Egesieri 16 — Ring'ana ri'Omomalaika o Gatato
GSAM 247.1“Omomalaika o gatato akagenderera baria, akagamba n'eriogi rinene, ng'a, Omonto onde karasasime eng'iti n'omogwekano oye, na anyore ekemanyererio kiaye ase obosio bwaye igoro, gose ase okoboko kw'aye, n'akomororera eng'wina y'obororwe bwa Nyasae, eyasugirwe etarengeretwe ase ekikopo ki'oboriri bw'aye; na akorongerwa n'omorero n'ekebiriti ase amaiso g'Abamalaika abachenu na ase amaiso g'Omwana bw'Engondi; na omosumo bw'oborongeri bwabo ogotera igoro na igoro; kandi tibanyora ogotimoka omobaso gose obotuko, baria bagosasima eng'iti n'omogwekano oye, na onde orengerete ekemanyererio ki'erieta riae. Aha nigo obogendereri bw'abachenu; aha nibo bararenda amachiko a Nyasae, n'okwegena kwa Yeso.”1
GSAM 247Obororereri Bw'obokong'u Mono ase Ebibilia
GSAM 247.2Eri nigo riyororereri ri'obokong'u mono riri ase Ebibilia, na nigo rikene ng'a oborabu bw'ense yaito taborokete ng'a ring'ana eri ryarigerwe mbere. Ng'a omomalaika bw'okwamba na o kabere ase ching'ana chino baroroketie ng'a bari b'egati y'egento ki'obogima bwaito bw'ero, nigo konyoretie buya ng'a ring'ana eri tiri ry'ebiro bia mbere.
GSAM 247.3Omogaaka J. V. Himes akagamba ase 1847:—
GSAM 247.4“Egesieri ki'ikumi na kane [ki'Ebaruwa y'Okororekania] kiragamba egeturi ki'okotangaza, ekia kigenderete gokerwa, koba obororereri ase abanto engaki y'amagekano manene. Ebivesi 9-11. Torekane oboriri oborabu buna obwo torikona korora ase Ebibilia, gotiga eri. Tiri ng'a ring'ana erio riyorokete ng'a amakengererio manene nigo gakoreka, mono ekero kwagwenerwa obororereri buna obwo borabu?”2
GSAM 248Obomenyo Obochenu Bworokire—Ekeondo Kiaroroketwe
GSAM 248.1J. N. Andrews akagamba igoro y'ring'ana eri: “Okogoreka kw'ahachenu mono ase Obomenyo Obochenu bw'igoro, ase okogoreka okwo ekeondo eraroreka, n'ekorwa ase okoriga kw'omomalaika o kasabare. Na ekero emeremo y'omokuani oito omonene yairanwa ase ahachenu mono ekero amatuko 2300 gakobere, twagamba ng'a okogoreka kw'Obomenyo Obochenu nigo kwaroroketwe n'omwisho bw'engaki eyio, buna ring'ana ri'omomalaika bw'okwamba ryararigerete. Okoingia kw'omokuani oito omonene ase ahachenu mono, akorere ase amaiso g'ekeondo kia Nyasae, nigo kurareeta ekanisa komanya amachiko a Nyasae gari egati y'ekeondo ekio. Amachiko a Nyasae nigo gakomeka-meka korwa ase Obomenyo Obochenu bw'igoro okora engaki eyio.
GSAM 248Ogochera Esabato
GSAM 248.2“N'ekene kitagokenerwa gokorigerania ng'a, ase emiaka emingi erabire, ekichiko ki kane kiasimwa, kikarwa ase rituko ri'okonyerera Omonene, kigatwa n'ekigabosi ki'abapagani ki rituko ritang'ani ri'echuma. Ogochera okwo kwakerwa ase okorwanera Ebitabu Ebiratane, ebiragamba ase ahasi honsi ng'a rituko ri'akatano na kabere nigo Esabato emwe y'Omonene. Ogotigana okwo kwakerwa n'omogawana omonene, oria Danieli aragambire ng'a ‘agatekereeria gochera engaki n'amachiko.’ Obong'u obwo nigo buna eng'iti eyagwenerwa gotemanwa n'ense yonsi. Na n'ekene ki'omoyo mono ng'a, ekichiko ekio, ekia ch'emiaka emingi charenge goteberwa, bono chiraororerwa, na abanto ba Nyasae bagachaka korenda hamwe n'ebichiko kende kenda. Tosoigwe Nyasae, ekiagera arategere abatigari ase okorwana kwabo kw'omwisho n'enchoka enene, na gokia okoinia ase emyango y'echisemo echenu. Ebaruwa y'Okororekania 12:17; 22:14. Orokorererio bw'ekichiko ki kane, ase okorwana n'Esabato y'obogawana, na okorigereria amachiko onsi a Nyasae, n'oborori bw'amaiso mono ng'a bono nigo engaki y'obogendereri bw'abachenu na y'obororereri bw'omomalaika o gatato.”3
GSAM 249.1Ase egesieri ekero twamenyire, twagambire igoro y'ering'ana ri'omomalaika bw'okwamba na o kabere, eria ryarengeretwe ase oborigereria bw'ogocha kwa kabere goika 22 Octoba 1844. Egetabu ase okogoreka kw'egesieri eki kiragamba, “Omomalaika o gatato akagenderera baria,” nigo koba ng'a akagenderera omomalaika bw'okwamba na o kabere. Nigo koba kw'ogotegwa komanya, ase eng'ana eye, okochakera kw'ering'ana ri'omomalaika o gatato.
