Egesieri 4 — Engaki y'Omoerio
GSAM 77.1“Nigo nagira, Omogambi wang'u, omwisho bw'amang'ana aya naki? Akagira, Genda, Danieli: amang'ana gasiekirwe na gomanwa okoga engaki y'Omoerio. ... Ababe barakora obobe, na omoba toramanyete; korende abang'aini baramanyete.”1
GSAM 77.1“Akagira ase ndabere, Manya, omwana bw'omonto: tondora engaki y'Omoerio, okorora kogaroka.”2
GSAM 77.1“Nawe, Danieli, sieka amang'ana aya, na ogomane ekitabu, okoga engaki y'Omoerio; abantu bingi baragenda gose na gose, na amany'ito garongerera.”3
GSAM 77.1Eki eng'ana “engaki y'Omoerio” eragamba naki? Toraba omwisho wenyeene, tondora, koraba nigo, ekebere ki'obobani bwa Danieli eki kisiekirwe tikiabete na obokonyi ase abanto. “Amang'ana agokororigwa n'aito,”4 Ekebere eki nigo kegwenerete gokonya abanto ase engaki ende. Naki eng'ana egi eragamba engaki y'egati mbere y'omwisho, engaki amang'ana ga Danieli garamanywa.
GSAM 77Rituko Riaye ri'Okwebeka Ang'e
GSAM 77.2Gotari gosiereria, nigo erengaki eyatetwe n'omobani Nahumi “rituko riaye ri'okwebeka ang'e.” Aiga omobani nigo arenge gokwana igoro y'oborimo bwa Nineveh na “egesogoro y'ekeboko, n'egesogoro y'ebiguruko bi'amagurudumu, n'amafarasi agosara, na ebigaari bigosarara.”5 Kandi akatogora oborimo obonene bogaroka ase ense yonsi, engaki “ebigongo bigotetemera, ebisongo bigosongoka, na ense egotwikwa ase amaiso aye; na bonse abakorigete. Naani ng'akorenda oboruru bw'aye? Naani ng'akorenda obokong'u bw'oboruru bw'aye? Oboruru bw'aye bugotoboka nkeri y'omororo, na amabuya nigo agotugutwa inse nere.... Akoreng'eria gose; oborimo torabong'ete akabere.”6
GSAM 78Ebiigaari Biare n'Amatoro Agorere
GSAM 78.1Omobani akagenda goseria ase rituko eri ri'okwebeka ang'e: “Ebiigaari biraba n'amatoro agorere ase rituko riaye ri'okwebeka ang'e, na emiti ya Abies egotetemera mono. Ebiigaari bigosara ase emigati, bigotigana ase emigati emikuru; bigarora nkeri y'amatoro, bigotebeta nkeri y'amamurimo. Akorengereria abanyamokoro baaye; baragwa ase okogenda kwabo; barakore obwango gochia ase orobago rw'omochie, na oborinde bugabekwe.”7
GSAM 78.2Oboroberio obu n'obwato bw'omorere oya gw'amatereko g'egasi, omorere ogotebeta nkeri y'amamurimo, na omorandia ararengereria abagendi ase chiteshoni gose. Abagendi baragwa ase okogenda kwabo engaki egegaari egetebeta. Kandi emiti ya Abies mingi ekorwete ase emiganda y'egari, emisaari na ebisage bi'ensura. Eragambwa koba enchera eyemo y'egari eyo ekoeta ase ebigongo bia Sierra Nevada nigo ere nebisage bi'okoyekengera ebarafu, ebiaagachetwe n'emiti ya Abies, bi'obotambe bw'emaili 47. Omobani akagira ago gakoroke ase “rituko riaye ri'okwebeka ang'e.”
