bagoiraneria baborire omoyo ng'a, “Tiga kende. Ekiagera obotabararia tikirusigweo. Enchera y'obosomba, eye yasirie ense yaito, nigo etigirwe egenderere komenya na koimokia obotabararia obonde.” Amang'ana aya, abogorwe ase Oborori Namba 7, aase amang'ana y'esegi y'ogotukia enkoro arusigwe kegima aase y'omotwe ogoteba ng'a “Obosomba n'Esegi,” tagoteba ng'a obosomba tibokoruorwawo, korende nigo agokorokia amang'ana buna abarwani b'esegi barenge korora ase engaki eyio. Bosio bike ase oborori obwo obwo, nigo boreo obobani obw'obwo:—
GSAM 341Obobani bw'Obobui bw'Abanto ba Sugusu
GSAM 341.2“Naende okweng'ata kw'ense yonsi nigo kwaretetigwe! Omonene nigo agoteba, ‘Inee, oku tiokweng'ata okwo nchorete: gosibora chingataare chi'obobe, gosibora emesigo emeretito, goetera abachandegete bagende bare abasiboru, na mobune kera rikorogoto?’ Ekero ense yaito erakore okweng'ata okwo Nyasae achorete, erio nigo araetere ogosaba kwabo igoro y'esegi; korende bono tikogoika ase ogoto kwaye.”
GSAM 341.3Abaria bamanyete amang'ana y'esegi eye mbamanyete okobugwa, ogosirigwa, ogotama gokora bwango, n'amang'ana ande aye abanto ba Sugusu banyorire ekero barenge kogera kobua abarwani ba Irianyi, goika okoraretigwa kw'ogosibora abasomba kwakorwa—rituko 1 ri'omotienyi 1, 1863. Erio obobui nigo bwachere ase obwango korwa ase engaki eyio goika esegi ekabua! Ase abaria barenge korora okogenderera kw'emeremo, nigo kwarenge kororoka mono ng'a obobani boria bw'orituko 4 ri'omotienyi 1, 1862, nigo bwaikeranigwe. Eye nigo yarenge nyuma y'emesigo korusigwa, obosomba kosibororwa na rikorogoto kobunwa korwa ase omosomba! Nigo kwarenge kororoka ng'a Nyasae naigwete ogosaba kw'abanto baye, akonyria rigeemo ri'ogomaria esegi, ekero bachorire okweng'ata okwo kwamogokirie!
GSAM 342Oborori bwa St. John, Oyarenge Omogambi bw'Ensemo
GSAM 342.1Ase amang'ana y'ogokwana aye John P. St. John, oyarenge omogambi bw'ensemo ya Kansas, akwanire ase Ottawa, Ill., nainche nkayaigwa omogoroba bw'orituko 29 ri'omotienyi 6, 1891, akarusia amang'ana aya:—
GSAM 342.2“Tindarabura omoyo buna ekero [abarwani b'Ensemo Chietanainie] batubuire ase Bull Run. Korende aya onsi nigo yarenge ensemo y'omoroberio bwa Nyasae. Korabe twarenge tobabuire [abarwani b'Ensemo Chietanainie], abagambi b'ense nangwa barenge bakomya omorembe, na Obwatanio bwarenge kogenderera n'obosomba, na nangwa twarenge nobwo goika rero. Ase emiaka ebere [abarwani b'Ensemo Chietanainie] mbabwate omoyega; korende nyuma y'Lincoln korusia okoraretigwa kw'ogosibora abasomba okwo komanyekene, nigo twaronchokete twagenderera ensemo ya Nyasae, na totanyarete kobugwa.”