Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
09 / 31
09 / 31

Egesieri 6 — Ring'ana n'Abatomwa

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Rika okorora, okore komanyekane buya ase chimbao, erinde oyo ogokosoma anyare kominyoka. Ekiagera okorora nigo kore okw'engaki ebekirwe, korende ase omoerio nakogokwane, tikogoteba oborimo; nonya kwatebana, koganyere, ekiagera nigo kogocha ekeene, tikogotebana.”1

GSAM 108.2“Na inche nkarora omomalaika onde okoiruruka egati y'igoro, obwatete enchili ya botambe, ayerarerie abamenyete ase ense, na kera egesaku, na eamate, na omonwa, na abanto, agateba neriogi rinene, Moiroke Nyasae, momoe obonene; ekiagera engaki y'okonacha ekina kwaye yaikire; momosasime oyo obombire igoro, na ense, na enyancha, ne chinsoko chi'amache.”2

GSAM 108.3Baria baararirie ogocha kwa Kristo nigo batebete ng'a ‘okorora’ oku, amo nengaki yako ‘ebekirwe’, okwo omobani Habakuki arangereretie, nigo kwarenge amo nokorora kw'obobani bwa Danieli na oria orikire Okomaanoka. Nigo baakworokirie buya mono ase emegwekano yabo y'obobani, ng'a oyo osomete ogosobanigwa kwakwo nigo anyarete ekeene ‘kominyoka’ na komanyia abandi amang'ana ayio.

GSAM 108Ring'ana Rimanyekaine Buya

GSAM 108.4Okorareria kw'Abaganyi b'ogocha kwa Kristo tiokwaarenge bosa okorangeria okwo Paulo arangeretie bosio bwa Feliki, ‘Oboronge, okwerenda, na ekina kigokogambwa;’ naende tiamang'ana ayio Martin Luther atebete, amarete goonchora Ebibilia ase omonwa onde, ekero engaki enke yatigete agakwe, akwanwa ng'a nigo atebete, ‘Inche nigo negenete ng'a ekina tikiri aare; ee, ng'a Omonene omonyene takogenderera kobura goetera emiaka amagana atato ende.’ Naende tiamang'ana ayio John Wesley atebete, ng'a ‘narengererie ng'a emiaka eribu eyemo yarenge konyara gochakera ase emiaka rigana erimo buna.’ Abaganyi b'ogocha kwa Kristo nigo batebete ng'a nabararerie ring'ana riorokigwe ase Okomaanoka 14:6, 7, ‘Engaki y'okonacha ekina kwaye yaikire,’ na egeturi kia Okomaanoka 10:6, ‘Engaki tekobakao rende.’ Obobani obwero tibwangenyaretie koikeranigwa ase okorangeria ring'ana ‘rigokocha’, rigokocha ‘ase emiaka amagana atato’, gose ‘ase emiaka rigana erimo’, korende nigo bwakwanete engaki emanyekaine, ‘yaikire’. Ring'ana buna erio, rimanyekaine buna obobani obo bwaganyete, nario Abaganyi b'ogocha kwa Kristo baararirie ase ense yonsi.

GSAM 109Ekina Ekero Kristo Arache

GSAM 109.1Ekero ring'ana eri riararigwe ritang'ani, echikanisa chionsi chi'Abakristo nigo chiagenete ng'a ekina nakegambwe ekero y'ogocha gwa kabere kwa Kristo. Igo abanto baare ase engencho eyio, bakorareria ring'ana ng'a engaki y'ekina yaikire, na bakwegena igo, nigo baari gokwarera ogocha gwa kabere kwa Kristo. Ekeene, ring'ana riaongeirwe chinguru na gotingisa abanto mono ase okorangeria engaki emanyekaine. Ase omoetang'ani batebete ng'a omoerio bw'ense nigo orache ase engaki ende ime y'‘omwaka bw'Abayahudi’ 1843, na ng'a engaki eyio nigo yarenge korwa rituko 21 ri'omotienyi 3, 1843, goika rituko 21 ri'omotienyi 3, 1844. Engaki eyio yaetire, nigo tokwegera korwa ase Egeturi ki'Obotuko Gati y'omwaka 1844 ng'a rituko rimanyekaine nigo riabeketwe ng'a nario ebiro bi'obobani biraerere. Rino nigo riarenge rituko ri'ikomi ri'omotienyi o gatano na kabere bw'Abayahudi, riaringanete na rituko 22 ri'omotienyi 10, 1844.

GSAM 109Okobara Amatuko 2300

GSAM 109.2Omobaso bw'engaki eyio—1843—nigo bwarenge amatuko 2300 a Danieli 8. Nigo batebete ng'a buna ‘amatuko’ aya aatananete nobobani, ase ching'iti chiabosoretwe koorokia oboruoti, ‘amatuko’ nigo aari gokorokerera emiaka, koreng'ana nogosobanigwa kw'Omonene kw'engaki erorokererie egento, buna ere ase Omobaro 14:34 na Esekieli 4:5, 6; ng'a chichuma 70—amatuko 490—chia Danieli 9 nigo chiarenge gosema ensemo etang'aine y'amatuko 2300, na ng'a ebiro bibere ebio nigo biachakerete amo. Ring'ana riabeketwe ase Danieli 9, riarokirie omoetang'ani bwe chichuma 70, nigo riarenge ‘okorusia richiko ri'okoirania na koagacha Yerusalemu’. Richiko erio nigo riarusigwe ase omwaka o gatano na kabere bw'Artaxerxes Longimanus, 457 Kristo atanacha, buna arikire ase Esira 7.

