Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
06 / 31
06 / 31

Egesieri 3 — Ogocha kw'Oroiboro Rwarieretwe Eira

John Norton Loughborough

GSAM 57.1“Ekero engaki yaichoire, Nyasae agatoma Omwana oye, ... oiboirwe inse y'amachiko, erinde agore abasibwe inse y'amachiko, na intwe twanchwe koba abana.”1

GSAM 57.2“Bono ase oyore nokobua gw'okobatenenia koreng'ana n'enchili yane na okorandia kwa Yeso Kristo, koreng'ana nokomaanorwa kw'obobisi obwabiserwe korwa ense yachakire, korende bono bwaorokigwe, na ase amariko 'ababani, koreng'ana n'ogochika kwa Nyasae o kare na kare, bwamanyekanisigwe ase ebisaku bionsi erinde bagoke ase okwegena: ase Nyasae bweka, ore omong'aini, obonene bobe goetera ase Yeso Kristo kare na kare.”2

GSAM 57.3“Ase okomaanora akamanyeria inche obobisi; buna nabarikeire kare ase amang'ana amake, ... obwo kare ase ebiaare binde botamanyekanisibetwe ase abana ba mwanyabanto, buna bono bwarorekanisigwe ase abatomwa baye abachenu na ababani goetera ase Omoika.... Inche, ore omoke kobua omoke mono ase abachenu bonsi, naeire obuya obo, ng'a ndandie ase abanto b'Ebisaku omwando bwa Kristo otanyare gotunwa goika omoerio; na konyarokia abanto bonsi okobwatana kw'obobisi obwo, korwa omochakano bw'ense bwabiserwe ime ase Nyasae, oyotongete ebinto bionsi goetera ase Yeso Kristo.”3

GSAM 57.4Netebetwe ng'a ase Endagano ya Kare enchili nebiserwe; ase Endagano Eniya nigo emaanoretwe. Buna onde orokire, “Ekero baarwete korwa ase Nyasae, Abayahudi bagatiga komanya amang'ana amange 'amorokererio y'emeremo y'emigenzo y'ogosasima. Kristo omonyene nere oatong'eretie emeremo eyio. Ase kera ensemo, nigo yarenge ekemanyererio kiaye; na yarenge yoichoire nobogima nobwari bw'ekemoika. Korende Abayahudi bagatiga obogima bw'ekemoika ase emigenzo yabo, bakabwatana n'emigenzo etari nobogima. Bakeegena ebing'wanso na amachiko ekenyene, korende tibamwegena ere oyo biarengereretie.

GSAM 58Okoganya Obogambi bw'Ense Eye

GSAM 58.1“Nainki Abayahudi baare kogania ogocha kwa Masihi, tibamanyete emeremo yaye. Tibaare korigia ogotoorigwa korwa ase ebibe, korende ogosiborwa korwa ase Abarumi. Nigo baare koganya Masihi ache buna omobui, atage chinguru chi'omochandi, na gochia na Israeli ase obogambi bw'ense yonsi. Ase enchera eyio bakarekanigwa komwanga Omotooria.

GSAM 58.2“Abanto, bare ase omosunte na ogochandwa, na abagambi, abare n'enchara y'okobua, nigo baare kogania ogocha kw'oyorabuere ababisa babo na koiraneria Israeli oboruoti. Nigo baare gosoma obobani, korende batari nokomanya kw'ekemoika. Ase ayio bagatiga amariko akoorokia okweinia kw'ogocha gwa ritang'ani gwa Kristo, bagasaria okorogota aria agokwana igoro y'obonene bw'ogocha gwa kabere kwaye. Oboenenu bwabo bokabasunteka amaiso; bakarogota obobani koreng'ana n'okogania kwabo kw'okwerigia abanyene.

GSAM 58.3“Ase emiaka ebwate kobua elifu eyemo, Abayahudi nigo baare koganya ogocha kw'Omotooria. Ase ring'ana eri bakabeka ogosemeria kwabo okonene mono. Ase ogotera na obobani, ase emigenzo ye Hekalu na amasabo y'ase chinyomba, nigo baare komosika erieta riaye. Korende ekero achete tibamomanya. Omwanchwa o igoro nigo arenge asebare ‘buna omori orwa ase ense enyamau;’ ‘tarenge nomogwekano gose obwari;’ na tibarora ime asare obwari oboragere bamoganie. ‘Agacha ase abaye, na abaye tibamwancha.’”4

GSAM 58Ow'Oroiboro rwa Daudi

GSAM 58.4Ekero engaki ebanetwe na Danieli yaikire ang'e, engaki “Masihi Omogambi”—Omoakwa amaguta—arorekanemu, Abayahudi mbanyarete korengereria, na tori na ogosansara ng'a nigo bakorire igo: Masihi ase omobere nagwenerete koba ow'enyomba n'oroiboro rwa Daudi, ase ayio nagwenerete koiborwerwa ase oroiboro orwo; na koreng'ana n'amachiko na emigenzo y'Abayahudi, nagwenerete goakwa amaguta ase emeremo y'ase obosio bw'abanto ekero are n'emiaka emerongo etato; na karabe narorekanemu buna Omoakwa amaguta are n'emiaka eyio, erio nagwenerete koiborwa emiaka emerongo etato ritang'ani engaki ye chichuma 69 chi'emiaka etaraera, eyio eragenderere goika ogocha kwa Masihi.

GSAM 59Obobani bwa Simeoni na Ana

GSAM 59.1Ase engaki eye Israeli yonsi nigo yarenge ekoganya. Abanto abare gosoma Amariko ase omokia na okwerua nigo baare koganya okoiborwa kw'oyorabe Omogambi na Omonene bwabo. Simeoni, oyareng' omogaka n'omosasimi Nyasae, akaorokerigwa “n'Omoika Omochenu ng'a takorora amakweri atararora Kristo bw'Omonene.”5

GSAM 59.2Ekero Omotooria, ore omwana omoke, arentetwe ase Hekalu, Simeoni akamanya ng'a omwana oyo nere oatebetwe, Kristo. “Erio akamoira ase amaboko aye, akamotogia Nyasae, akabora, Omonene, bono otige omosomba oo agende ase omorembe, koreng'ana na ring'ana riao; ekiagera amaiso ane aroche ogotooria kwao, okwo kwarekanirie ase obosio bw'abanto bonsi: omobaso bw'okobarera abanto b'Ebisaku, na obonene bw'abanto bao Israeli....

GSAM 59.3“Na Simeoni akabasesenia [Yusufu na Mariamu], akamotebia Mariamu ng'ina, Rora, omwana oyo abekirwe ase okogwa n'okoboka naende kw'abange ase Israeli; na koba ekemanyererio ekerakwanerwe amang'ana 'okwangwa (ee, nonya omoyo oo omonyene esegi neroeta ime yaye), erinde ebirengererio bie chinkoro chinyinge bimaanorwe.