GSAM 249Aborendi b'Esabato ba mbere egati y'Abaganyi b'ogocha kwa Kristo
GSAM 249.2Ase engaki y'egeturi ki'obotuko gati, ase 1844, Omonene akachaka kogenderera emioyo y'abanto baye korenda Esabato y'akatano na kabere. Ekiina eki, egati y'Abaganyi b'ogocha kwa Kristo, kyarokerete ase inchera eri: Rachel Preston, omobatizo bw'Esabato y'akatano na kabere, akagenda aikara Washington, N.H., ahang'e kware ekanisa y'Abaganyi b'ogocha kwa Kristo. Akakerania ring'ana ri'ogocha kwa Kristo, na ekanisa eyio, eyare n'abanto nka makumi ane, ekakerania Esabato ki'ekichiko ki kane ase emeremo yaye y'ogokorera.4 Eki kiagerete abanto korae igoro y'eng'ana eyio. Ase Egeturi, Sept. 5, 1844, twasomete ng'a, “Abanto abangi emioyo yabo nigo yarengeretwe mono igoro y'ogwenerwa okorenda rituko ri'akatano na kabere.” Amang'ana aya garenge ase ekitunwa ki'omorandisi, ase ekio bakageriete chinguru chike goika kobeka oborori bw'okorenda rituko ritang'ani ri'echuma. Eng'ana eyio yagereretiwe ase ebara ya Septemba 12, ase twasanga amang'ana aya marengerete, agagerete abangi gosoma n'okorengerera na obonene:—
GSAM 249Rituko ri'akatano na kabere niryoka rituko ri'ekichiko
GSAM 249.3“Echuma eyairire twatogetwe goika ase okwerania kwo: Tirogo koba n'egento ki'engaki ekegendererete ekia Abakristo bagwenerete, ase ekichiko, gotiga ase engaki y'obochenu. Onye okwerania okwo tikori kw'ekeene, twatekereeria ng'a rituko ri'akatano na kabere niryoka rituko eria riri n'ekichiko ki'okorendwa.”
GSAM 250Ekitunwa ki T. M. Preble
GSAM 250.1Ekanisa y'Abaganyi b'ogocha kwa Kristo yareetwete komanya eng'ana y'Esabato n'ekitunwa ki T. M. Preble igoro y'eng'ana eyio, kiorogete Feb. 13, 1845, na kiarigete ase Ogosemeria kw'Israeli, Portland, Maine, Feb. 28, 1845. Erio akoroketie oborori bw'Esabato y'Ebibilia, na ng'a Esabato yairanwa rituko ritang'ani ri'echuma n'obogawana obonene, akagamba ng'a: “Nigo twarora Danieli 7:25 ryarengeretwe, orogunchara oroke rocherete ‘engaki n'amachiko.’ Nigo kororeka ase amang'ana ayo ng'a bonsi bararenda rituko ritang'ani ri'echuma buna Esabato nibo barendi ba rituko ritang'ani ri'echuma ba papa, na nibo barasima amachiko a Nyasae.”5
GSAM 250J. B. Cook igoro y'eng'ana y'Esabato
GSAM 250.2Ase engaki ntono eyarire, ekitunwa ki J. B. Cook kiarigete. Ase ekio akoroketie ng'a tario oborori bw'Ebibilia bw'okorenda rituko ritang'ani ri'echuma buna Esabato, na akagamba ase amang'ana make ng'a: “Nigo ase obwororo omoyaga gwonsi ogokorwa ase ebitambaa bi'amato y'abwo bagenda ase enyancha, mbuya batamanyeti, ase ebendera y'Esabato ya papa.”
GSAM 250.3Aye, nonya okoerwa kw'Esabato kw'abanto ababere kwarire engaki ntono, bakareetire egeto kigochaka goseka, ekia kitakonyare korigeranwa bwango. Amang'ana aya, “aborendi ba rituko ritang'ani ri'echuma ba papa,” “abarwanyi b'amachiko a Nyasae,” na “baragenda ase ebendera y'Esabato ya papa,” nigo yarenge ase minwa y'abanto amagana, abarenge kwenwa komanya ekeene ki'eng'ana eri. Omogaaka Joseph Bates, bw'Fairhaven, Mass., akakorekwa emioyo aye ase igo, na akakerania Esabato ase 1845.
GSAM 250Joseph Bates Akakerania Esabato
GSAM 250.4Oborori bw'aye bwarenge buna bono: Ase ekero ayigue ng'a kware abanto Washington, N.H., abarendete Esabato, akatekereeria genda ase ekanisa eyio, arore eki yarenge. Nigo agende, na ase okosoma eng'ana eyio hamwe nabo, akarora ng'a barenge n'ekeene, na ase igo akakerania omorengero bw'Esabato. Ekero airire New Bedford, Mass., akasangana ase ekiaro ekia kware egati y'New Bedford na Fair Haven, omomura ominto omogirwe, akamogamba ng'a, “Kapteni Bates, naki kiakoretie?” Omogaaka Bates akairaneria ng'a, “Kiakoretie ng'a rituko ri'akatano na kabere nigo Esabato y'Omonene Nyasae oito.” “Ego,” omonto ogwo akagamba, “ng'enda nyomba nsome Ebibilia, ndebe eng'ana eye.” Nigo akore igo, na ekero basanganete naende, omomura ogwo akakerania ekeene ki'Esabato na akagorenderete.
GSAM 251Egetabu kiambere igoro y'Esabato
GSAM 251.2Omogaaka Bates akachaka ase igo kogereria ekeene eki, ase ensemo emwe gose indi. Ase engaki ntono akareba ng'a egetabu, kana egetabo kinini, igoro y'eng'ana y'Esabato, nigo kyarengerete komonia emeremo yaye, na omoyo bw'aye bwatunyainwe n'Omoika bw'Obochenu, arike na arusie egeto ase eng'ana eyio. Korende naki kyarokere ase okorusia egetabu ekio atare n'amafaranga? Eki kiare eng'ana, ekiagera igoro y'aye yonsi yare shilingi emwe y'eYork (senti 12½). Nigo koba n'ayomwa omosomi komanya oborori bw'aye ase eng'ana eye buna akamborokerete ase 1855.