GSAM 110.1Ng'a rino nario riarenge rituko rironge ry'omoetang'ani bwe chichuma 70, nigo riorokigwe ase ng'a, ase chichuma 69 chionsi—emiaka 483—korwa 457 Kristo atanacha, gose ase omwaka 27 Kristo amachete, Kristo nigo yabatichigwe na Yohana, agachakera emeremo yaye, agateba, ‘Engaki eikeranire,’3 na ayandi. Ogochakera kw'emeremo ya Kristo, 27 Kristo amachete, okobambwa kwaye ase omosalaba emiaka etato ne nusu korwa engaki eyio, ‘egati [gati-gati] y'echuma [kia 70]’, omoerio bw'emeremo eyabegirwe ase Abayahudi, 34 Kristo amachete, na okwoonchoka bwango kwa Saulo, omotumwa ase abanto batari Abayahudi, nigo biorokirie ng'a chichuma 70 nigo chiarenge chiemererio ase engaki eyio, na igo ng'a nigo chiachakerete 457 Kristo atanacha. Nigo baabarete iga: Korwa 2300 rusia 457, ereo netigare 1843. Na buna emiaka 457 yarenge Kristo atanacha, nigo togoika ase omoerio bw'omwaka 1843 ng'a nao amatuko 2300 aeraire.

GSAM 110Ayio Ababang'i Baikiretie

GSAM 110.2Nigo kwatebetwe ekeene ng'a ‘amang'ana ababang'i bakwikereria ase obuya bw'ekeene nigo akoana oborori obonene mono’. N'omoyomo ase ababang'i ba ring'ana ry'ogocha kwa Kristo tarangereretie ng'a okonacha ekina kw'obotuki kw'abanto b'Omonene nigo kwarenge ring'ana rigokorekana Kristo atanacha; korende nigo baarengererie ase ring'ana eri buna Abaganyi b'ogocha kwa Kristo. Erinde torokie ng'a aya n'ekeene, ntokorusia amang'ana a babere ase ababang'i abanene.

GSAM 110.3Omogaka N. Colver, ekero ararietie ase ekanisa y'Enchera ya Marlboro, Boston, ase omwaka 1842, agobanga Abaganyi b'ogocha kwa Kristo, nigo atebete iga:—

GSAM 111.1“Amatuko aya koraba ng'a n'emiaka, ense neraerere ase 1843; kera omwana bw'esukuru nanyare komanya ayio; ekiagera 490 koraba ng'a chiaerire ekero Kristo akure, amatuko 2300 nigo aari goerera ase 1843; na ense nigo ere goerera, otatiga kwanyara koorokigwa ng'a ring'ana rinde nario rigokorekana, na inche tindi korora buna ayio arakorekane.”

GSAM 111.2Omworokia Omonene Stuart, ase engaki eyio, nigo atebete:

GSAM 111.2“Nigo ere engencho y'okoruguuria ng'a abange mono ase abasobani ase chinse chi'Abangereza na Abamerika, ase emiaka emenge, nigo baamenyerete komanya amatuko arangereretwe ase Danieli na Okomaanoka ng'a n'ogokorokerera, gose ebimanyererio, bi'emiaka. Inche nanyorete ng'a nagokorina kwegera ase omochakano bw'omoroberio oyo, omanyekaine ase abange, nonya nanyara goteba ng'a ase ang'e bonsi.”

GSAM 111Oborori bw'Omworokia Omonene Bush

GSAM 111.3Omworokia Omonene Bush nigo atebete: ‘Omonto bwensi ogobanga Omogaka Miller ase ring'ana ry'engaki, nigo akomobanga ase aase aye are ne chinguru mono. Engaki yaye n'endonge; korende nigo akomocha ase ring'ana rigokorekana.’ Bush nigo agenete ng'a ense yonsi neraonchoke Kristo atanacha. Okorengereria kwaye nigo kwarenge ng'a emiaka eribu eyemo nerachakere ase 1844.

GSAM 111.4Abarandia b'okwegena kw'ogocha kwa Kristo nigo baarorokirie ase okorareria kwabo ase obosio bw'abanto ng'a amang'ana a kare y'ense nigo arokirie ng'a ebisaku ebitari bimo biarenge ase engencho eria eyorokigwe nomogwekano bwa Danieli 2, ekero rigena riria riaragote omogwekano oyio ase amagoro, na Nyasae bw'igoro abeke oboruoti bwaye; na ase egesieri 7, ekero ‘oboruoti, na obogambi, na obonene bw'oboruoti bore inse y'igoro yonsi biraanwe ase abachenu b'Oyo Orenge Igoro Mono.’ Nigo baatigirereririe abanto boigo ebimanyererio—bi'ense n'igoro, bi'obogambi, na bi'emeroberio—ng'a nibiarenge ebio Amariko Amachenu aararietie ng'a mbirorwe ekero Omonene are ang'e koororekana.

GSAM 111Amaruguuro Igoro

GSAM 111.5Omonene, goetera ase omobani Yoeli, nigo agokwana: ‘Ninyorokie amaruguuro igoro na ase ense, amanyinga, na omorero, ne amatiro 'erioki. Erioba neroonchokigwe ribe omosunte, na omotienyi obe amanyinga, rituko rinene ri'Omonene ri'okoirokia ritanacha.’4 Abaganyi b'ogocha kwa Kristo nigo baagenete na koorokia ng'a oborabu bwa sugusu bw'emiaka magana yagerire (oborokwaga oborabu bwa sugusu) nigo bwarenge ‘omorero ne amatiro 'erioki’ biaringanete namang'ana 'omobani; na koreng'ana namang'ana amaya mono anyare konyorwa korwa ase ebigambo bia kare (nigo tokorangereria Egetabu ki'Amang'ana Onsi kia Edinburg ng'a n'oborori), oborabu obu nigo bwarorokanete ebiro ebike mono engaki eye etanaika.

GSAM 112.1Igo, ekero ring'ana ry'ogocha kw'Omonene bwango riaracheire goika chise echiari aare mono ch'ense, ebimanyererio nigo biaarorokanete igoro, biaongeire ekeene chinguru na gotega amaiso 'abanto.