GSAM 59.4“Na narengeo Ana, omobani omokungu, omoiseke o Fanueli, ow'egesaku kia Asheri.... Na ekero kiareria agacha, naende agakoiraneria Omonene ng'a mbuya mono, agakwana amang'ana aye ase bonsi abaare koganya ogotoorigwa ase Yerusalemu.”6

GSAM 59Abamalaika Bacheira Abarisia

GSAM 59.5Ritang'ani y'aya, amang'ana amaya 'okoiborwa kw'Omotooria nigo yariarerwetwe n'abamalaika ase abarisia bare ase chingeche chia Bethelehemu. Ekero abarisia baare koigwa, abamalaika bagatera amatera aya are n'eriogi riya:—

GSAM 60.1“Obonene bobe ase Nyasae igoro mono: Ase ense omorembe, obuya ase abanto.”

GSAM 60Abang'aini Bacheira Bethelehemu

GSAM 60.2Erio bagacha abang'aini b'Isiko ri'Erioba abaaroche “eng'enang'eni ekoria,” buna Balaamu abanete. Bagatunyana okobatang'ania kwaye, bagaika Yerusalemu, aase bagweneretwe koboria amang'ana 'Omoruoti oiboirwe obuya. Ekero barokeiriwe ng'a Bethelehemu nao aase Oyorigetwe oabere koiborwerwa, bagagenderera n'orogendo rwabo; na eng'enang'eni eria, yarorekanete naende, ekabatang'ania goika aase a’okweinia aria Omotooria arenge orare. Aiga bakasasima Omwana omochenu, bakamoruera ebiegwa bie chitahabu, obani na manemane, erio bakachaka orogendo rwabo orotambe rw'okoirana omochie.

GSAM 60Omotooria Are n'Emiaka Ikomi n'Ebere

GSAM 60.3Korwania ase obwana goika emiaka ikomi n'ebere, namang'ana amake arigetwe igoro ya Kristo Omotooria, otatiga okong'ina kwaye ase obong'aini n'obonene bw'omobere, na okogokera kwaye abaibori baye. Korende ekero are n'emiaka ikomi n'ebere, agatunyana Yusufu na Mariamu kogenda Yerusalemu ase enyangi y'ekeero ki'omwaka, agwo agakumya abakuani ase okomanya kwarorekanete ase amaborio aye, na ase okobairaneria ebiborio biabo ebikong'u. Korwa ase engaki eye goika ekero achakire emeremo yaye ase obosio bw'abanto, akasika emeremo y'okweinia y'okoba omobachi, ekero akorire amo na Yusufu, omosacha o Mariamu.

GSAM 60Emeremo ya Yohana Omobatisi

GSAM 60.4Ase emetienyi etano na oyomo ritang'ani y'emeremo yaye ase obosio bw'abanto, emeremo ya Kristo nigo yariarerwetwe na Yohana Omobatisi. Abanto bagacha ase emeganda eminene koigwa Yohana na kobatiswa nere. Ekero “baare koganya [koganya Masihi ache] na abanto bonsi bagarengereria [‘bakarengereria gose bagatebana,’ ase orobebe rw'amariko] ase chinkoro chiabo igoro ya Yohana, ng'a Kristo arenge gose yaya; Yohana akairaneria, akabatebia bonsi, Inche ekeene nababatisirie n'amache; korende oyore n'okobua kobua inche ngocha are, oyo ntagwenereti nonya gosibora omori bw'ebirato biaye: ere nababatisie n'Omoika Omochenu na n'omorero: ekererio kiaye nere are nakio ase okoboko kwaye, na nasibie buya egechabo kiaye, na nasangererie engano ase ekebundo kiaye; korende ebisese nabiosambie ase omorero otarimigwe.”7

GSAM 61Yeso Obatisetwe

GSAM 61.1Ekero Yohana arenge gokora omogenzo bw'ebatiso, akarora Yeso ogocha asare kobatiswa, akabora, “Rora Emanwa y'Eng'ondi ya Nyasae, oyokorusia ebibe bi'ense.... Na Yohana akaba kirori, akabora, Naroche Omoika korwa igoro agoika buna riruma, akamenya igoro asare. Na inche tinamomanyete: korende ere oyontomete kobatisa n'amache, nere oantebire, Oyio orarorere Omoika ogoika na komenya igoro asare, oyio nere okobatisa n'Omoika Omochenu. Na inche naroche, na nkaba kirori ng'a oyo n'Omwana o Nyasae.”8

GSAM 61Eriogi Korwa Igoro

GSAM 61.2Ng'a Kristo nigo arenge Masihi nigo yaring'isigwe n'ogoika kw'Omoika Omochenu, oarorekanete ase omogwekano bw'omobere buna riruma, naende n'eriogi korwa igoro. Ase Enchili ya Matayo twasoma, “Yeso, ekero abatisetwe, agasoka korwa ase amache bwango: na, rora, igoro ekaigoka asare, akarora Omoika o Nyasae ogoika buna riruma, okamenya igoro asare: na rora eriogi korwa igoro, rigoteba, Oyo nere Omwana one omwanchwa, oyio nkogete mono asare.”9

GSAM 61.3Nainki “Yohana takorete egekone kende,” abanto, ekero baroche okobua okonene okwarenge amo n'emeremo ya Kristo, bagachichigwa goteba, “Amang'ana onsi Yohana akwanete igoro y'omonto oyo nigo arenge ay'ekeene.”10

GSAM 61Kristo Agaakwa Amaguta Koreng'ana n'Amachiko

GSAM 61.4Amo na amang'ana Luka arikire igoro y'ebatiso na ogoakwa amaguta okwo n'Omoika Omochenu ase omogwekano bw'riruma, twasoma, “Yeso omonyene nigo achakire are n'emiaka ereng'ani emerongo etato.”11

GSAM 62.1Nyuma y'Omonene oito gokweng'ata engaki entambe y'amatuko emerongo ene, na ogoteemwa okotindi n'Omogenki ase erooro, okwabwatire ebatiso yaye bwango, ere “agacha Nazareti, aria arereretwe; na buna engencho yaye yarenge, agasoa esinagogi rituko ri'Esabato, agatenena erinde asome.... Omoika bw'Omonene nigo ore igoro yane, ekiagera ong'akire amaguta erinde ndandie enchili ase abataka.... Agachaka kobatebia, Rero ririko eri riaikeranigwe ase koigwa kwaino.”12

GSAM 62Engaki Yaikeranigwe

GSAM 62.2Mariko, ekero akorika ring'ana erio erio riakorekire, agateba, “Engaki yaikeranigwe, na oboruoti bwa Nyasae bori ang'e: moonchoke, na mwegene enchili.”13 Engaki ebanetwe y'Omoakwa amaguta kororekana nigo yaikire. Ogoakwa amaguta n'Omoika Omochenu nigo kwakorekire ase ebatiso yaye, na bono nigo achakire emeremo yaye, ase engaki eye na ase enchera eria ababani abachenu ba kare babanete.