GSAM 78.3Engaki y'Omoerio kandi egotogorwa n'omobani Yoeli, ekero ekachiko kakerwa ase abakoreri b'Omogambi: “Bugia egetureri ase Siyoni, na ogosane oboriri ase omogongo wang'u omochenu; abachamene bonse batetemere, tondora rituko ri'Omogambi rigoka, nigo riri hai.”8
GSAM 78.4Omobani Sefania akagamba: “Mogangane, ee, mogangane, ense etarendete; mbere y'okobeka eriragiriro, mbere rituko riage nkeri y'ebisoso, mbere oboruru bw'Omogambi obonene obokoroke igoro yenyu, mbere rituko ri'oboruru bw'Omogambi rigokoroke igoro yenyu. Morigie Omogambi, inyu abanyamoyo-botebi bonse b'ense, abakorire oboronge bwaaye; morigie oboronge na morigie obotebi, mbara mwakasiekwa ase rituko ri'oboruru bw'Omogambi.”9
GSAM 79.1Togenderere gomanya eki “engaki y'Omoerio” eragamba na engaki y'otang'ana. Ase egesieri kia ikomi na emwe kia Danieli, obonene bw'oborigereri bugotorekerwa, obwategwa gobekera obogambi okoga engaki y'Omoerio. Omogambi akagamba: “Abamwe ase abanyamany'ito baragwa, gontwe bagerigwe, bachenerigwe na bakorwe abarabu okoga engaki y'Omoerio, tondora engaki eyo ekyariri ebotigete.”10
GSAM 79Emeremo y'Ekima Ekinini
GSAM 79.2Abasomi b'Abaprotestanti baragenderana koba obonene obu na “ekima ekinini” kia Danieli egesieri kia gatano na kabere nigo ekanisa y'Abaroma, eyabwatete obonene bw'ense ase engaki eyabekirwe. Engaki eyo eyabekirwe yabera “engaki, chingaki, n'ekeng'ese.”11 Eyo yabera amatuko 1260 g'obobani, emyaka 1260, y'obonene bw'ense, okorwa 538 okoga 1798 A.D. Mwaka 1798 obonene obo bokarusiwamo, ase engaki eyabekirwe. Naki ase engaki eyo abanto bakatigire ‘okogwa’ ase amaboko g'obonene obo nkeri y'oko bagwanga kare; nigo gwabeka otang'ani bw'engaki egi etetwe “engaki y'Omoerio.”
GSAM 79.3Mwaka 1798 gwamareria “amatuko 1260”—emyaka 1260—engaki Abarori babere b'Omogambi (Oboragane bwa Kera n'Oboragane Oboyia) “bababana... babekeire chianga chie chigunia.”12 Ase Ebiro bi'Omosunte n'oborigereri Ekitabu kiasikire ase Egiriki n'Ekilatini, endimi abantu b'ekebere batamanyete. Okogambeka Ekitabu kwasemerwa n'okobeka chianga chie chigunia.
GSAM 80Abarori Babere Baitwa
GSAM 80.1“Ekero bakamareria oborori bwabo [bareketwe ebisibo], eng'iti eyatoka ase egutu y'obwiga yakorora orwaro igoro y'abo [Saitani ogotumia abanto b'ense na gokora goetera ase abo], na yabatomia na kobaraga. Emibere yabo emikure yagotigara ase egati y'eching'ongo kinene, eki omoyo kietwa Sodoma na Misiri, aha Omogambi w'itwe abambetwe [‘arabambwa,’ ase obotogoroki bwa Danish n'obwa Revised Version]. Abantu b'ense, emisyari, endimi na amahanga bararora emibere yabo emikure amatuko atato n'egabi, na torababekerete gositwa ase ebisero.”13
GSAM 80Obogambi bw'Oboruru
GSAM 80.2Ogoitwa kw'Abarori kwamarerwa ase “obogambi bw'oboruru” ase France, okorwa 1792 okoga 1795—emyaka etato n'egabi. Nerekera obogimanyi bw'Abaransa bwagendererete emiaka etano nomo kana etano na ebere, ase myaka etato n'egabi y'okotang'ana nigo bakagerete mono okorusia Ekitabu, obosomi, na bonse abakagiranga ase ekine. Obogimanyi obo bwagambaga orwaro igoro y'obogambi bwa bakama na abanyamachiko, korende momoyene bwabera orwaro rw'okorusia Nyasae na Ekitabu. Ase engaki eyaberete ang'e mbere y'obogimanyi torasoma:
GSAM 80.2“Moinyore botambe koba mbere y'obogimanyi bw'omwaka 1792, abakorereri b'obotamanyete ase France bagotogorwa koba bakabesa £900,000 [$4,500,000] ase mwaka omwe, kera na kera, ase okugura, okorusia na kogabania ebitabu, gontwe gokorere amoyo g'abantu obobe na kobabekera amang'ana g'oborimo.”14 494.