GSAM 112.2Ase rituko 25 ri'omotienyi 1, 1837, oborabu bwa sugusu obw'egento buna omorero nigo bworokigwe ase obuya obonene mono; nigo bworokire buna bwatiririe ebirengererio bi'abange bwango ase obobani bwa Yoeli bw'ayio aari gotang'ana rituko rinene ri'Omonene. Amang'ana atunyainete aya akoorokia buna kwarenge, nigo arure ase Omorang'ani bw'Oboonia bwa New York ya rituko 22 ri'omotienyi 10, 1839. Nigo aringanete buya na buna omoriki arorire ase Victor, ensemo ya Ontario, N.Y.

GSAM 112Oborabu bwa Sugusu Obw'Omorero bwa 1837

GSAM 112.3“Ase mogoroba bwa rituko 25 ri'omotienyi 1, 1837, kwarenge okororekana kw'amaruguuro buna aya [ng'a oborabu bwa sugusu] ase chise chinge chi'ense, buna abasomi baito barengererete ekeene. Ase amaroba aboyirwe n'obosaga, ebinto biarorokire nigo biarenge ebinene na ‘ebi'okoirokia’ ase enchera etaarorokire korwa kare. Ase aase amo, ang'e negetunwa, abanto baria barorire nigo batotebetie ng'a nigo kwaigwetie ‘amatundubari 'omorero akorindogoka korwa igoro y'egetunwa goika inse’; na ase ebinto bionsi biamanyekanete, obosaga bwaboyete ense nigo bwarorokanete buna omorero osang'anirwe namanyinga, korende igoro (buna omotumwa agokwana), ‘igoro ekaba negosamba’, nigo kwaringainete mono namang'ana 'obobani 'rituko ry'omoerio, ng'a abanto abange nigo baarugurire; abana baakorarorire nigo baairuokire, bakaboria ng'a ekina nigo kiarenge ngocha kire; nonya ne ching'iti chikaiguga na koorokia okoiroka okonene.”

GSAM 113.1Tiri ase Amerika yoka ekemanyererio eki ki'omobani Yoeli kiorokigwe; korende ekero okworokia kw'ogocha kw'Omonene kwagendererete komanyekana ase Britania Enene, ekemanyererio ekio nakio kiorokigwe igoro y'ense eyio. Omorang'ani bw'Oboonia bwa New York ya rituko 22 ri'omotienyi 10, 1839, nigo ekorusia amang'ana atunyainete aya korwa ase amageti a London, igoro ry'amaruguuro arorokire ase ense eyio obotuko bwa rituko 3 ri'omotienyi 9:—

GSAM 113Oborabu bwa Sugusu bwa 1839

GSAM 113.2“LONDON, RITUKO 5 RI'OMOTIENYI 9 [1839].—Egati y'ensa ikomi chia obotuko bw'Aramisi na ensa itato chia mambia y'igoro, igoro nigo kwarorokire eyemo y'ebinto ebiya mono bi'amaruguuro aya, ching'enang'eni chikogwa na oborabu bwa sugusu, korwa ase emiaka emenge yagerire. Ekiorokio gitang'ani ki'amaruguuro aya nigo kiarenge chidageka ikomi ensa ikomi chitanaika, ekero oborabu obobariri obw'egento buna erigoti bwimokire korwa ase ensemo ya sugusu y'igoro, bokong'osa ase egati y'igoro, na ekero ensa ikomi chiaikire, gose ensa ikomi ne robo, igoro yonsi korwa moocha goika bosongo nigo yabeire egesanda ekenene ki'oborabu. Nigo kworokire enchera y'okoirokia mono, na nigo kwaigwetie buna omorero omonene bw'okoirokia. Oborabu nigo bwaonchogete mono; engaki eyemo bworokire buna bogwa, na bwango bwimoka na kobara okonene. Ime yabwo nigo kwarorokire amatundubari 'erioki, akorindogoka gochoka-gochoka, na kera oyokorigereria nigo yorokire ng'a ogenete ng'a ‘nomorero omonene okoyia’.

GSAM 113.3“Okoiroka kw'abanto b'omochie omonene nigo kwarenge okunene mono; abanto chilifu nechilifu nigo baare kominyoka gochia aase baarengereretie ng'a emechando emene yaikire. Ebikoro bikoimya omorero bi'abarendi b'omorero ase Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, na ebio bi'aase ya bosongo bwa London boigo—ekeene kera egekoro gikoimya omorero ase London—nigo biasibirwe ase chibarasi na kobwokigwa bwango gochia aase baarengereretie ng'a ‘ng'ogosirigwa’, ne chinguru chiaeterete echi'engaki yonsi, bitunyanirwe ne chigari, abariine chibarasi, ne chingaga chinene. Ebikoro ebinde nigo biaikire goika High Gate na Halloway [chimaeli inye buna] batanaegerire ng'a bakomochete. Okororekana oku nigo kwagendererete goetera chinsa ibere, na ekero mambia yaari ang'e okororekana kwaba kw'obonene.

GSAM 114.1“Ekero y'ensa ibere chia mambia, amaruguuro aya nigo aorokirie ebinto ebiya mono, na biarenge ogokorina koorokia ase amang'ana. London yonsi nigo yabarigwe buna omobaso gati, na embeo nigo yarenge endabu mono. Ensemo y'igoro y'irianyi, ase engaki yarangereretwe, nonya etaarenge namare, nigo yarenge n'omosunte mono; korende ching'enang'eni chitanyare kobarwa nigo chiabarire buya mono. Orubare rundi rw'igoro nigo rworokirie engencho etari koreng'ana neyio korende enene; nigo rwarenge ororabu mono, na oborabu bwarenge nobomaene; ching'enang'eni chikogwa nigo chiatunyanire obotambe, chitori koreng'ana ase oborabu bwacho—nigo chiorokire buna chibombirwe egati y'igoro, chikaranda goika chioroka buna chibatoka. Ogokora kwacho nigo kwarenge buna oromeme. Ching'enang'eni chinini chitabarirwe nigo chiasokire ase omoerio bw'igoro y'amaisho, chikaminyoka gochia ense bwango mono ng'a riiso riorina gotunyana enchera yacho; nachio nigo chiorokire buna chibatoka, chikaboyia igoro yonsi nerigoti eribariri erikerima. Chirangi nigo chiarenge echi'obuya obonene mono.