GSAM 62Oborori Obororekanete ng'a Kristo ni Masihi

GSAM 62.3Emeremo ya Kristo nigo yabwateine n'okogenderera gokora ebikone, ebia, ase abanto, nonya batanyare komanya buya emiereng'anio n'amang'ana aye, biarenge oborori obororekanete ng'a ere n'Imanueli, gose ng'a “Nyasae nigo arenge amo nere.”14 Ase ebikone ebi Kristo nigo aare koorokia ense okobua kwa Nyasae okwarenge ime asare, naende akorokia ase emeremo engencho ya Nyasae na obuya bwaye bw'obwanchani. Ekero Filipo, nyuma y'emiaka etato y'okoba amo na Kristo botambe, korora ebikone biaye ebinene, atebire, “Omonene, torokie Tata, na erio ryatomara,” Yeso akamotebia, “Nabere amo nainwe engaki entambe eye, na aye nonya tokuna komanya inche, Filipo? Oyo ondorire inche omororire Tata; na naki ogoteba, Torokie Tata? ... Nyegene ng'a inche nindi ime ase Tata, na Tata ime asende; gose onye igo tenigo, nyegene ase emeremo ekenyene.”15

GSAM 63Yohana Nagonduka

GSAM 63.1Nainki ase ebatiso ya Kristo, Yohana nigo arorire Omoika Omochenu ogoika akarorekana, na akaigwa eriogi korwa igoro rikomoraria ng'a n'Omwana o Nyasae, na ere omonyene akateba ng'a nigo are “Emanwa y'Eng'ondi ya Nyasae oyokorusia ebibe bi'ense,” amang'ana nigo aare gokoreka ara ande mono na buna aare koganya, goika ere, ase egesibo kiaye ki'omosunte, akanyora emechando y'omoyo na ogogonduka.

GSAM 63.2“Buna aborokigwa b'Omotooria, Yohana Omobatisi tamanyete engencho y'oboruoti bwa Kristo. Nigo aare koganya Yeso aire ekerogo ki'oboruoti kia Daudi; na ekero engaki yaare kweta, na Omotooria tarigetie okobua kw'oboruoti, Yohana akagonduka, akaigwa emechando y'omoyo.”16 “Akarangeria asare aborokigwa baye babere, [ere] akabatoma ase Yeso, akabora, Naye oria ogwenerete gocha? Gose toganye onde?” “Ase ekero kiareria ere [Yeso] akagwenia abange amarwaire na emechando y'omobere, na akabaseria emioyo emebe; na ase abange abaare emeuko akabaa okorora. Erio Yeso akairaneria akabatebia, Gende, motebie Yohana aya mororire na koigwa.”17

GSAM 63.3N'ase obokong'u Abayahudi, gose nonya aborokigwa, banyarete korora buya amang'ana amange 'ekeene Omotooria atebete, ekiagera nigo bareng'isibwe mono ase okwegena ng'a ekero Masihi arache, nabu asansore egechori ki'Abarumi, ekiabachandete mono, na bwango airanerie oboruoti bwa Daudi, agambe buna omoruoti bw'ense eye.

GSAM 63.4Yeso agachaka okorandia kwaye akoteba, “Moonchoke, ekiagera oboruoti bwa igoro bori ang'e.”18 Ekero abatomwa baye ikomi na babere batometwe, bakaaira ring'ana erio erio, “Oboruoti bwa igoro bori ang'e.”19 Nyuma naende ase emeremo yaye, ekero abwo emerongo etano na ebere batometwe, nigo batometwe n'amang'ana aya, “Oboruoti bwa Nyasae bwabairigererire ang'e.”20

GSAM 64Abanto Bakumia Emeremo ya Kristo

GSAM 64.1Amang'ana n'amorokererio 'ogokumia ya Kristo akagera abanto batebe, “Monto onde tari okwanire buna omonto oyo.”21 Na ekero agwenirie omonto orenge omouko na etobo, “Abanto bonsi bagakumia, bagateba, Oyo tari ere omwana o Daudi?”22 Gose ase amang'ana ande, Oyo tari ere oroiboro rwa Daudi, Omotooria orarieretwe eira? “Ekero achete ase ense yaye omonyene, akaborokereria ase esinagogi yabo, goika bagakumia, bagateba, Omonto oyo anyorire ng'ai obong'aini obo n'emeremo eye eminene? Oyo tari ere omwana bw'omobachi? Ng'ina tari orokwa Mariamu? Na abamwabo, Yakobo, na Yose, na Simion, na Yuda?”23

GSAM 64.2Ang'e n'omwaka o gatato bw'emeremo ya Kristo, ekero arenge ase Hekalu atunyene n'enyangi y'okoyetenga, Abayahudi bagamoetana, bakamotebia, “Ngoika ririri oragenderere gotogera tosansare? Onye naye Kristo, totebie boronge.”24 Ase omwaka bwatang'ire, ekero akorete egekone ekenene ki'okoreria abanto elifu isano n'“emigati etano y'esayiri n'chinswe chinke ibere,” ere “akamanya ng'a nabache komobwata ase chinguru, bamokore omoruoti, [ase ayio] akagenda naende ase egetunwa.”25

GSAM 64Kristo Akorokereria Aborokigwa Amang'ana 'Amakweri Aye

GSAM 64.3Ase okworokereria aborokigwa baye, Kristo akabeka omokia mono ase korusia ebirengererio bi'obogambi bw'ense eye oborabwate ase bwango, na koborokia ng'a nagwenerete gokwa na koboka naende, agende na aire naende. Ase ayio akababoria, “Naki onye morarore Omwana o mwanyabanto akoriina igoro aria arenge kare?”26 Nyuma y'okobachika “ng'a tibatebia monto onde ng'a nere Yeso Kristo,” twasoma: “Korwa ase engaki eye Yeso agachaka koorokia aborokigwa baye buna egwenerete agende Yerusalemu, anyore emechando emenge korwa ase abagaaka n'abakuani abanene n'abariki, na aitwe, na abokigwe naende rituko ria gatato. Erio Petero akamoira ensemo, agachaka komotogonyera, akabora, Abe are korwa asore, Omonene; aya takobe asore.”27