GSAM 251Ebibero Bina Bia Obose
GSAM 251.3Akagamba ng'a, ekero asabete ase amaiso ga Nyasae, akatekereeria korika egetabu ekio, na akabwatwa ng'a inchera egagoreka korusia. Nigo aikare ase etebere y'aye, n'Ebibilia na omosang'ania, achake emeremo yaye. Ase esaaha emwe, Omokungu Bates akingia egento, akagamba ng'a, “Joseph, tire goika obose bonyare okomania okoremeria!” Na akagamba ebiegwa bindi bikere bia yarenge kobwenana. “Naki obose bwarigere?” Kapteni Bates akamoboria. “Ebibero bina,” nigo airaneria. “Buya,” nigo akairaneria. Ekero aruire egento, akagenda ase esoko eri haihi, agura ebibero bina n'ebiegwa bindi, abireta nyomba, na aikara naende ase etebere y'aye. Hano Omokungu Bates akingia, akarora ebiegwa ase etebere, akagamba n'eriogi rinene ng'a, “Obose buno buruete a”? “Naki,” kapteni akagamba, “tibore?” Wakiagamba ng'a wagwenderete ebibero bina.” “Ego,” nigo akairaneria, “korende wabiire ai?” “Ndagurire,” akagamba; “tibori obobere bw'egento ekia wagwenderete komania okoremeria?” “Ego,” Omokungu Bates akagenderera, “korende iwe, Kapteni Bates, omonto oria otwarire amato okorwa New Bedford goika ase ense yonsi, waruire ogura ebibero bina by'obose?” “Ego, tibio byarenge bikogwenerwa komania okoremeria?” “Ego,” Omokungu Bates akagamba, “korende wagura ebibero bina(!) by'obose?”
GSAM 252Amadolara 11,000 Garusire ase Ekeene
GSAM 252.1Omoigere oindi okagia bwango. Ekero Kapteni Bates aruire okoroba, akagurania omogawo bw'aye ase eriato n'amadolara 11,000, korende bono akaremeria obogoko bw'aye bwonsi ase okogendereria emeremo y'ekeene. Goika engaki eyio Omokungu Bates atakamanya obogoko bw'aye bw'ekene, korende akamanya ng'a yagwenerete komomanyia, nigo akamogamba ase oborembe ng'a, “Omokungu, ndarusire ase ebiegwa ebyio amafaranga aane ay'omoerio narenge nago ase ense.” Omokungu Bates akaboria ararire n'obosuma ng'a, “Togokora naki?” Kapteni akairika, n'obonene bwonsi bw'omokapteni orarokereria eriato riae, akagamba ng'a, “Ng'enda korika egetabu; ng'enda korigereria, na kora ekeene eki ki'Esabato kimanyekanete ase ense.” “Ego,” Omokungu Bates akagamba, amarira gakorende amaso, “toraigara naki?” “Omonene nagoigora inchera,” nigo Kapteni Bates akairaneria ase akamwemwe. “Ego,” Omokungu Bates akagamba, “Omonene nagoigora inchera! Nigo ogamba igo engaki yonsi,” na akatoboka amarira, arua egento.
GSAM 252Ebiegwa Bireetwe Ase Inchera Yatarengeretwe
GSAM 252.2Ekero Kapteni Bates agendererete emeremo yaye ase esaaha ½, akamanyia ase omoyo ng'a agende ase enyomba y’ebara, ekiagera kware ebara eyamogenderete. Akagenda, na nigo kware ebara. Ase ebiro ebyio, oborusi bw'ebara bwarenge senti itano, na ogotania oborusi mbere kwarengeretwe gose kutarengeretwe. Omoriki bw'ebara eyio, ase engencho emwe, atarigire oborusi. Nigo Kapteni Bates akakomwa naende, ekiagera yagwenerete kogamba n'omorusi, omonto Drew, oria bamanyene buya, ng'a tari n'amafaranga goorusa ebara; korende akagamba, “Nigo waranyare komoneria eyarwa ai?” “Twara,” omorusi akagamba, “ooruse engaki indi.” “Nanga,” kapteni akagamba, “tindatwara ebara okorwa egento kioorusi kitagirwe.” Ekero are n'ebara ase okoboko, akagamba ng'a, “Ndatekererete ng'a ase ebara eri kware amafaranga,” na akairaneria omorusi ng'a, “Nigo waranyare kogoreka? Korende kware amafaranga, tora oborusi; korende tario, tindasoma.” Omorusi akakorema buna yategirwe, na rora! kware ase yo ebarua y'amadolara ikumi. Ase okosoma akamanya ng'a ebara eyio yarenge y'omonto oria akagambire ng'a Omonene akabwatia omoyo bw'aye ng'a Omogaaka Bates atarenge n'amafaranga, nigo akamootorera; na ase obwangu obwo akareba ng'a akaborwa goorusa oborusi.
GSAM 253.1Nyuma y'okorusa oborusi, akagenda ase esoko y'ebiegwa, agura epipa y'obose n'amadolara 4, hamwe n'amate, esukari, na ebiegwa bindi by'obogendereri. Ekero agetie ahasi ebyo bigwenerete koretwa, akagamba ng'a, “Mbaya omokungu ogambe ng'a tibia hano, korende otamotega; tuma ebiegwa egati y'ekigango ki'egento.”
GSAM 253.2Nigo agenda ase enyomba y'okorusia ebitabu, akabeka omogano bw'okorusia ebitabo 1,000, ekitabo kimwe kiare n'amapapuro nka igana. Ase omogano ogwo, ekero akareta ekigego, abarusi bagwenerete kokeria ebigego ase ching'ondi bwango mono, na komotumera ebirenge. Yagwenerete korusa emeremo ekero ainingire amafaranga, na ebitabu bitagwenerete korwa enyomba eyio goika amabega gonsi gasasiwe.