GSAM 114.2“Ekero y'ensa ibere ne nusu, okororekana okwo nigo kwaonchogire kwaba omosunte; ekero omosunte oyio osererete, kwaorokirie omokubinyongo ogokobara ase igoro ase omotwe, na korigiokora orobibi rw'omosunte rwarerete igoro y'ensemo y'irianyi y'ense. Bwango amatiro 'oborabu buna efeta agasoka korwa asore. Nigo aamentekire mono, asang'anete nerigoti eribariri riabombigwe ase engaki eyio, na ekero aikire igoro ase omoerio, ebinto biarorokire nigo biaeterete kera okorengereria. Ching'enang'eni nigo chiaminyogete gochia chise chionsi, chikagenderera igo goika ensa inye, ekero ebinto bionsi biaerire.”

GSAM 114Okororekana kw'Ebi'okoruguuria ase Erioba

GSAM 114.3Ekero abarandia bare moyo baarangererete ekeene ry'ogocha kw'Omonene, amaruguuro amange atari koba amwe nigo arorokire igoro ase chise chinge chi'ense. Ase aya, aase tore nao hano nigo aratotige toorokie yoka omogwekano bw'erioba ase Norwich, Bungereza, ase omotienyi 12, 1843. Buna ayio nigo akorekanire ase New Haven, Conn., rituko 9 ri'omotienyi 9, 1844, ase chinsa ibere omobaso gati otanaika na chiria chiyitunyainete, na kwaarorirwe nabanto chilifu nechilifu.

GSAM 115Okororekana kw'Erioba kw'Okoruguuria

GSAM 115.1Orosingo oronini rw'ime nigo rokorokereria erioba. Nigo rwarenge nomobere ororabu buna ritunda riororo. Ensemo y'isiko ye chinsingo ibere chiarigiokire erioba, chitari koba oboare bomo korwa asore, nayo yorokire nomobere oyio; korende ensemo y'ime ye chinsingo echio nigo yarenge nomobere mayaye omokong'u, igoro ime ye chinsingo echio ekororekana nomobere bw'amaroba bw'egetuguta, na chinsingo itato chinene chiaeterete ase erioba na inse yario nigo chiorokire buna oborabu bwamerokerete mono.

GSAM 115.2Igoro ry'ayio akorekanire ase Bungereza, ntokosoma ase ebarua ya E. Lloyd, London, rituko 3 ri'omotienyi 1, 1844, iga:—

GSAM 115.3“Kwabeire ‘ekemanyererio ase erioba’ ki'okoruguuria, kiarorirwe nabanto abanene ba Norwich na ab'ense eyeburung'ainete nayo, egento buna eki gitanarorekana ase Bungereza korwa kare. Nigo kiarorokire ase omotienyi 12 bwagerire, buna ensa 12 chia omobaso gati, na kegenderera chinsa ibere. Nigo kiairokirie abamenyi mono. Nigo kiakorekanire engaki enke Momura ominto Winter, Momura ominto Burgess, na Momura ominto Routon batanaochakera emeremo yabo y'okorareria ase omochie oyio. Nigo kiorokire buna kiaruguririe ekeene enchera, igo bakanyora ogogenderera okwayie ao.”

GSAM 116.1Amang'ana 'amaruguuro aya buna akorekanire ase New Haven, Conn., nigo arikire ase Egeturi ki'Obotuko Gati ya rituko 10 ri'omotienyi 10, 1844, na akarusia korwa ase Engabo ya New Haven ya rituko 10 ri'omotienyi 9, 1844. Ase amang'ana aya arikire ase Egeturi, omobangi bw'erigeti nigo agokwana, ‘N'omoyomo ase abang'aini tari oyonyarete koana ogosobanigwa kw'engencho y'amaruguuro aya ogokomoisaneka ere omonyene.’

GSAM 116.2Amang'ana 'ebinto ebi biarorokire biatananete nerioba ase New Haven, Conn., rituko 9 ri'omotienyi 9, 1844, nayo nigo arusigwe ase Omotumwa bwa Hartford ya rituko 12 ri'omotienyi 9, 1844, na nigo akogamba iga:—

GSAM 116.3“Chinsingo chiarigiokire erioba ase Chumatato, rituko 9 ri'omotienyi 9, 1844, chinsa ibere omobaso gati otanaika na chiria chiyitunyainete, nigo chiorokire ng'a chiarigereriwe nabamenyi baito abange ne chisio chinene, na chikabokya okogania kw'obong'aini kw'okwegera amange igoro ry'ebinto buna ebio n'engencho yabio.

GSAM 116.4“Orosingo rw'oborabu oru nigo rwarenge orw'okoruguuria ase engaki entambe rwagendererete, na rukaana engaki y'obuya y'okorigereria. Ase omobaso gati nigo rwarenge ne chinsingo ibere chiekerainete, eyemo n'obogare bw'ebirengo 45 buna, ekarigiokire erioba rire gati yayo, na ende n'obogare bw'ebirengo 72 buna, egati yayo ere igoro ase omotwe, na orobibi rwayo rukoeta ase erioba. Orosingo oronini nigo rwatananete nomogwekano omochoro ogotunyana omorongo bwakwo omore mono, na okoramba kwakwo kware ngeke. Embere y'erioba koreng'ana buya, ebirengo 36 sugusu y'aase 'igoro ase omotwe, orosingo oronene nigo rwaetiretwe ne chinsingo ibere echinde echiarenge nobogare bw'omorongo ogoeta gati obwaringainete, gose buna bwaringainete, na echio chikabomba ekemanyererio gekobara ase aase chiatananete, buna oborabu bwe chinsingo itato echikobara bwangenyarete gokora bwatanana amo. Orosingo rwarigiokire erioba nigo rwaorokirie emebere y'omokubinyongo, engaki enyingi ne chinguru n'obuya obonene. Chinsingo echinde nigo chiarenge chindabu na echitarenge kobara mono buna chiabaire aare nerioba. Korende ebise ebinini bie chinsingo, ne emebere etamanete [y'omokubinyongo], nigo biarorokire ebiro ebitari bimo, moocha na bosongo.... Okoring'ana oku kw'omogwekano nigo kore gotanana nerichiko rinde rikobanga ogobombwa kwe chinsingo chi'oborabu; korende engencho y'erichiko erio tena komanyekana buya.... Tiri gokorina mono gosobanura buna orosingo orokerigiokire erioba rokobombwa, ekiagera engencho yarwo nigo ere buna eria egobomba omokubinyongo; korende gosobanura omochakano bw'orosingo oru orobibi rwarwo rokoeta ase egati y'erioba nigo kwanyorete ng'a nagokorina mono.”