GSAM 65.1Ase engaki eyio eyio akabatebia ng'a mbarenge abande abatenenete aroro abatakorora amakweri goika barore Omwana o mwanyabanto ogocha ase oboruoti bwaye.28 Ang'e n'amatuko atano na atato nyuma, obobani obo bokaikeranigwa; na omotomwa Petero agokwana igoro y'“okorora” okwo kwa Kristo ogocha ase oboruoti bwaye buna oborori bw'ogocha gwa kabere gwa Kristo okweene okore kobao ase amatuko agocha.29

GSAM 65.2Ekero kende Kristo n'aborokigwa baye barenge Galili, Yeso akabatebia, “Omwana o mwanyabanto nagoonchwe ase amaboko 'abanto; na nabamoite, na rituko ria gatato nabokigwe naende. Na barabwo bakaba n'amasero amange mono.”30 Naende tibamanyete, tibanyarete komanya, keria aare goteba, ekiagera nonya ekero aare korigia kokong'eria ase ebirengererio biabo ekeene ekinene mono ki'amakweri aye n'okoboka kwaye, nigo baare gotebana barabwo ase barabwo igoro y'oyorabe omonene mono ase oboruoti bwa igoro.31

GSAM 65.3Ase ekero kende Petero akamotebia Yeso, “Intwe twatigire bionsi, twagotunyana; ase ayio ntoranyore ki? Na Yeso akabatebia, Ekeene nabatebirie, ng'a inwe abamontunyene, ekero ebinto bionsi birakorwe ebiniya naende, Omwana o mwanyabanto araikaranse ase ekerogo ki'obonene bwaye, na inwe namwikanse ase ebirogo ikomi na bibere, mokogambera ebisaku ikomi na bibere bi'Israeli.”32 Naende ebirengererio bi'oboruoti oborakorwe bwango nigo biarenge bikoba igoro ase ebirengererio biabo, na barabwo, buna mwanyabanto bare, bagachaka korigia aase ay'igoro mono ase oboruoti.

GSAM 65.4Erio agacha ng'ina Yakobo na Yohana, abana ba Zebedayo, ore n'okogania koba igoro, akamosaba Kristo ng'a abana baye baberwe amabera banyore aase 'obonene: oyomo ase okorio n'onde ase okumosi kw'ekerogo ki'oboruoti bwaye; gose, nabo, oyomo abe omotang'ani bw'abagambi, n'onde omorendi bw'amang'ana 'ense. Korende Kristo akateba boronge, “Timomanyeti keria mokosaba.”33

GSAM 66Ogosoa Yerusalemu n'Omogoko bw'Obobui

GSAM 66.1Ase engaki etari are korwa ayio, ring'ana rinene ri'ogokumia mono rigakoreka. Riarenge okobokigwa kwa Lazaro korwa ase ebiriba, oyo oabere okure amatuko ane. Egekone ekenene ekio gekaburukania na gokumia abanto mono goika Abafarisai bakanyora obwoba, abwo amo n'abakuani bakarangeria bwango ekegambero; na ase okoboria kwabo bakaboria, “Inki tokokora? Ekiagera omonto oyo agokora ebikone ebinge. Onye toramotige igo, abanto bonsi nabamwegene; na Abarumi nabache batunyage aase aito n'egesaku giaito.”34 Ekero okobua kwa Saitani korwa inse kwarenge gokora igo ase abare korigia kosiria Kristo, okobua korwa igoro nigo kwarenge kogera emeganda y'abanto bakomotogia, na goikerania keria kiabanetwe igoro yaye.

GSAM 66.2Ase ekero ekigambetwe igoro, abanto bagasoka ase emeganda eminene, korora Yeso naende korora Lazaro, oyo abokirie korwa ase abakure. Bono asebare ng'a n'ekeene Yeso nigo arenge omoruoti bwabo baganyete engaki entambe, na ekero banyorene nere ogocha goika Yerusalemu, oikaransete igoro y'omwana bw'endogomi, amang'ana y'Amariko agacha ase chinguru ime y'ebirengererio biabo, “Toroka obwoba, moiseke o Sayuni: rora, omoruoti oo ngocha are, oikaransete igoro y'omwana bw'endogomi.”35 Egeturi ekenene ki'obobui gikaimoka korwa ase omoganda oria omonene mono, gekachanda mono Abafarisai abarenge ne chinkoro chingong'u, abakora emipango yabo. Barabwo ase barabwo bagateba, “Mwarora buna motanyari gento? Rora, ense yonsi yamotunyene.”36 Ekero bamosabire Kristo atange egeturi, akairaneria, “Nabatebirie ng'a, aba barakire, amagena nigo arake egeturi ase bwango.”37 Omonene nigo atebete igoro y'ekero eki, “Aaka egeturi,” na onye abanto tibaraikeranie ring'ana riaye, nagwenerete koraa eriogi amagena 'enchera, na nao naraake egeturi; ekiagera ring'ana riaye riegwenerete goikeranigwa.

GSAM 66Kristo Kogenda na Koirana Naende

GSAM 66.3Omotooria oito tarigeti kworokereria chinkoro chi'aborokigwa baye ng'a nakwe na koboka naende bwoka, korende nigo arigetie koborokereria boigo ng'a oboruoti tibwagocha goika agende na airane naende. Agatokera okobambwa kwaye, agateba, “Inche kondaimokigwe igoro korwa ase ense, nindete abanto bonsi asende. Aya ayatebete, okworokia ogokwa ogwo agache gokwa. Abanto bakamoiraneria, Intwe twaigwete korwa ase amachiko ng'a Kristo namenyete goika kare na kare; naki rende aye ogoteba ng'a Omwana-o-mwanyabanto nagwenerete koimokigwa igoro? Omwana-o-mwanyabanto oyo ning'o?”38

GSAM 67.1Erinde aborokigwa bamanye mono ng'a nagwenerete kogenda na koirana naende ritang'ani oboruoti bwaye botaratenenigwa ase ense, akabatebia, “Abana bane abake, namenyete amo nainwe ekero egeke buna eke. Namondigie; na buna natebete ase Abayahudi ng'a aase nkogenda timonyare gocha, nabo bono nkobatebia inwe.... Simion Petero akamoboria, Omonene, ng'ai okogenda? Yeso akamotebia, Aase nkogenda, tokonyara gontunyana ekero eke; korende nyuma nontunyane.”39 Erio akakurera chinkoro chiabo chiaichanete na gochandwa ase amang'ana aya: “Chinkoro chiaino tichibaisa goichana: mwamwegenete Nyasae, inyegene nainche boigo. Enyomba ya Tata one ere nobomenyo obonge: onye tari igo, anga nabatebetie. Nkogenda nde kobaroiseria aase. Na kondagende na kobaroiseria aase, ninchiche naende mbabogorie mobe amo nainche, erinde aase ndabe, nainwe mobe aroro.”40