GSAM 80Abandiki b'Obotamanyete
GSAM 80.3“Engaki y'obogimanyi bwaki yabekererwa n'amandiko ga Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D'Alembert, Condorcet, Rousseau na abandi. Bagererete kogabania amachiko agasongora obosomi bw'oboteneine na obosomi obokororokigwa. Obokororokigwa torasigirwe moyo, Nyasae akarusiwamo ase ense, na egento ki'ebirengererio oka ekietwete ‘Enyasae Enkungu y'Okorengereria’ kiabekwe ase omwanya oyu.”15 154.
GSAM 81.1Mwaka 1793 amang'ana g'abantu gabera nkeri egi, ase abakorereri b'amatang'ane bagokorerwa obosagane tondora y'oborabani bwabo igoro y'Nyasae na Ekitabu. Nkeri y'ekegero toratemba:
GSAM 81.1“Omokirera Monert, ase Ekanisa y'eSt. Roche [Paris], akageka obotamanyete okoga ase igoro. Akagira: ‘Nyasae, koraba ori, kororera ekero kia riina riao rikorekirwe obobe! Ninkobeka orwaro. Ori osikire; tori noboremu bw'okorua chinkoba chiao. Naani akorigereria koba ori?'”16 2, p. 371.
GSAM 81Emeremo y'Oborabani ase Lyons, France
GSAM 81.2Ase ekegero eki abaitire Abarori, “bakabamba Omwana bw'Nyasae akabere, na kobeka ase obosoni obwogoroka” (Abaheburaia 6:6), bakorokerana ase rituko riakorerwa n'Fouché ase Lyons, ase oborore bwa Chalier, omogambi oyaitirwe. Mbere y'okogoka kwaaye Fouché akaragiriria koba:
GSAM 81.2“Ebimanyererio bi'obosomi bionsi bisangwe; na igoro y'emigati y'ebisoro ki'ekanisa kwandikwe, Okokwa nigo chitoro chia kare na kare.... Ekegoro kia Chalier kiagotwarwa ase emigati, kigendererwe n'ekiting'ang'ani ki'abageri n'amaraya. Nyuma yabo hakagenda etigere eyakend'ete Ekitabu ki'Obosomi, omosaraba na ebinto bi'Obosangane bi'okobekamo edivai, ebiasitwe ase omorero; na etigere ekakerwa gonywa ase ekekombe ki'obosangane edivai eyachenetwe.”17 338.
GSAM 81.3Rituko ri'Okorengereria riakorerwa ase Paris rigotogorwa ego:
GSAM 81.3“Bagagenda ase omororano okoga ase omosangererekano, na ekiting'ang'ani kiakora obosagane bw'eriiko ase eng'aki y'okosekekerera. Abanto abakerete chianga chindabu chi'abakuani na amakoti abo amatambe bagatemba hallelujah na gosara Carmagnole. Bakabeka omogati bw'obosangane, ebisanduku ebia gwasikagwamo, na ebikoro bi'amahababu na ebisieri. Bakakora amang'ana g'obosagane: ‘Inyu,’ ekegoro ki'abatomwa korwa St. Denis kiaka eriogi, ‘inyu ebikong'era oborabani, abatakatifu b'egesegere, bererangane abanyabireri, mong'ane gose, na mokorerere ense ase ogochia ase enyomba y'okobomba chibesa, erinde monyititoke.'”18 365.