GSAM 117Amakero Agotimwereria Obobani bw'Amariko

GSAM 117.1Buna amakero aya arorokire iguru akoreirwe, ase England na America, nigo tonyare komanya ase gosoma Egetabu ki'Okobing'ora kwa Matthew owa 24, ekegakiirwe na Sylvester Bliss, ekarusiirwe Boston omwaka 1843. Oraagotoria amang'ana amwe ase aya agokigwa igoro, akagamba atya:—

GSAM 117.2“Ng'aki, ebimanyererio ebinenene na amaroro agokorogerera amo mang'ana agatorekirwe ase Amariko aa Keene, nigo bigariire okwigwa, ekiagera n'ebio Omorokia aregire bikorenge mbere y'ogocha kwa oye.”

GSAM 117.3“Nkomonto gose okorora amatembo agorokwa, akamenya ng'aki engeki y'oborere; ase eng'aki y'okwigwa kw'ebimanyererio ebio, Abakristo nibo baganetwe kumanya ng'a ogocha kwa Kristo gario hambi, ase omorango. Ti korengerwa kende kumanya, korende Omorokia waito nigo abachika bamanye.”5”

GSAM 117ABATOMWA

GSAM 117.4Ase twamanyisete ebintu bimo bikuru bya ring'ana ri'ogocha gwa kabere, ase eng'aki yaarokire gotang'ana, nigo bianche komanya abakori bamo abagambire omorimo omonene ase ring'ana rioro. Twamanyisete mbere amaina ga abarandia bang'ana abari abamanyiriire igoro ase ense chinde, abaarokire ring'ana. Ase twareta abarokiriire ase America, abateirwe omomochari n'Omwene, nigo bigokorera okorokya gokiraga ng'a okoboko kw'Omwene kwari ase obwatanio obwo.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Ogotang'ana, twagambera oborore bwa William Miller, owaari omonene muno ase obwatanio bw'ogocha kwa Kristo ase United States, goika ase abanto abange obwatanio obwo bwamanyekana kende ase “obwatanio bwa Miller.”

GSAM 118.2William Miller aibwakiire Pittsfield, Mass., omotienyi gwa kabiri, 1782. Ase obwana bwaye obotang'ani, ebimanyererio bya obongo bw'amaiyo na obokong'u bw'obongo bwaye bikarorokerwa. Emiaka ekerere ekagokora ebimanyererio ebio bimanyikaneke muno ase abagenda naywe. Aari n'obogima bw'omobere omokong'u, obongo obw'obokori na obwateire, n'oborokerio bw'emiteng'ere ogotaiwa. Ase emiaka ekerere kende, akagenda esukuru y'ekitero; korende abanto bakagamba ng'a amamenyo gaye gaarengeire aga abaroki baganirwe gokorera.

GSAM 118.3Omogaaka Miller akagaitwa omwaka 1802, akamenya Poultney, Vt. Abanto abaarengire naywe okurwa engaki yaarosire Poultney, na abo abamoborokerete ase ebintu bya ense, bakaremerwa muno n'amang'ana g'okeri na ebitegereki bya obogamban'wa. Batari abanto b'obotuki, korende ase omorongo gwabo bakari abamenyi abaya b'ense yabo, abanto b'obwomogoro na obonene bw'omoyo. Korende bakarega Egetabu ki'Amariko gokora oborokerio bw'ekeene y'obosomi, bagakora Egetabu ki'Amariko kirekegeka, bakorire obosasi bwa Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, na abandi. Omogaaka Miller akasoma ebitabu ebio kwa amang'ana, na morotimo akagamba ng'a n'omotunyani bw'obogamban'wa. Oye omwene akagamba ng'a obogamban'wa bwagwa emiaka ikomi na ebere, okorwa omwaka 1804.

GSAM 118.4Ase okorengerwa eng'aki y'omogaba, akayingia ase omogimano omwaka 1810. Ase okoroka omogimano, akirora omokago gwaye Low Hampton, N.Y., erinde atang'e emeremo y'oborimi omwaka 1812. Ase oborimi, akanyora engaki eyeigire y'okosoma. Akorora ng'a ebitegereki byaye bya obogamban'wa bitamogokireri egitego ki'obonene nyuma y'obogima obwa bono. Ng'umbu y'ekaburi, ebinto bionsi bikari omosunte na obobabari. Ogoikera amang'ana gaye omwene:

GSAM 118.4“Okosirigwa kegima kwari ekerengererio ki'obokendu na ki'ogotoa obwoba, na okwekwanera igoro y'emeremo kwari okosirigwa okwa ekeene ase abanto bonsi. Iguru ryari nk'etaai igoro y'omotwe bwange, n'ense nk'ekioma ase amatego gange. Obokare!—naki bwari? Na ogokwa!—naki ekiagerete? Ase nkegenderera kwerengera, nkagenda hare n'oborori. Ase nkegenderera kwerora, amang'ana gange gakagenda gosaragika. Nkatemera gokongya amaroro, korende amaroro gange tagakong'oka. Narenge n'obobabari obonene ase ekeene, korende ntamenye ekeragera.... Mbura y'ekere, oborokerio bwa Omorokia bwanyorokereire omoyo bwange kwa amang'ana. Kwarorokerana ng'a nigo abere Omonto omonene na omoya, owa nyarete gokorera obotuki bwaito, akatogororia ase okoremerwa kw'obotuki. Nkatogora ase omoyo ng'a Omonto omonene nga oyo nigo akorokwa; nkarengereria ng'a ninyare kwetuguta ase amaboko aye na kwegena amabera aye.”