GSAM 67Omoreng'anio bw'Omonto Omosike

GSAM 67.2Naende Omotooria akarigia kogorora rengererio riria ritari ri'ekeene, ng'a oboruoti mbwarorekane aroro kegima, ase omoreng'anio oyo, ekero ere na aborokigwa baye baare gotiira gochia Yerusalemu: “Omonto oyomo bw'ororeria orosike akagenda ase ense ere aare, erinde anyore oboruoti bwaye, na airane. Akarangeria abasomba baye ikomi, akabaa chipaundi ikomi, akabatebia, Korera emeremo goika nindachie.... Na ekaba iga, ekero airanete, kanyorire oboruoti, agachika ng'a abasomba baria aete chibesa barangerigwe bache asare, erinde amanye buna kera oyomo anyorire ebitoki ase okoonchoreria.”41 Ase omoreng'anio oyo Omonene nigo akweorokia ere omonyene ase omonto oria omosike. Nagwenerete kogenda ase ense ere aare—ase Ise—na anyorere oboruoti aroro, ritang'ani atarairana kogamba.

GSAM 68.1Ase okoiraneria ekiborio ki'aborokigwa, “Nekimanyererio ki kirabe gi'ogocha kwao na gi'omoerio bw'ense?”42 Omotooria akabatebia amang'ana aria agache korekana, goika ase emechando emenene eyagache ase ekanisa, na ebimanyererio ebimanyekaine ebiagache korekana. Ebio kabiarorekanete, nabanyare komanya ng'a ogocha kwaye kwaikire ang'e, nonya ase ebisieri, na ng'a orwiboro rorache korora ebio tirwagochire kobua goika achire.43

GSAM 68Ogotigwa n'Aborokigwa Bonsi

GSAM 68.2Korende, nonya na amorokererio onsi Kristo aete abatomwa igoro y'ogokwa kwaye na ogosookigwa kwaye, tibanyare komanya ekeene aboroketie igoro y'ekina kiaye na okobambwa kwaye. Komanya kwabo ekeene nigo kwarenge okoke mono, goika ekero ki'ekigerio kiaikire, ogosemeria kwabo gokakwa, na bonsi “bakamotiga, bagakenya.”44 Nonya Petero, oria Petero o nomokia amatuko onsi, oyararete ase obwegenwa obonene ng'a nonya abanto bonsi babaisa komotiga, ere takomotiga, nyuma y'echinsa chinke akaba nkomokana are Omonene oye, na okwetiana ng'a tamomanyeti omonto oyio. Nigo barenge abanyoro ase komanya ring'ana ri'Omonene ng'a nyuma y'okobambwa kwaye, ase rituko ria gatato naboke korwa ase abakure; bakaborania na korengereria barabwo ase barabwo “ng'a okoboka korwa ase abakure nkwarenge na engencho ki.”45 Ekeene, okwegena kwabo nigo kwarenge okoke mono goika ekero akwete, na omobere oye wabeketwe ase oboina oboyia bwa Yusufu, bakaroisia ebinto bi'okomwaka omobere amaguta. Ogosemeria gokoorire—gotindekirwe amo na Kristo ase oboina—rituko ri'Esabato riria naki riarenge ase aborokigwa! Chinkoro chiabo chibunekire na ogochandwa na okogwa kw'emioyo, na Omotooria oria o namabera na obwanchani, oyogwatirwe obogima bwaye n'emeremo y'obwororo na amabera, atari ang'e kobakurera na kobaa chinguru, naki barenge ase oboiriri obonene!

GSAM 69Amang'ana Agakumia a Mambia y'Okoboka

GSAM 69.1Mambia ya rituko ritang'ani ri'echuma yacha! Naki ogotamboka okonene igoro na ase ense! Omomalaika o ne chinguru akaika korwa ase obomenyo bw'obonene bwa igoro gocha ase oboina bwa Yusufu, are ne ring'ana rigokania Omwana o Nyasae ng'a aboke. “Na rora, ense ekanyegerigwa mono: ekiagera omomalaika bw'Omonene akaika korwa igoro, agacha agaterigania rigena korwa ase egesieri, akarikaransira. Obosio bwaye bwarenge buna oromori rw'enkuba, na chianga chiaye chiarenge chindabu buna orobura: na ase obwoba bw'okomorora, abarendi bakaondoka, bakaba buna abanto abakure.”46 “Emebere emenge y'abachenu abarenge bakure ekaboka, bakarwa ase amabeera nyuma y'okoboka kwaye, bagasoa ase omochie omochenu, bakarorekana ase abanto abange.”47 Rengereria abageni buna aba agwo Yerusalemu, ase ebisieri bi'abasani babo, bare ne ring'ana ng'a Kristo oyabambetwe obokire korwa ase abakure, na ng'a barabwo boigo bairanerieirwe obogima ase chinguru chiaye, erinde babe aborori b'okoboka kwaye. Naki aborokigwa na abakungu abachenu baare gotamboka—bakokenya igaa na igaa gotebia amang'ana amaya, “Obokire korwa ase abakure, ekiagera twamororire na gokwana nere!”

GSAM 69Yeso Okogenda Inchera Gocha Egeticha

GSAM 69.2“Na rora, ase rituko riria riria, babere asebare bakagenda ase omochie omoke o erieta Emau, owarenge korwa Yerusalemu oboare bwa chifuralongi 60 [chimaeli 7 na ekeng'e]. Bakagenderera gokwana barabwo ase barabwo igoro y'amang'ana aya onsi akorekire. Na ekaba iga, bakogwaneria na korengereria igoro y'amang'ana aya, Yeso omonyene agacha ang'e, agachaka kogenda amo nabarabwo. Korende amaiso abo agatangwa, ng'a tibamomanya. Akababoria, Ni mang'ana ki aya mokogwaneria inwe ase inwe, ekero mogotaara, na more naboiriri? Oyomo asebare, o erieta Kiliopa, akamoiraneria, Na aye bweka ore omogeni Yerusalemu, otamanyeti amang'ana aya akorekire aroro ase amatuko aya? Akababoria, Amang'ana ki? Bakamotebia, Aya a Yeso o Nazareti, oyareng'e omobani o ne chinguru ase emeremo na ase ring'ana ase obosio bwa Nyasae na bw'abanto bonsi: na buna abakuani abanene na abagambi baito bamoruete ng'a ategerwe ekina ki'ogokwa, na bakamobamba. Korende intwe twarenge n'ogosemeria ng'a nere oyagache kobooria Israeli: na kobua aya onsi, rero nerituko ria gatato korwa aya akorekanete. Eee, na abakungu bande b'omoganda oito batoichanetie; abwo batangiainyete gocha ase oboina mambia; na ekero batanyorete omobere oye, bakacha, bagateba ng'a baorokeirwe n'abamalaika, ababatebetie ng'a moyo are. Na abande ase abarenge amo naintwe bakagenda ase oboina, bakanyora iga buna abakungu batebete: korende ere tibamorora.