GSAM 82Eng'ana y'Nyasae Erageruka ase Obosikire
GSAM 82.1“Ase nyuma y'amatuko atato n'egabi, Omoika bw'obogima orarwa ase Nyasae akareng'ana ase abo.” Abarori “bakakwera okoga igoro ase igulu ase riire ime.”19 Engaki y'Nyasae yagera, eng'ana yaaye erarwa ase obosikire na gosekererwa mbere y'ense. Mwaka 1798 engaki yagera y'okora emeremo y'abakoreri ase ense yonsi. Mwaka 1804 Ekeombe ki'Ebitabu ki'Abangereza kiabangwa; nyuma y'ebiikeombe bingi, Ekitabu kiatogorokwa ase endimi inene ch'ense. Naki Ekitabu, Abarori Babere, bokagoka ase omorenge ogo bonse bararora na gosoma, kiasemwa nkeri y'okwakera kwabo okoga igoro ase igulu ase riire ime.
GSAM 82.2Voltaire akagamba ase engaki y'obogimanyi bw'Abaransa koba ase emyaka igana Ekitabu kiagenderera koba kiakure. Ase mwaka ogwa igana okorwa engaki eyo, Ebitabu bingi biagabaniwa ase France yenyene kobua ebiaberete engaki Voltaire akagamba. Enyomba omwaya akagambire amang'ana ago eragambwa koba bono erakoreka nkeri y'enyomba y'Ekitabu.
GSAM 82Ekeibu kia Rosetta Kiarorokwa
GSAM 82.3Hariho amang'ana abere agendererete n'omwaka 1798. Ekotang'ana, ekerigoti ki'Abaransa, ase oboragireri bw'Omogambi Berthier, kiagwisa obogambi bw'abapapa ase Rome, kiamareria, nerekera bo batamanyete, obobani bw'ekegero eki kiasemwa obwabarire ase Ekitabu kiene eki bakorere orwaro. Ekabere, ase Fort St. Julien ase obotebe bw'eNile bwetwa Rosetta, ekerigoti ki'Abaransa kiarora ibuya ria Rosetta erimanyekanete mono, bono rikorokerete ase British Museum. Igoro y'ibuya riyo handikwete amandiko matato: ebimanyererio bi'egesegere, demotic y'abantu b'ense, na Egiriki. Eki nigo ekegero ekiakiogoire amandiko ga demotic na hieroglyphic. Bono, nkeri y'oko omonto onde agambire, ‘egento gi'okobuna eroba na keria gi'okorirusia, ebikogoora amandiko aya ga demotic korwa inse y'eroba, nigo bikorenta oborori obonge kobua oborua ahandi honsi hancha y'Amariko Ainyene, bw'okorokia koba amandiko ga kare are ase Ekitabu ki'Obosomi n'amang'ana g'ekeene.’ Naki abantu abakagerete okorusia Ekitabu, nerekera bo batamanyete, bakorerwa n'okoreka obobani ase okorusia obogambi bwa bapapa nyuma y'emyaka 1260, na gose bakarora ekegero kia amandiko agokegera okobya bw'Ekitabu eki bakagerete okorusia.