GSAM 119Okobanga kwa William Miller

GSAM 119.1Akagamba erindi:

GSAM 119.1“Nkarora ng'a Egetabu ki'Amariko nigo kigoretia Omorokia owa nagotaga; nkaborokerwa okumanya naki ekegabu kitarerwe na Omoika ngaki kinyare gokorokia amachiko ase ense egwire, gakorengerera ching'ondi chayo. Nkaigana ng'a Amariko nigo amang'ana arusiriire ase Nyasae. Gakaba obonene bwange; na ase Yeso nkanyora omosani.... Egetabu ki'Amariko kikaba amosomo gange manene, na ninyare gamba ase ekeene ng'a nakegereria kwa obogimaria. Nkarora ng'a ekegabwo ki'ekegabi ntikiaregetwe gose; nkaborokerwa naki ntarorire obosio nobonene bwako mbere, na nkamang'ama ng'a nanyarete gokirega mbere.”

GSAM 119.2Engira William Miller aarasomeire Egetabu ki'Amariko nigo erengire gamba ase amang'ana gaye omwene:

GSAM 119.2“Nkatogeria gotiga ebitegereki bi'otang'ani, nkageraneria Amariko ase Amariko kwa obonene, na nkagenderera gosoma ase engaki, n'obopango.... Ase nkarora ekintu kitarereti, obokori bwange bwari okogeraneria n'amagambo gonsi agarengerete; na n'obokonyi bwa Cruden, nkagereria amariko gonsi arimu amang'ana manene agari ase ekegabwo kitarereti.... Ase engira eye, nkagenderera gosoma Egetabu ki'Amariko ase okosoma kwange kwa mbere, kwa emiaka ebere, na nkamenya kwa obonene ng'a nigo omoroberi bwako omwene.”

GSAM 120.1“Ase nkasomete atyo, nkamenya ng'a nkomanya egasi y'obobani obwa bwagirire ase engaki ya mbere nigo nyarete gokorokia engira y'obobani obwa bugya, ebitegereki bya banto igoro y'oborendi bw'omoyo bwa Kristo—emiaka 1 000 y'ense eye mbere y'ekomero ki'ense—na okoroka kw'Abayuda—tibigwatene n'egambo ria Nyasae.... Nkarora ng'a Amariko nigogesa kwa oborokerio ng'a Yeso Kristo nigo agachia koroora ase ense eye, agoche ase maboi g'iguru, ase obonene bwonsi bwa Tata waye.”

GSAM 120.2“Nkatogora obonene ase gosoma Amariko, obonene mbore ntaramanyire ng'a nigo bugachia gotoka ase amagambo gaye. Nkatang'a gosoma ntari na amang'ana g'okonyora engaki y'ogocha kwa Omorokia, na ase gotang'ana nkaremerwa kwigana oborori obwa nkagera; korende oborori bwakandondeire kwa amang'ana manene, ntianyare gotiga okwegena kwange. Nkabanga hambi n'amang'ana gange, nkatang'a gokanya, gokorora, na gosaba ogocha kwa Omorokia.”

GSAM 120.3Agamba erindi:

GSAM 120.3“Nkaigana; na omorimo bw'okorusia egambo rioro, erinde ense yonsi egeene na etebere gokomerana n'Omokongi na Omogaitwa ase ogocha kwaye, bwakorerwa omoyo bwange. Ntigokenera ase eng'aki eye gotebereria amang'ana gonsi g'amarogerio gange manene. Nkomanya kende ng'a ase emiaka mingi, Omoika o Nyasae, obokong'u bw'ekeene, n'oborendi bw'abanto, bikanyeretie kwetweka omosalaba one na korandia amang'ana aya ase ense erikire na erigokwa.”

GSAM 120.4Omogaaka Miller, ase abareberwe n'ering'ana rioro ase chinse chinde, okotang'ana akategeka gokorengerera omorimo bwaye ase kwandika na korusia ase ebitabu bya banto na amabesa. Akatang'ana korusia ebitegereki byaye ase Vermont Telegraph, eketabu ki'Ababaptisti, ekarusiirwe Brandon, Vt. Eki kibaire omwaka 1831. Akatang'ana gokamba ase banto ase amang'ana aya omwaka 1832. Akagamba igoro y'omosangererekano ogwo, “Omwene akarugutira obuya bwaye ase omosangererekano, na bang'ana bakaigana erinde emioyo yabo egotore.”

GSAM 121.1Omwaka 1836, ebigambo byaye bikarorwa ase ebitabu bya banto bya engaki eyo. Ase ekero ki'obokendu kia 1837-38, ebigambo byaye bikarusiirwe ase amabesa. Omwaka 1838, amabesa agabere g'amasasi 204 gakandikirwe, na ase amabesa ago Omogaaka Miller akagamba ng'a obokama bwa Ottoman bwanyare gokwa omwaka 1839 gose 1840. Ebigambo byaye bya mbere ase emijini eminenene bikaba omwaka 1836. Ase eng'aki eyo akagamba ase Randolph, Lowell, Groton, na Lynn, Mass.