GSAM 70.1“Erio akabatebia, Inwe abanto abatarengerereti, na abare abanyoro ase chinkoro chiaino kwegena amang'ana onsi ababani bakwanete: tiyamogwenerete Kristo gochandwa iga, na gosoa ase obonene bwaye? Agachaka ase Musa na ababani bonsi, akabamaanorera ase Amariko onsi amang'ana are igoro yaye omonyene.”48 Ekero arenge ang'e koragera amo nabarabwo, agasamunyora omogati na gochokia omogaso, “na amaiso abo akaigorwa, bakamanya ng'a nere.... Bakaborania barabwo ase barabwo, Chinkoro chiaito tichianare gwoka ime yaito ekero akwanete amo naintwe inchera, na ekero atworoketie engencho y'Amariko?”49

GSAM 70.2Bono, ase omoerio, nyuma y'okobamaanorera amang'ana aya buya mono, aborokigwa banyare komanya ng'a ogokwa na okoboka nigo biare amo n'emeremo y'Omotooria. Korende bararengererie naki amang'ana a oboruoti bwaye?

GSAM 70.2“Nyuma y'ogochandwa kwaye, akeorokia ng'a moyo are ase ebiorokererio ebinge ebitari n'ogosiereria, bakamorora ase amatuko 40, akagokwana amang'ana are igoro y'oboruoti bwa Nyasae; na ekero asangererekanete amo nabarabwo, akabachika ng'a tibakorua Yerusalemu, korende baganye eira ya Tata, eria, agateba, mwaigure korwa asende. Ekiagera Yohana nigo abatisete ase amache; korende inwe namobatiswe ase Omoika Omochenu nyuma y'amatuko atari amange.

GSAM 71Nokoiraneria Oboruoti Bono?

GSAM 71.1“Nabo, ekero basangererekanete, bakamoboria, bagateba, Omonene, n'ekero eke okoiraneria Israeli oboruoti naende? [Buna ng'a nigo bakoteba, Twaegire ng'a negwenerete obambwe na oboke korwa ase abakure, buna Amariko agoteba, korende tokoiraneria oboruoti bono?] Akabatebia, Tari emeremo yaino komanya ebiro gose chingaki, ebi Tata abekire ase okobua kwaye omonyene. Korende namonyore chinguru, Omoika Omochenu karache igoro yaino: na namobe aborori bane ase Yerusalemu, na ase Yudea yonsi, na Samaria, na goika ase omoerio bw'ense. Na ekero akwanete amang'ana aya, bakorigereria, akaimokigwa igoro; na rire rikamobogoria, bagatiga komorora. Na ekero bagendererete korigereria igoro, ere akogenda, rora, abanto babere bagatenena ang'e nabarabwo, beboetie chianga chindabu; bakabatebia boigo, Inwe abanto ba Galili, nase ki moteneine mokorigereria igoro? Yeso oyo oyo, oyobogoretigwe korwa asemore gochia igoro, nigo arache iga buna mwamororire akogenda igoro.”50

GSAM 71Yeso Komenya Igoro Goika Ebinto Bionsi Biiranerieirwe

GSAM 71.2Bono Omotooria gatigete, na barabwo bamororire ekeene “akotiira igoro aase arenge kare,” bakaba n'obwegenwa ng'a Omoika Omochenu nabegie amang'ana a ekero oboruoti burache. Nabo Petero, ase okworokereria kwaye abanto, nyuma y'okoegwa Omoika, agateba, “Natome Yeso Kristo, oria waranderigwe igoro yaye kare: oyo igoro egwenerete komobogoria goika chingaki chi'okoiraneria ebinto bionsi, ebia Nyasae akwanete ase eminwa y'ababani baye abachenu bonsi korwa ase omochakano bw'ense.”51

GSAM 71.3Omotomwa Petero akaegwa boigo na Omoika Omochenu amang'ana a chinsi itato: Eya ritang'ani, eria yarengeo ritang'ani ri'amache amanene, eyasiretwe n'amache; eya kabere, ense ya bono eyabekirwe omorero,—omorero oria ense eyoichoriibwemo, buna Okogatororwa Okogororeigwe bigoteba,—omorero ogwo orache koba ogosira, okogwa na ogosirigwa kw'abanto abatari ab'obonyasae; eya gatato, ense enyia, “eria oboronge bokomenya;” gose, buna abande bakogatorora, “eria abanto aboronge baramenye.”52

GSAM 72.1Omotomwa Paulo akamaanora okoboka kw'abanto ba Nyasae, na okobaturwa kw'abachenu baye bonsi korwa ase abagokwa na koba abatagokwa, “ase okomiamia riiso, ase egetureri ki'omoerio.” Akatebia Abakorinto ng'a Kristo bono nare ase egetumbe ki'oboruoti kia Ise, na naikaransere aroro goika ababisa baye bonsi babekwe inse y’obogambi bwaye. Engencho yaye, goika aegwe oboruoti—oboruoti bwaye—ase amaboko aye na Tata, buna yabanetwe ase Danieli 7:13, 14; Zaburi 2:8, 9. Ase ekanisa y'ase Tesalonike, akaborokia ogocha kwa Kristo na okoboka korwa ase abakure buna ogosemeria kwabo kwoka, na buna amang'ana are n'okokurerwa kw'ekeene ekero abanchwa babo baetanigwe nabarabwo n'okoboko kw'amakweri.53

GSAM 72Engaki y'Okoirana kw'Omonene Etamanyekaineti

GSAM 72.2Goika ekero ekio ekanisa tiyarenge n'okomanya okomanyekaine kw'engaki eria Omonene arache koirana. Ekero omotomwa atebete ase ebarua yaye eya ritang'ani ase Abatesalonike ng'a, “Intwe abare moyo na gotigara natobogorigwe igoro,” abaminto bakaigwa ng'a nigo agoteba Kristo ngocha are ekero abande asebare bakere moyo. Ase ebarua yaye eya kabere akagorora komanya kwabo ebarua yaye okwarenge kobee, akabatebia ng'a “rituko riria tirigoche, ogotiga okwegena gotaraba ritang'ani, na omonto bw'ebibe atarorokigwa, omwana bw'ogosirigwa; oyo ogoengereria na kweimokia igoro y'egento gionsi egokorokwa Nyasae, gose egokosasimwa.”54