GSAM 83“Ogotenena ase Omogawo Oo”
GSAM 83.1Naki eki malaika akagamba ase Danieli kiasemwa kikoroke ase engaki y'Omoerio? Okorwa engaki akarikia omochenu akagamba, “Okoga amatuko 2300, nigo Obomenyo Obochenu bogochenerwa,”20 Omoyo gwaaye gwabwatwa n'obokong'u ase okomanya omwisho bw'amang'ana na engaki eringa.21 Na ase omwisho akamanyia koba okomanya engaki toraberete ase ebiro biaye. Akagambwa: “Genda okoga omwisho; tondora ogotogoma, na ogotegwa ase omogawo oo ase omwisho bw'amatuko.”22
GSAM 83.2Abamwe bagatekereeria koba amang'ana aya garagamba omwisho bw'ense, na ase engaki eyo Danieli, hamwe n'abanto abandi b'Omogambi, nanyore eng'eria y'aye na gotegwa ase omogawo bw'obwiro. Eng'ana y'Ekiheburania y'omogawo bw'obwiro nigo gheh-vel; korende eng'ana eyatogorokwe ase Ekitabu eki nigo goh rahl. Abasomi b'Ekiheburania baragamba koba goh rahl erakoreka emirundi 76 ase Ekitabu ki'Oboragane bwa Kera, na nigo eng'ana ekorerwa ase ogochena Obomenyo Obochenu, ahakagerwa ebisibo bibere n'okomanya eki gosi kiraitwe. Omokuani omonene akatwara amany'oka g'ekisibo ki'Omogambi na gokia ase Obomenyo Obochenu gontwe gokora emeremo y'okogochena. Abaisera bakarinda hancha, bakageria emioyo yabo na kogamba ebibe biabo, gontwe bategwa bare na gokorera omorero bw'omokuani omonene. Naki ase rituko riyo Abaisera batigara ase omogawo bwabo.
GSAM 84.1Ekero ogochena Obomenyo Obochenu ase omwisho bw'amatuko 2300, ekina kia Danieli hamwe n'ebina bi'abanyaboronge bonsi abakure biakerwa ase okorengererwa mbere ya Nyasae. Naki Danieli ategwe ase omogawo bw'aye.
GSAM 84Amang'ana Gasiekirwe Okoga 1798
GSAM 84.2Ase okoboria kwa Danieli, “Omogambi wang'u, omwisho bw'amang'ana aya naki?”23 Akagambwa: “Amang'ana gasiekirwe na gomanwa okoga engaki y'Omoerio.”24 Eki kiabwatire omoyo gwa Danieli nigo “ryari?”, “engaki eringa?” na “omwisho bw'amang'ana aya naki?” Ago nigo amang'ana agakerete omobani obokong'u, na aya oka nigo gasiekirwe na gomanwa okoga ‘engaki y'Omoerio,’ tari ekitabu gionsi kia Danieli nkeri y'oko abamwe batekereirie. Mbere y'omwaka 1798 abasomi b'obobani babwatete oborerio ase chichuma 70, na bamanyete koba chiachakire mwaka 457 B.C.; emeremo y'Omorokia, ogokwa kwaaye na okobya kwa chichuma 69 na 70 bikagenderana n'oborengererio. Okobya oku kwabarere ekemanyererio koba Omorokia nigo Omotemi bw'ekene, na koba omwaka gw'otang'ani bwa chichuma 70 gwabekirwe gotari goonchorwa. Korende ogotamanya kwabo koba chichuma 70 nigo ensemo y'okotang'ana y'amatuko 2300 kwatigire eng'ana eyo esiekirwe okoga inyuma ya 1798, nkeri y'obobani bwagambire.
GSAM 84Ekebunguo ki'amatuko 2300
GSAM 84.3Bono twakorererie amang'ana agetereire egento eki. Okora omwaka 1798, abegeni b'obobani batari na oborabu ase engaki iga amatuko 2300 gaarigerere. Bakanyare gotebia ebimanyererio, ekegwekano n'endiimba y'Egetabu kia Danieli, indi batakanyare goteba ase engaki iga amatuko 2300 gaarigerere, aiga batari bakamenya engaki iga amatuko yaarangerete. Ase oborori bwa eki twasoma ase egeturi ki'obotuko gati, egetabu ki'abaganyi ba Ogocha kwa Kristo ekinyoragirwe ase New York City, ase rituko ria 15 June 1842, rigerete: «N'eginto ey'amaana korora aboromi abagesaku, abatageneire, abaremerete kogenderera 1798, bakarora eki kitakoremeretwe mbere—kwamba esabiiti mirongo saba yaariga ekebunguo ki'amatuko 2300.»