GSAM 253.3Kapteni Bates akamanyire buya ng'a tario amafaranga mang'ina gakororwa ase yo, korende akatekereria ng'a nigo emeremo yaye korika egetabu eki, ekiagera akogwana ng'a Omonene nagochera emioyo y'abanto goreeta amafaranga ekero gakogwenerwa. Nyuma y'okogura amapapuro, ebitambi, n'ebindi, akarora ng'a ebiegwa bia nyomba bigende mbere yaye, akagenda ase omogawo bw'echera eragenda ase nyomba yaye. Ekero arorire ng'a ebiegwa bire hano, akingia nyomba ase omogongo, na aikara naende ase etebere y'aye. Omokungu Bates akingia ase obwangu, akagamba ng'a, “Joseph, rora hancha ase ekigango! Ebiegwa bita bireeta ai? Omotwari bw'egari y'ebiegwa aike asakire korusia. Ndamogambire ng'a tibia hano, korende akarusie.” “Buya,” Kapteni Bates akagamba, “natekereeria ng'a ni buya.” “Korende,” Omokungu Bates akagamba, “byaarwa ai?” “Buya,” kapteni akagamba, “Omonene nigo abirete.” “Ego,” Omokungu Bates akagamba, “Omonene nigo abirete; nigo ogamba igo engaki yonsi.” Nigo amogororera ebara, akagamba ng'a, “Soma eri, na nomanya ebiegwa byaarwa ai.” Akasoma, na akairanwa egento ase kogutuka naende, korende gotukutwa okundi gotarigane n'ogwambere; na ekero airire, akamosaba obosamari ase obotari bw'okwegena bw'aye.
GSAM 254Amafaranga Gagocha Ase Egetabu
GSAM 254.1Ekero emeremo y'okorika n'okorusia yagerenderete, Kapteni Bates akang'ania amafaranga ase ebara na inchera indi, engaki emwe gayarwa ase abanto atakamanyene. Ekero ainingire amafaranga, akagareta abarusi, gakorerwe ase eng'ana y'ekitabu. Ase omoerio, rituko rikagera ekero ebitabu biarusiwe bionsi, na ase engencho etarengeretwe na Momura Bates, amagoba aarwa maasasiwe; nigo ebitabu bitaremerwa nonya rituko emwe korigereria.
GSAM 254Omorigo bw'Omoerio Wasasiwe
GSAM 254.2H. S. Gurney, bw'Memphis, Mich., akamborokerete ase March 1884 ng'a, ase mambia ya rituko riria riria ekero egetabu ki'Omogaaka Bates kiametiwe, akang'ania amadola 100 ase ebarua y'omorigo eyarenge ekerirwe n'omonto oria ogambete ng'a takomosasia nonya. Ekero ainingire amafaranga ayo, akagwona ng'a n'ekeende goseka ase yo ase okorusa omorigo bw'omoerio bw'ekitabo ki'Esabato ki'Omogaaka Bates. “Korende,” Mr. Gurney akagamba, “Momura Bates atakamanyire goika rituko ri'okogwa kw'aye n'o oria warusire amagoba g'ekitabu.” Oborori bw'Omogaaka Bates ase okorusia ekeene ki'Esabato bwarenge buna bwagambire ase omochakano bw'okorusia ekeene ki'Esabato: “Genderera ase emeremo eyio, na oganye oboreng'eri bwa Nyasae koigora inchera ekero ogenderere.”
GSAM 255Omogaaka Bates Akaba n'Ogosiereria Igoro y'Okorora
GSAM 255.1Amang'ana aya, mang'orwa ase Amariko g’Obogima, nigo gakogoreka buna ekeegwa gi'okobana na okogorora Esabato biairanetwe:—
GSAM 255.2Ekero Moiseke Harmon are agendeire New Bedford, Mass., ase 1846, akamenyana n'Omogaaka Joseph Bates. Akeranire ring'ana ri'ogocha kwa Kristo kare, na arenge omokoreri oyokorera emeremo eyio ase chinguru. Arare Omokristo omonto omonene, omosigani na omomireri. Akamokorera Moiseke Harmon ase obogambi buna aiare omwana bw'aye omwene. Ekero kiambere amwiguire akagamba, akarokia obosigani obonene, na ekero arire, akairika akagamba ng'a, “Inywe nigo ndi Toma ore n'ogosiereria. Tindetigete ase okorora. Korende nonya nkegwa ng'a oborori buno moiseke aborokire obotuko buno nigo ore eriogi ri'Nyasae egati yaito, nabere omonto bw'ase goseka. Omoyo bwange bwakwatwa mono. Ndatekererete ng'a omogambi n'ow'ekeene, korende tindanyare koborania buna akarokigwa ebiegwa ebirabu boria aborokete ase gati yaito.”
GSAM 255Omoiseke Harmon Nayera Esabato
GSAM 255.3Omogaaka Bates arenderete Esabato, kandi akagamba botambe bwago. Omoiseke Harmon tari amanyire obotambe bwago obwo, kandi akanyora Omogaaka Bates naigencho ase kwarokia ekemo ya kane okora nsemo ekegena ki'amachiko mengi andi. Koriko Nyasae akamworeka Obomenyo Obochenu bw'egoro. Egetemplo kia Nyasae kiagoroka egoro, akaorokerwa esanduku ya Nyasae eyarengetwe n'egekundi ki'obonene. Abamalaika babere baimerete, omonga komperete y'esanduku, amakega agoigaire eguru y'egekundi ki'obonene, na amaiso ago rerete. Omomalaika owaigwete naye akamotebia atia: eki kiageranete amabaga gose go'egoro garorere na obworokoborori ebirogeki amachiko a Nyasae, ayandikirwe n'orugoro rwa Nyasae. Yeso akagoborora egekundi ki'esanduku, kandi akaborora ebichandiko by'amabuye ebiyandikirwe amachiko ikomi. Akagangatuka korora ekemo ya kane ase amachiko ikomi, eri ase gatagati, na emorikoro eya omororere eyorokire okogenderera. Omomalaika akagamba, “Niyeyene ase amachiko ikomi eroborote Nyasae omoigwe, owarengire egoro n'ense n'ebinto bionsi bione birimo. Ogotirigana amasebo ge'ense, niho harebire n'amasebo ga Esabato.” Akaworokerwa atia: Esabato y'emeene gaterenderetwe, taribagire omonto orenge Nyasae ama omobatiri. Okorenda Esabato nkware korenda ense etagosasima ebinyasae.