GSAM 121.2Goika omwaka 1840, Omogaaka Miller akari hambi bweka nkomogambi ase banto igoro y'ogocha kwa Kristo okw'ehambi. Omwaka ogwo, mbura y'eguru, abanto amagana bagaitana naywe ase korusia ring'ana. Ekagera okobeka gokorwa oko nigo gokorengererwa ase egesieri ekagya. Ase ekero ki'obokendu kia 1839-40, Omogaaka Miller akagamba ebigambo ase Exeter, N.H. Nigo akamenyera ase eng'aki eyo Omogaaka Joshua V. Himes, owa ase eng'aki eyo akaigana oborendi, na okurwa eng'aki eyo akamanya hagati na Omogaaka Miller nkomorusi bw'ebitabu na omogambi bw'ering'ana ri'ogocha gwa kabere.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Igoro y'omorimo oyo omwoyo ase obwatanio obwo obonene, tianyare gokora oborenge ase okotoria amang'ana g'omorioti bw'aye, oigamba atya:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes aibwakiire Wickford, R.I., May 19, 1805. Tata waye akamanyekana muno nkomorandi bw'ebintu bya West Indies, na akari omonene ase Ekanisa y'Abepisikopi ya St. Paul ase Wickford. Nyina akari n'omoyo omosio na oborendi bw'Omorokia, obwo akarugutira ase amatwi g'omwana oye owaari omwete.”

GSAM 121.5“Tata w'omwana akategeka gokorokia omwana oye Joshua ase omorimo bw'omorandia ase Ekanisa oyaari iye omwene, korende amang'ana gakaremeria. Nyasae aari n'omorimo omogya ase omwana oyo, na akategeka amang'ana ase engira ey'ogokorokia ekerengererwa. Omwaka 1817, tata akatuma ebintu ebiri ebimweya ase obokongo bwa Omogaba Carter, Alexander Stewart ari omosasi bw'emirimo. Abanto abo bakarwa obwemi, na ase goika omogoka gwa West Indies, bakagurya egae na ebintu, bagachia. Ekerengererio kio kikasaramora mipango yonsi eyaari yakorokerwa obogima bwa Joshua omochie, owaari ategeretwe okutumwa Brown University, Providence, R.I. Korende ase April 1821, akatwarwa New Bedford, Mass., na akarekebwa ase William Knights erinde agege omorimo bw'omokori bw'ebinto bi'enyomba ebi'emete.”

GSAM 122.1“Ase goika enyomba yaye enyia, akayingia kwa omoyo gwonsi ase omorimo ogwo owaateirwe, ategerete goba omokori omonene. Korende ase ekiere akorora ng'a obomwetwe bw'eby'obosomi tibwamutogire. Agamba atya, ‘Omogabani bwange aari Omorandi bw'Abounitarian, na akantwara ekanisa yaye. Omorandia Orville Dewey aari omotebere. Oye akari omorokerwa omogya okurwa ase oborokerio bw'otang'ani. Obotang'ani bwange ase Omobishop Griswold na Omorandia William Burge, omotebere bw'Ekanisa ya St. Paul, Wickford, na okwana omogambi omonene Dr. Crocker owa St. John's, Providence, R.I., bikantigira ntianyare kogeendeeria okoremerwa kwa Omogaaka Dewey amang'ana ga Kristo n'abatomwa baye.’”

GSAM 122.2“Ase eng'aki eyo, New Bedford tairi n'Ekanisa y'Abepisikopi, nigo akategeka genda Ekanisa y'Abakristo ya mbere [ti eya Disciples of Christ] na morotimo akaitana n'ekika kio. ‘Aha,’ akagamba, ‘nkarora Egetabu ki'Amariko kigoire na obogenderero bw'amaroro, na nkakorera ebio byombi kwa obonene.’ Ekanisa eyo ekaba ase oborori bwa Omorandia Moses Howe. Omorandia Clough akabatiza Joshua V. Himes Feb. 2, 1823. Ase omoyo bwage bwagorokire n'oborendi bw'Omogabani bwage, akatang'ana mbura y'eguru, ase emiaka 18, gokamba amang'ana g'omosalaba na gosemia abanto baonchoke. Agamba igoro yaye omwene:—

GSAM 122.3“‘Mbura y'ekere nkaba omogambi bw'okorogereria, na nkapewa obegwa bw'okorengereria ekeegwa giange.... Nkaikya omorimo bw'okogenda omosomo bwange kwa obosio, na nkanyora omosimi. Korende ase emiaka 5 gose 6, nkakorera emeremo erengeire ase omosomo, nigo nkanyora rituko rimwe gose mabere ase ewiki ase gosoma na emeremo y'obokoreri ase chigari ekegere, ebio nkabegera omotebere bwange.’”

GSAM 123.1“Omwaka 1825 akateirwe omorimo nkomokoreri bw'obwatanio bw'echikanisa ch'Abakristo chi'ensemo ya Irianyi y'omosangio gwa Massachusetts. ‘Tairi n'omopango gose engira y'okoboria abakoreri,’ akagamba Omogaaka Himes, ‘nigo nkategeka genda ase obobori erinde ndebere amang'ana gonsi andanyare.’”

GSAM 123.2“Omwaka 1828 akarosora New Bedford, ti ase obobabari gose obotagwa n'amaing'ani, korende ase obotegeki bw'okogonga, akagenda Plymouth, akagamba egambo ria Nyasae ase masukuru, ase chinyomba bikorokerwe, na ase hande yonsi agegambwa. Omwaka 1829 akagenderera omorimo bw'engira eyo ase Fall River goika omwaka 1830, ase akamenya Boston nkomotebere bw'Ekanisa y'Abakristo ya mbere na ya kabiri; na aha akamenya emiaka mirongo itato na itato. Omwaka 1839 akaba omotunyani bw'ering'ana ri'ogocha kwa Kristo, ase engira egambirwe n'Omogaaka William Miller omanyikaneke. Akayingia ase ring'ana rioro n'obonene bw'okogenderera obwo aari nabwo, na emeremo yaye yakiire omorero n'obokong'u. Omwaka 1840 akatang'a korusia Ebimanyererio bi'Ebiro, agambire ring'ana rioro erio akateire omoyo bwage bwonsi. Chimbia chaye bionsi, emeremo yaye yonsi, na obokong'u bwage bwonsi bikateirwe ase ring'ana rioro, na abatoroki chilifu bakanyoreka.”