GSAM 72Ogotiga Okwegena

GSAM 72.3Na ekanisa ekagenderera koba buna eyagotambora ase omosunte, etamanyeti engaki y'ogocha gwa kabere kwa Kristo. Abaminto baegire ng'a ogotiga okwegena nigo korabeo; korende ekiborio kiarenge ng'a kobeeo ase engaki eng'ana naki. Okoiraneria gokoegwa nyuma ase Yohana, ekero arenge ase okorora ase egisanga kia Patimo, ase ebimanyererio ebinyorekire ase ebisieri ikomi na bibere na ikomi na bitato bi'Okomanoka—“engaki, chingaki, na ekeng'e,” “emetienyi 42,” “amatuko 1,260” (emiaka); korende goika ekero ekio ring'ana eriagache koba ekemanyererio ki'omochakano bw'engaki eria ende mono ritari riakoreka. Nabo ekanisa ekagenderera kosemeria na koganya ogocha kwa Kristo, etamanyeti na obwegenwa engaki y'ekeene y'okooroka kwaye; ekiagera ekero engaki eria y'emechando yairire, engaki enke y'okorwana na kobua yagochire gotigara ase ekanisa y'“abatigari.”55

GSAM 73.1Ase omoerio bw'amariko a Endagano Enyia, amang'ana a ogocha gwa kabere kwa Kristo nigo arorokigwe asetore buya. Ang'e omorongo oyomo ase kera emerongo 30 natokete ase enchera ende ogocha gwa kabere kw'Omonene oito Yeso Kristo. Igoro y'aya, na eng'encho y'ekanisa ase ogosemeria okwo ase chingaki chiarengeo goika ebiro bia bono, Robert Patterson, D.D., nakwanete ase egaseti egokorokwa Interior, inse y'omotwe “Ogosemeria Ogosesenirie,” iga:—

GSAM 73Emiaka 1,000 y'Ense—Patterson

GSAM 73.2“Ekero Omonene oito atigete ekanisa yaye ase ense kogenda ase Tata, akayotiga ase oboiriri. Aborokigwa baye 500 nigo beetananirwe n'ense yonsi y'ababisa baye, abaagachenetwe ase chingencho chi'ogosasima na obogambi obwagoengereria Kristo n'oyomo bw'abare n'ogotegerera okonene mono, owaichoribwemo obobe obororo mono, na owaegire korwa ase amang'ana a chingaki chiabwire chionchoreria chi'ogosiria echiare ne chinguru mono. Omonene nigo amanyete obobe obwatotonerete; na ase amang'ana aye a omoerio tayakorete koba amake, nonya tariete eira ng'a obobisa bw'ense na emechando y'ekanisa mbikoogochire kogwecha. Korende akariera eira ng'a ere omonyene nairane kobua ababisa baye, na ng'a natokonyegie goika rituko riria risesenirie. ‘Ense nabagechete. Ase ense namonyore emechando. Namorere na gochandwa, korende ense negoke. Namobe n'ogochandwa, korende ogochandwa kwaino nakobaturwe kobe omogoko.... Nabo bono more n'ogochandwa, korende nimbamone naende, na chinkoro chiaino nachigoke, na omogoko waino monto onde takobaurie. Kondagende, ninchiche naende mbabogorie mobe amo nainche, erinde aase ndabe, nainwe mobe aroro.’

GSAM 74.1“Igo nigo kwarenge ogosemeria ogosesenirie kw'okoirana kwaye omonyene, okwo akurereire ekanisa yaye ekero agendete omonyene. Ase engaki yonsi y'okobura kwaye, agateba ng'a natogwenerete gochandwa; na nabo yabeire. Onye natogwenerete konyora engaki ende y'omorembe bw'isiko ekero ere atari, onye ekanisa yaye nigo eratang'we korwa ase okorwanwa n'ense, onye engaki ende nebeo y'obochenu, ekero amasagwa atarakorere gati y'engano, gose onye ekero arache naanchwe n'abanto b'ense eyoichoire obonene bw'Omonene, gose nonya anyare konyora okwegena ase ense, erio aya nabee amang'ana agache komokumia mono ekiagera atayaganyete nonya ng'ake. Yeso tamanyete amang'ana y'emiaka 1,000 eye. Nigo togoteba ng'a tayamanyete, ekiagera tatotebetie igoro yaye; na ere agoteba, ‘Nabarokire abasani, ekiagera amang'ana onsi aya naigwete korwa ase Tata one nabamanyeretie.’ Korende ase amang'ana aye onsi na emereng'anio yaye, tiori nonya ring'ana erike ri'okworokia ng'a natosemerie engaki ende y'omorembe gose y'obonene ritang'ani ataracha. Abatomwa boigo tibamanyete engaki y'emiaka 1,000 etari na Kristo. Ase emiaka 300 nyuma y'okogenda kw'Omonene oito, ogosemeria ogosesenirie kw'ekanisa nigo kwarenge ogosemeria kw'okoirana kwaye.

GSAM 74.2“Korende, ekero ogotiga okwegena kwabanetwe kwagendererete, omokungu o Kristo agachaka kwekurera ekero ere atari n'obosani bw'abaruoti b'ense, nabo, buna omonto anyare koganya, akaonchora riiso riaye korwa ase igoro ya moocha, na korwa ase okoirana kw'Omonene oye, okwagache gokoora obonene bwaye bw'ense eye. Ekero Abagorori babekete egetureri ki'enchili ase eminwa yabo ... chindoto chi'emiaka 1,000 etari na Kristo chikarusigwa aroro kegima, ... na ekanisa ekachaka naende koganya ogocha kw'Omonene gosiria omoengereria wa Kristo.... Ase chibarua chiabo, ase okorandia kwabo, na ase ogotora kwabo okwegena, Abagorori bakararia ogosemeria kwabo ng'a Omonene nache ritang'ani ri'emiaka 1,000.

GSAM 74.3“Omosangererekano o Westminster nigo okoora ogotora kwabo okwegena n'ogorara okwegena kwabo ase ogocha gwa kabere kw'Omonene, ase amang'ana agokwana buya mono okwegena kw'abo abegenete ng'a nache ritang'ani ri'emiaka 1,000. Nigo bakoraria ase amang'ana aya amarito: ‘Buna Kristo arigetie twegene na obwegenwa ng'a rituko ri'ekina naribeeo, erinde abanto bonsi batige ebibe, na erinde ab'obonyasae bakurerwe mono ase emechando yabo, naboigo arigetie rituko riria ribe ritamanyekaineti n'abanto, erinde batige kwegenera amang'ana a omobere, na babe abarendi botambe, ekiagera tibamanyeti ensa Omonene arache: na erinde babe begetie amatuko onsi goteba, Inchwo, Omonene Yeso: inchwo bwango!’56

GSAM 75.1“Abasokoro baito abagorori bakaigumia chinkoro chiabo ase koganya ogocha kw'Omonene, na bagakurerana ase egeturi, ‘Motenene bokong'u ase orochana! Ekiagera ngocha are n'emeganda eminene y'obokonyi,’ amang'ana abeketwe bono ase ogotera gokomanyekana kw'okobokia okwegena, korende ayareng'e amanyekaine ase Abaskoti ba kare ababwatete endagano.