GSAM 256.1Ekemo ya kane y'amachiko etigire, naki twetwa okoribia omogwa ogwo ase amachiko, no kwigana ase Esabato eyanyamare. Omonto bw'obosarya, oyeimenire eguru ya Nyasae kandi akanyora okobandeka engaki n'amachiko, ng'akareta okobandeka Esabato okorwa rituko ria gatano na kabere gochia ase rituko ritang'ani ri'echuma. Ase okora boigo akareta okobogoka ase amachiko a Nyasae.
GSAM 256.2Kare kane y'rituko rinene ria Nyasae, ring'ana rikareberwa abantu, ribetere gose komorore okogenderera amachiko a Nyasae, ayabogotwe n'omobisa o Kristo. Nigo bagendereretwe komanya okobogoka ase amachiko ase eigwa n'ekero. Akaworokerwa gose atia: omomalaika o gatato o Ebirikire 14, oyegambire amachiko a Nyasae n'okwegena kwa Yeso, arageranete abantu barengerete ring'ana rino, kandi bakareria ense goyogwa amachiko a Nyasae n'amachiko gaye korokwa ase amaiso, na ase oreria oko abantu abingi barenderete Esabato ya Nyasae.6
GSAM 256.3Ekiagera kia Omoiseke Harmon na Omogaaka Bates kiageranete engaki ya Nyasae y'okora emeremo. Amaiso ga Omoiseke Harmon na Omogaaka White gaayetwa ase ring'ana ri'Esabato na Omogaaka Bates, owaaborokerete ase Ebitabu Ebirerete amachiko a Nyasae atari kong'anyigwa. Ng'anya Omoiseke Harmon akaberekerwa n'okorora okw'omwimerero okuromete ase Nyasae ase emienzi 18, tariagire ekegwa ki'esomo rino. Bono engaki ya Nyasae yakare, abegenia bakabere barimokigwa korenda amachiko gaye, erinde abae omororere goetera ase ekeegwa gi'obobani, kandi boigo, ase engaki yaye y'okora emeremo, ring'ana ri'omomalaika o gatato, “amachiko a Nyasae, n'oborori bwa Yeso Kristo,” rikagwatanwa.
GSAM 257Ogochakera Kw'Ring'ana Ri'Omomalaika O Gatato
GSAM 257.1Kogoka engaki eyo ring'ana ri'omomalaika o gatato, riageranete na amang'ana abere andi, rikakererwa. Ekeene kia Esabato, riageranete n'esanduku ya Nyasae n'omororere ogotoboka ase Obomenyo Obochenu, kikamaramia eki kyageretwe kare—ati obwatanio bw'ogocha kwa Kristo bwabere bweene, kandi bwabere ase omoreng'ero bwa Nyasae. Bono bakanyare komanya ase obwene ayio okora nsemo y'ogokora “amagoko atato go omoreng'ero ogotwara ase omochie omonene o Nyasae.”
GSAM 257Omogaaka Bates Nayera Okorora Kwabere Kwa Nyasae
GSAM 257.2Omotienyi o'11, 1846, obwatanio bw'ekanisa bwakorwa Topsham, Maine, na Omogaaka Bates akabere. Ase mosangererekano ogwo Omokungu White (ogosabwa kwa Omoiseke Harmon na Omogaaka James White kwagambirwe kare) akorora okorora okwarete Omogaaka Bates okogwatania gose ati okorora kwabo kwarerwa Nyasae. Omogaaka oyo akabere omonto obonene bwa emyaka mirongo etano arakorera ase enyancha, arakora emeremo yonsi, okogoka omwana bw'echikebo gose omorori n'omwene ebichikebo. Amamenyo gaye go ebinto b'egoro gabere magonene, ase amang'ana akantebia, akanyare komanya ase enyancha ahonene arimo, ase ebirengo bia latitude na longitude, ase okorora ebinto b'egoro. Omonto boigo akabere n'eganja ri'egamberana amang'ana go ebinto b'egoro.
GSAM 257.3Ase ogosigana naye, akantebia engaki ye yagwataneka ati okorora okwo kwarerwa Nyasae. Akagamba atia: akagerera ogosigana na Omokungu White rituko rimwe ase ching'enang'eni, koriko akamenya bwangu ati tari amanyire esomo ri'ebinto by'egoro; gose, nga Omokungu White akamotebia, tari amanyire korora igitabu kitaro ase esomo rino. Tari na eganja ri'egamberana ase ring'ana rino, akagorora egambenario ase kegancha egamba ase ense ensya, na eki akaworokerwa ase okorora kwarwo ase ring’ana riaye.
GSAM 258Egororo “Egoro Eigoire”
GSAM 258.1Ase omwaka ogwatigara, Aprili 19, 1845, Amang’ana go London ga Ebikorora yakererekiere abasomi b'ebinto by'egoro amang'ana gomotambe mingi go Lord Rosse, ase ebiragererio bitambe ebi akabwatira ase ekebonaboni kiaye kinenene, kego kemonya eki abasomi b'ebinto by'egoro babilikire “omogwa w'egoro.” Omochana omonga, ase obwatanio obwo twagambire, ase enyomba ya Omogaaka Curtiss, na Omogaaka Bates akabere, akaba atana na okwegena ase bikorora ebi, Omokungu White, akarore, akagamba ching'enang'eni, arageranete ebichando bisongeire ase oboruru ebirorokire ase obosonde bwa egorofa emwe, kandi akongerera atia, “Nkorora emwesi ene.” “Ee,” Omogaaka Bates akagamba, “arorere Jupiter!” Ase konyora okora amagoko nga aragenda ase obosimbe, akagerera okorikia ebichando n'ebirongo ebirorokire ase obotambe bwabyo bokogenderera, akagamba, “Nkorora emwesi isano na ibere.”7 Omogaaka Bates akagera, “Arageranete Saturn.” Kogoka akagamba, “Nkorora emwesi isanonemo,” na bwangu akagerera okorikia kwa “egoro eigoire,” na obonene bwago, akagibilikira okogoroka okotwara ase eture y'emeire. Omogaaka Bates akagamba ati okorikia kwaye kwarengeire mono okorikia kwonsi kw'egoro eigoire okwo akabere asomete korwa ase omonyegi oyonsi.