GSAM 123Emeremo Egwatene ya Miller na Himes

GSAM 123.3Okurwa 1840 goika omorogoba gwa 1844, emeremo y'Abogaaka Miller na Himes ekaba egwatene muno ase bagagenda omorongo kwa omorongo, ase echanda n'eema yabo enene, na ase ekero ki'obokendu ase chikanisa na chinyomba bya banto. Obokong'u bw'omobere bw'Omogaaka Himes bwamoborokeria goika aingie omwaka bw'amagegencho 92. Obongo bwaye bwakaba bwagokong'u goika omosichwe. Omwaka 1894, Sept. 28, akagamba egambo ri'omoyo muno ase omosangio bw'Abaganyi b'ogocha kwa Kristo abarendete Esabato, abarengeire 3000 ase chieema ase Lansing, Michigan. Akareberwa nk'ogamba n'omoyo na obokong'u bw'engaki ya kare. Eki kiari ekegokio ase omonto owaari omotienyi gatato ase omwaka bw'amagegencho 91, na owaari omorwere n'oborwere botaganyara gokira, obwo akakwa omwaka ogwakongerete.

GSAM 124.1Abogaaka Miller na Himes bakari, nkomo banene b'omorenge, embere y'“eng'ondi y'obwanyi” ase obwatanio bw'ogocha gwa kabere ase America, na bakaba babere kende ase abanto bang'ana abakorerete nabo ase korusia oborokerio bw'ogocha kwa Kristo; abanto abo bakari n'ebimanyererio bikuru: obotegeki bw'omoyo na oborokerio bw'ekeene. Abanto abo bakaba ase kika kia banto bano abatogetwe n'ense “abeyakori,” abanto abakongire ase okobokania n'amang'ana amokong'u g'obogima, abegire gochagua obonene bw'ekigambo ase oborokerio, ti ase obopango. Bakaba nkomo abakagambwa Omogaaka Miller ng'a nibo bakorokereria ring'ana kurwa ase chikanisa, “abasengetwe muno, abateire omoyo bwonsi, na abari n'obogima.” Eki kikarengererwa n'abarandia b'echikanisa chonsi, abateebire magega y'Abaganyi kweatanana nabo kegima, “Ering'ana [eryo] ritwarete oboroberio bw'egondori yaito.”

GSAM 124Abagambi abandi b'Omoganyi bw'ogocha kwa Kristo abamanyikaneke

GSAM 124.2Nigo kibere ekegokio gotaja ase amaina g'abanto bamo abakoriire omorimo omonene hamwe n'Abogaaka Miller na Himes ase obwatanio bwa eng'aki eyo ya kare. Ogotang'ana ase orongo ni Charles Fitch owa Cleveland, Ohio, owa omwaka 1842 ateire egento y'okoba n'emogwekano y'okorokya okorora kwa Daniel na Okorokorwa. Ekeragera ky'amang'ana ago kikwatene na Habakuki 2:2, 3. Charles Fitch akakwa Oct. 10, 1844.

GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, owa Philadelphia, owa, nkomo tukarora ase egesieri ekegya, Omwene amomoriire korusia ekeene erio, ase okwigwa kwario, kwagera obwatanio bw'ering'ana ri'ogocha bwaya kwa mbura na kwa bwangu.

GSAM 124.4Elon Galusha, owa Lockport, N.Y., omorandia bw'Ababaptisti omanyikaneke, owa ebitabu na emeremo yaye igoro y'ogocha kw'Omwene okw'ehambi ekakoreire ekika kio okorengererwa muno.

GSAM 125.1E. R. Pinney, owa Seneca Falls, N.Y., omorandia erindi bw'Ekanisa y'Ababaptisti owaateire omoyo bwonsi ase omorimo, owa emeremo n'ebitabu byaye bikaba n'obokong'u ase omorimo. Akagambwa kwa obonene ng'a “n'omonyo bw'ense.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, owa New York City, owa mbere y'okobanga oborendi bw'ogocha, aari omogambi omonene bw'okobanga. Ebitabu byaye bikaremeria muno abanto ase okoteera obogima bwabo n'ebintu byabo ase omorimo; muno ase chiwiki ch'ekomero chi'amatuko 2300. Noyaye, ase okogwa kw'emioyo, owaretire ase oborore bw'abanto Abaganyi b'ogocha kwa Kristo n'ense yonsi, ebigambo biaye 6 igoro y'engencho y'omonto, oboroberio bw'abakure, na egesusuro ekegocha.

GSAM 125.3Omogaaka Stockman, owa Portland, Maine, aari omokori erindi bw'omoyo ase obobangi bwa William Miller ase omorongo ogwo. Akakwa chiwiki chinke mbere y'ekomero kia mwaka bw'Abayuda 1843, ase eng'aki y'Abaganyi b'ogocha kwa Kristo bakakanya na bategerete ng'a Omwene nigo ache ase eng'aki eyo.6

GSAM 125.4Bakaba abanto abandi abamanyikaneke, korende ase obotai bw'ebesa twareta amaina gabo kende, nkomo N. N. Whiting, owaakorire orwogerano rw'Egetabu ki'Amariko Kiagya ase orogambo rwa Abang'ereza, orwomanyekanete nkomo orwogerano rwa Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, na Edwin Burnham (abanyankoro batato), bosi abakoreri abachikire ase ring'ana rioro.

Notes

  1. Habakuki 2:2, 3. ↩
  2. Okomaanoka 14:6, 7. ↩
  3. Mariko 1:14, 15, ↩
  4. Yoeli 2:30, 31. ↩
  5. Okobing'ora kwa Matthew owa 24, amabesa 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Nigo kioro kora gokorora, nkomo Early Writings, p. 17, naki Abogaaka Fitch na Stockman bakari n'oborogereri bw'okomanya ekiarekire korwa ekero bararire. ↩

Note

Back