GSAM 75.2“Korende engaki ende etaraba, ogotiga okwegena ogwa kabere gokachaka ase echikanisa chiagororeigwe. Ase Scotland nigo kwamanyekanete buna amorokererio a gati na gati; ase England, buna amorokererio a Ario, na nyuma eke, buna amorokererio a ekanisa eyanchete amorokererio amange; na ase America nigo kwerokire amorokererio a Nyasae oyomo otari Obotato; na ase Germany, amorokererio a okwegenera okorengereria kwa mwanyabanto. Bakabeka okorengereria kwa mwanyabanto koba omogambi, na okorora kwaito kwa bono okore okoke mono koba oborori, na bagakana ng'a ring'ana rionsi tirinyare korekana otatiga ase enchera y'amachiko a ebinto ebitongirwe aya twamanyire ase okorora; igo bakairusia Yeso goika ase oboegereria bw'omworokia Omoyahudi, oria otang'ainyete ebiro biaye eke, korende otamanyeti nonya ng'ake amang'ana ayanyorekire ase okoboria ebinto ase ebiro bia bono. Nabo, rengererio ri'omonto buna oyo koirana korwa ase ense etakororekana, ng'a agambe ase ense eye, rikabekwa gati ya chinkwanio chi'Abahibirania.

GSAM 75Daniel Whitby Igoro y'Emiaka 1,000

GSAM 75.3“Amaira a ogocha kwaye gwa kabere na kogamba ase ense akamaanorwa ng'a nigo arenge goteba bwoka okonyanyarigwa kw'enchili yaye, na omoganda omonene bw'ense koigwera Obokristo ase engaki y'emiaka 1,000, gose, buna abande barengereretie, emiaka 360,000; ase engaki eyo mwanyabanto nigo yagwenerete kogenderera ase obonyare bw'obomenyi obuya, na koba n'omorembe na okoba buya ebitari biarorweti kare. Na ase omoerio bw'engaki eria ende mono, eria otanyare omonto bw'ogotegerera kwa botambe komanya goika omoerio waye, nomanyara ogotamboka okonene kw'ebinto ebitongirwe korabeo, na erebwe ng'a Omonene nache gosiria ense, na korangeria mwanyabanto ase ekina. Amorokererio aya akamaanorwa mono na komanyerigwa n'Omongereza oyomaanorete Amariko, o erieta Whitby [Daniel Whitby akwete ase 1726], oyo chibarua chiaye chiarusigwe chikoerokia ng'a nomotunyani o Ario; korende ebimaanoro biaye nigo bianchetwe mono n'abanto b'obwate bwaye, na emiaka 1,000 yaye etari y'ekeene yanchaigwa n'abanto abange ababwate amorokererio a kare, abarihirwa na abasani b'echikanisa chi'obogambi bwa chinsi chia Europe, eyo yabariere eira ya engaki ende y'okonyora chinsemo chia ikomi na ogosikigwa. Ase chinguru chiabo ekerentwa America, aase yakorereirwe aroro kegima ase okorandia amang'ana a kare ase obosio bw'abanto na okoora gokwana ase amang'ana agokumia.”

GSAM 76.1Igo nigo yarenge emerengererio ase chinsemo chia ense chinange, ekero togoika ang'e n'engaki eria Omonene atomete ogokurera kwaye ogokong'u igoro y'ogocha kwaye, nonya “ase ebisieri.”

Notes

  1. Abagalatia 4:4, 5. ↩
  2. Abarumi 16:25-27. ↩
  3. Abaefeso 3:3-9. ↩
  4. Okogania kw'Ebiro, ase 29, 30-34. ↩
  5. Luka 2:26. ↩
  6. Luka 2:28-38. ↩
  7. Luka 3:15-17. ↩
  8. Yohana 1:29-34. ↩
  9. Matayo 3:16, 17. ↩
  10. Yohana 10:41. ↩
  11. Luka 3:23. ↩
  12. Luka 4:16-21. ↩
  13. Mariko 1:15. ↩
  14. Ogokora kw'Abatomwa 10:38; Yohana 3:2. ↩
  15. Yohana 14:8-11. ↩
  16. Okogania kw'Ebiro, ase 215. ↩
  17. Luka 7:19-22; Matayo 11:4. ↩
  18. Matayo 4:17. ↩
  19. Matayo 10:7. ↩
  20. Luka 10:9. ↩
  21. Yohana 7:46. ↩
  22. Matayo 12:23. ↩
  23. Matayo 13:54, 55. ↩
  24. Yohana 10:24. ↩
  25. Yohana 6:15. ↩
  26. Yohana 6:62. ↩
  27. Matayo 16:20-22; Mariko 9:31. ↩
  28. Matayo 16:28; Luka 9:27. ↩
  29. 2 Petero 1:16-19. ↩
  30. Matayo 17:22, 23. ↩
  31. Matayo 18:1; Mariko 9:33, 34. ↩
  32. Matayo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
  33. Matayo 20:20-24. ↩
  34. Yohana 11:47, 48. ↩
  35. Yohana 12:15. ↩
  36. Yohana 12:19. ↩
  37. Luka 19:40. ↩
  38. Yohana 12:32-34. ↩
  39. Yohana 13:33-36. ↩
  40. Yohana 14:1-3. ↩
  41. Luka 19:11-15. ↩
  42. Matayo 24:3. ↩
  43. Matayo 24: Luka 21; Mariko 13. ↩
  44. Mariko 14:50. ↩
  45. Mariko 9:10. ↩
  46. Matayo 28:2-4. ↩
  47. Matayo 27:52, 53. ↩
  48. Luka 24:13-27. ↩
  49. Luka 24:31, 32. ↩
  50. Ogokora kw'Abatomwa 1:6-11. ↩
  51. Ogokora kw'Abatomwa 3:20, 21. ↩
  52. 2 Petero 3:5-13. ↩
  53. 1 Abatesalonike 4:13-18. ↩
  54. 2 Abatesalonike 2:3, 4. ↩
  55. Okomanoka 12:17. ↩
  56. Ogotora Okwegena, Egesieri 33, ensemo 3. ↩

Note

Back