GSAM 258.2Ase engaki akagamba na akorora, akairana ase amaguru gaye, akagera, “Ayi, nkwayete Lord John Rosse abe hano obotuko obwo!” Omogaaka White akaboria, “Nigo ng'aki Lord John Rosse?” “Ee,” Omogaaka Bates akagamba, “ni omosomi omonene bw'ebinto by'egoro o England. Nkwayete abe hano ayogwe omokungu oyo aragamba esomo ri'ebinto by'egoro, kandi ayogwe okorikia kwa ‘egoro eigoire.’ Niko kwarengeire gose eki naromire ase ring'ana rino.” Kogoka obotuko obwo Omogaaka Bates akagwatania gose ati okorora kwa Omokungu White kwabere isiko ria amamenyo na oboragererio bwaye. Eki na okorikia n'okogena kwagambirwe, kikamaramia ati kwarerwa Nyasae.
GSAM 259.1Eki kikorora ase egoro, eki Omokungu White akageranete ase okorora okwo, nikigambwa gose n'abanyegi b'amang'ana g'ebinto by'egoro ase engaki nse. Huygens, omonto bw'itang'ani obwatire eki, akareta okorikia okokerete:
GSAM 259Omororere Omotambe ase Omoyio O Birende Bwa Orion
GSAM 259.2“Abasomi b'ebinto by'egoro bareka ching'enang'eni isato chigwatanete ase omoyio o birende bwa Orion; ng'arorere eya gatagati n'ekebonaboni, omwaka 1656, hakarokire ching'enang'eni chinde ikomi na ibere ase egento ya emwe; ase chizo, isato chigwatanete gose okogwata, na ingi ine chikarokire, chigatamete nga chise komakoko, okohita ahonene hayo hakarorekana hari n'omororere omonge kobua egoro yonsi eyatigarete, eyarorekanete eri emwamu mono ase engaki y'emeire, buna okorora goetera ase rirondia rikoigoka, kora omonto akanyare korora gose ase eture engi eyarengerete omororere.”
GSAM 259.3William Herschel akagamba amang'ana aya ase omogwa oyo w'egoro:
GSAM 259.4“Ng'aki obositani bwago ase okogenda oko bobe bwakomera engaki yoyo bukarengereria ekegera kia 10°, nga koba boigo, obonene bwago nigo otanyare koboroka. Bakabwatira ati obonene bwago bugerete amagera trilioni ebiri ag'obonene bwa erioba.”
GSAM 259Ogotamba Kogoka Erioba
GSAM 259.5Thomas Dick, omoragereria, akagamba boigo ase egorofa eyo y'omororere:
GSAM 259.6“Twanagire korengerwa ase ensemo eyemo y'ensemo ibere chiring'ainete chi'obobe bw'eng'enang'eni ere ang'e mono, obobe obwo bwereire, eyo eture ekabwatira omororere ogotegerera ogwa rioba; kandi ase ebinto birengire ase obobe obo, egorofa yonsi ekaromoroka, na eroroke n'obotambe obotanyare kegambwa. Koriko ekegendererwa kia nyuma kia ekinto kiyo, ase amanyene n'ebigwatanete byago bionsi, nigo kikorwa komanyeka ase emyaka egiaika y'omonene obotarire; na nga ebinto bingi bindi ase eture y'obobe bw'ekebumbano, kireta ase omoyo egancha rinene ri'okorora ebiragererio bisongeire na bibindire by'ense ase engaki.”8
GSAM 260.1Omogaaka Bates, ase koseseria ekerembekero kia ring'ana rino, akagamba atia:
GSAM 260.2“Boigo tokorora ase oborori bwonsi obwaretwe (na twanyare koreta obungi, ng'aki engaki ekabere), ati hano hari kikorora kiotambe, kitaro okoboria, ase egoro; omogwa w'egoro ore n'obotambe bw'okwetana oboreng'ete maela 11,000,000,314. Huygens omonto bw'eganja akagamba, ‘Ntari narorire ekintu nga kyo ase ching'enang'eni chinde chionsi echitanyegayega—okorora gose ase eture engi eyarengerete omororere.’”
GSAM 260Oborori Bwireng'ana Ase Okorora Emenyeri
GSAM 260.3Togotwera komanya ase mambano ga Omokungu Truesdail, owaabere hano engaki okorora okwo kwaretwe. Akagamba atia:
GSAM 260.4“Moiseke ominto White obogima bwaye bwabere bogoyete mono, na ase amosabati gatigirwe ase ring'ana riaye, Omoika bw'obobani bwagwata ase twabere. Twamora komanya ati tari amanyire ebinto by'ense. Oko kwabere okorora kwarwo kwa mbere ase ense y'emenyeri. Ase komara komanya ase irenge emwesi ya Jupiter, na kogoka ey'ase Saturn, akareta okorikia okonse ase ebirongo byago. Kogoka akagamba, ‘Abanto bagotagata ni abantu banene, abagera n'abantu b'ense. Obosarya tabwangire hano.’ Kwarengerete ase obosase bwa Omogaaka Bates ati okogaya kwaye kwambere ase ehonero y'okorora kwarwo kwagendererete komara. Twonsi twamanyire ati Omogaaka Bates abere na eganja rinene ri'esomo ri'ebinto by'egoro, naki akagenda ararokia ebinto bingi b'egoro ase etwe. Moiseke ominto White akamoborokia amaboria gaye, ng'okorora kwamara, akagamba ati tari asomete gose kobwatira amamenyo ase ring'ana rino, akagwata n'ase obosase. Akasima Nyasae, kandi akagamba okwegena kwaye ati okorora okwo kw'emenyeri kwarwetwe naki atagende komogaya rindi.”9
GSAM 261Ebarasi Entindi Yakorwa Enyororo Bwangu
GSAM 261.1Ng'aki engaki nse y'okogoka omosangererekano ogwo ase Topsham, ekintu kingi ekirengerete kikabere ase okorora, eki nkomoreka nga Omogaaka Bates akamborokereria:
GSAM 261.2Omogaaka White akabere n'egena ri'okorebwa n'omwana bw'ebarasi, na ekegari ki'egoro ki'obositani bubere na ebisumbi bibere, ekibambirwe kitaro egekundi kia mbele, koriko kibere n'ekegera ase mbele y'ekegari, na ekerero kia chuma kichibire ase emete ibere y'ekegari egwatene n'ebarasi. Kwabere na gose konyora okore omwana bw'ebarasi oyo, naki nginya emiringo gose ekintu kikarigita ebibuno byako, kikarwa n'amaguru ase obosarya bw'obonene, kandi nginya komogamba ase eng'enyo y'egelero, na kitarenge. Omwana oyo akabere bw'omobaga ogwo bagendete ase eka yawo, kandi ng'Omogaaka White akabere amenyete okorokia abana b'ebarasi batakabere beretwe, akanyora ati ataribagire ekeremo ekinene na oyo. Koriko, onye bamanyete ati omwana bw'ebarasi oyo akabere oitire abasacha babere ase oborigi bwaye, oyomo akamotetenya ase ebitare bia magega y'enchera, anga Omogaaka White tabete na okwegena okonene igo.
GSAM 261.3Ase engaki eyo abantu bane babere ase ekegari, Omogaaka White na omokungu waye ase ekegero kia mbele, na Omogaaka Bates na Israel Damon ase ekegero kia nyuma. Omogaaka White akagenderera n'amaiga gaye gose okobeka ebarasi ase oborokia, Omokungu White akagamba ase ekeene, naki obong'ina bwa Nyasae bukagia ase bagata, akatwarwa ase okorora, akarengererwa ase ekegari. Engaki akagera “Obonene!” ng'aki akagenda ase okorora, omwana bw'ebarasi akagaya ase obwigure, akang'ata omorwe, akagwata gose. Ase engaki emwe, Omokungu White akairana, akorora eguru, akarengera mbele y'ekegari, akaroka ase emete ibere y'ekegari egwatene n'ebarasi, na amaboko aye ase ebibuno by'omwana. Omogaaka Bates akagera Omogaaka White, “Omwana bw'ebarasi akoriga omokungu oyo gose okomoraga.” Omogaaka White akamwiraneria, “Nyasae nigo arerete omwana oyo bono; ntogenda konyora.” Omwana bw'ebarasi akatenena ari omwororo buna ebarasi enkoro. Ase omoreng'ero, etondo rikairana eguru ahonene komera fiti isano na emo, na ase egesieri hakabere obosonde. Omokungu White, amaiso gaye garorere eguru, atarorere ase chikara, akairana eguru y'etondo ase obosonde, kogoka akagenderera mbele na nyuma ase obosonde konyora engaki nse, aragamba na ararokia obotambe bw'ense ensya. Kogoka, omorwe gwago gumerete boigo, akairana hansi y'etondo, akagenda ase ekegari, akairana eguru y'ebigerero, n'okoboko ase ekibuno kia omwana bw'ebarasi, boigo akairana eguru y'emete ibere y'ekegari egwatene n'ebarasi, akagwataneka ase ekegari rindi. Engaki akagwata ase ekegero, akarekerwa okorora, na ase engaki eyo omwana, atarobererwe n'omorokia, akagenderera, akagenda ase omoreng'ero gwago.
GSAM 262.2Engaki Omokungu White abere isiko y'ekegari, Omogaaka White akanyora okogerera omwana bw'ebarasi oyo, korora ng'akabere omogambi gose ng'akabere te. Ritang'ani akamogwata n'echiboko; engaki ingi omwana akanyora komorokia n'amaguru, koriko bono tariagire okogenda. Kogoka akamokubia enguru, kogoka okobua, kandi okobua gose. Omwana taragire amaiso ase ebikubio, koriko akabere omororo nga ebisimba ebi abamalaika basiekere eminwa chao omochana Daniel akabere ase echina riabyo. Omogaaka Bates akagamba ati, “Hano hakabere ahantu he'ogotinya,” kandi kwarengerete ati Obong'ina obwo bwaretete okorora, ase engaki eyo, nibo bwagambire obonene bw'omwana oyo bw'ebarasi.
GSAM 262.3Ng'okorora okwo kwabere gose emeroberio y'obosarya bw'omubiri waye, ekeboria kikareta kinyorere: Ebarasi nayo ekabere n'obosarya boigo?
GSAM 262Oborori Bwa Israel Damon
GSAM 262.4Hano nkereta, ase komaramia amang'ana Omogaaka Bates amborokerete, ekerengererio ekero:
GSAM 262.5“Emyaka mirongo ibere egire, ng'aki nambire koretia Esabato, Israel Damon akamborokeria ebinto bikwatene na Moiseke ominto White akorora ase engaki iye, Omogaaka Bates, na Omogaaka White na omokungu waye, bagenderete ase ekegari ekegusu nyuma y'omwana bw'ebarasi otamotogwa. Bono nasomete okorikia okwo kw'ekinto eki, kwandikirwe na Omogaaka Loughborough, kandi kwageranete ase gose eki Omogaaka Damon amborokerete.” Kikabambwa, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Feb. 9, 1891.”
GSAM 263Oborori Bwa Omogaaka Bates Ase Okorora
GSAM 263.1Omogaaka Bates arageranete ekiagera kiaye boigo:
GSAM 263.2“Ng'anya ntaranyare korora ekintu ase okorora okwo ekireberete erobi n'ekigambo, nkagwata n'obotinya, kandi nkagererwa mono, na ase engaki nene nkanga kwegena ati kwabere egento ekireng'ete eki kiareterwe n'obogoye bw'omubiri waye obwagendererete engaki nene.
GSAM 263.3“Naki nkagerera engaki y'okomoboria ase amaiso g'abandi, engaki omoyo waye gwakabere gutarigire oborigi (isiko y'omosangererekano), nkamoboria na nkamoboria gose, na abarenge naye, mono moiseke omwabo omokoro, nginya komanya ng'akanyare, ng'akabere, komanya ekeene. Ase amagenda gaye agingi ase New Bedford na Fairhaven okogoka engaki eyo, ng'akabere ase emosangererekano gitetu, namorora ase okorora amagera amingi, na gose ase Topsham, Maine; na abareng'ete ase ebikorora bimwe eby'oborigi bamanyire ase gose obogambi n'obonene naretete n'etege nkererete iga rionsi, na narorere gose akagera, nginya komanya obosarya gose obogambi bw'amagego. Kandi nkasima Nyasae ase engaki naranetwe n'abandi komonora ebinto bi. Bono nanyare kegamba ase ring'ana riaye. Nkwetine ati emeremo eyo erwa Nyasae, kandi yaretwe okorora n'okogamesia abatigari bake, abanyage na abanyamare, ng'aki emeremo yetwe yamakire ... ase Otoba, 1844. Engaki eyo yabere y'abanene bagamba, ‘Ego hano!’ na ‘Ego hariya!’ ekabere eranyete mono abantu ba Nyasae ab'emeene, abenda, kandi ekareta komorana mono ase abatarenge konyara kobasiria amang'ana mengi atagwataneti, ayaretwe ase amaiso gabo. Nkwigamba ati nabere nayera omororere n'ekegwa ase mambano mengi ntaranyare komanya ase mbere. Nkwetine ati ni omwana bw'Nyasae oyenda abandi, omwana bw'emeene, kandi oyenda okora emeremo.”10
GSAM 263.4“Omwandi tari ‘okobwatira amamenyo’ go okorora ‘ase amenyete gose ase esomo riambere.’ Engaki akagwata okorora kwaye kwa mbere, Omotienyi o'12, 1844, iye na bagata bonsi ase Portland, Maine (ase abebere baye bakabere), bakarekerete ‘egeturi ki'obotuko gati’ nga ekintu kia kare. Nigo engaki Nyasae akamworeka ase okorora okobogoka okwo iye na bagata ase Portland bakabere bagwate. Kogoka akaborokeria bagata okorora kwaye, na bo bakayorana ati egekero kia omotienyi o gatano na kabere kwabere emeremo ya Nyasae.”11
GSAM 264Engaki Amang'ana Atato Gakororokwe Ase 1847
GSAM 264.1Eki kikerete ase Omogaaka James White, kiandikirwe Aprili, 1847, kikareba ng'aki amang'ana atato gakabere garorokwe engaki eyo:
GSAM 264.2“Amabaga gose g'abantu b'ogocha gwa kabere baragwatanete ati omomalaika orokirwe ase ebikondo bya 6 na 7 bya egesieri eki (Ebirikire 14), arageranete ring'ana ri'ogocha ase ekanisa n'ense.... Emeremo y'omomalaika o kabere yabere korokia obwatanio bw'ogocha ati Babiloni yarebere. Na ng'anya ekebaga kiabo kinenene kitamanyire ring'ana rino nginya obong'ina bw'egeturi ki'obotuko gati bwabamoreria, ase engaki yonsi, erinde batame korwa ase chikanisa mbere y'rituko ria ikomi, nigo kireberete ati kogoka omotienyi o gatano na kabere, 1844, ring'ana ri'omomalaika o gatato kwabere, kandi rikabere, oboreri ase abatakatifu gose ‘gogwata omoyo,’ na batagende nyuma, kandi ‘bakareeba’ ebimanyererio ebi abagongo barusire engaki y'egeturi kia omomalaika o kabere.”
GSAM 264.3“Nigo ring'ana ri'emeene ase abantu ba Nyasae, kogoka omotienyi o gatano na kabere, 1844, ritabere oboreri boigo? Nigo rabere.... Ekekondo kia ikomi na ibere kigamba, ‘Hano hari obogendereri bw'abatakatifu: hano nibo barendere amachiko a Nyasae n'okwegena kwa Yeso. Wang'aki wakaborora, Yoane?—Nigo, ‘hano,’ ase engaki y'ering'ana ri'omomalaika o gatato. Ng'anya engaki y'okoganya n'okogenderera yabere kogoka omotienyi o gatano na kabere, 1844, na ng'anya amabaga marendere Esabato, na ebindi, gakarebere kogoka engaki eyo, nigo kireberete ati twikare ase engaki y'ering'ana ri'omomalaika o gatato.”12
Notes
- Ebaruwa y'Okororekania 14:9-12. ↩
- Amang'ana igoro y'Oboromani, orupapuro 112. ↩
- Abamalaika Batato b'Ebaruwa y'Okororekania 14:6-12, amapapuro 131, 132. ↩
- Rachel Preston akagwa Vernon, Vt., Feb. 1, 1868, are n'emiaka 59. ↩
- Oborabu bw'Esabato bwa Andrews, orupapuro 506, ediashoni y'1887. ↩
- Amang’ana go Obogima bwa Ellen G. White, pp. 95, 96. ↩
- Ase Okogenderera n’Okogenda Igoro, egambire ati akaborora emwesi isano na isato ase Saturn. Eki kengeranio kikakorwa nyuma y'amabururi komara okogoka ase emikono yane. Kogoka bono emwesi engi ase Jupiter na Saturn chibwatirwe. ↩
- Egoro ya Ching’enang’eni ya Dick, p. 96. ↩
- Ebara y’Omokungu Truesdail, Jan. 27, 1891. ↩
- Ring’ana ase Riicho Rike, p. 21. ↩
- Ibid., 22. ↩
- Ibid., 10, 11, Brunswick, Maine, May 1847. ↩