GSAM 85Abingi bararora oborabu
GSAM 85.1Ase engaki iga omanyererio ogwo gwaringire «gobohwa» okora engaki ebaire ekobekirwe Omogaka egere ogwogerwe ase okomanya kw'abanto babe, ni ko bono engaki y'omoerio yagerete, abingi bakarenderera «gokorera emaiso gose» ase Amang'orwa, bakarondera amang'ana aga. Ase kogerania oborokio buke bwa rigerero riri, egento eki kiaroreka bono.
GSAM 85.2Omogoreri Adam Clarke arigerete: «Abingi barageragekerera gondera omoroberio; na omanyererio ogwongekerwe—ase engira eyo.»
GSAM 85.3Ase Egetabu kia German kia Luther, ekinyoragirwe, twasoma: «Ng'aki abingi baragisome, na banyore oboroberio obonene.»
GSAM 85.4Egetabu kia German Parallel Bible kigerete: «Abingi baragisome yonsi, na omanyererio ogwongekerwe.»
GSAM 85.5Egetabu kia German kia L. Van Ess, eki pope naayemerete ase abasomi Abakatoliki, kigerete: «Abingi baragironderere gose, na omanyererio ogaba omonene.»
GSAM 85.6Egetabu kia Sweden kigerete: «Abingi bararonde ime yage, na omanyererio ogaba omonene.»
GSAM 85.7Egetabu kia Denmark-Norway, ekinyoragirwe, kigerete: «Abingi bakarondera n'obwende, na omanyererio ogaba mwinene.»
GSAM 85.8Twasoma ase egeturi ki'obotuko gati kia 15 June 1842, ase korondera n'okobona omanyererio ase egento eki king'ire gotigwa okobohwa mbere ya 1798: «Tiga n'ekegwekano ekirengerete, kwamba aboromi abingi, batamenyene, bakagera ase ring'ana riane ase engaki imwe?»
GSAM 86.1Aha twaberekerete orutabo rw'amagoba mirongo ebiri abataari abamwe, abatorire ekeene ase koomeria amatuko 2300, batagatorire ase korokia omonto omonchwe, indi ase korondera Amang'orwa n'obwende, bakarongorwe n'obworoki bwa Omoika bwa Nyasae. Ase omotwe bw'orutabo tobekire William Miller o New York; mbura eragerete A. J. Krupp o Philadelphia, Pa.; David McGregor o Falmouth, Maine; Edward Irving o England; Archibald Mason o Scotland; W. E. Davis o South Carolina; Joseph Wolff, oremetere ase ebice bia Asia; Alexander Campbell, ase oborwani bwage na Robert Owen, 1829; Omokapteni A. Landers o Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber o Stuttgart, Germany; Lacunza o Spain; Hentzepeter o The Hague, Holland; Omogoreri Capadose o Amsterdam, Holland; Rau o Bavaria; abachari b'e Tartary, 1821; abegeni b'Egetabu o Yemen, ase egetabu kiabo ekitogirwe «Seera»; Hengstenberg, ase ekindi kige ki Germany; Abarusi ase icha ria Caspian; Abamolokan ase migaongo y'enyancha ya Baltic, n'ebindi.
GSAM 86.2Ase engira egento eki kiaroreka kagera kagera ase abegeni b'obobani, na bono batamenyene, ega aga gakorere:—
GSAM 86.3Ase egeturi ki'obotuko gati kia 15 June 1842, hari amang'ana aya: «Twabwatire bono egetabu kiriko enyimbo igotire, ‘Amariko abere aberekerete amatuko a Danieli a obobani 2300, na omogwakwa bwa Omokristo gokorerera korondera okorokorereka kw'Ekanisa, kwa Archibald Mason, omorokia bw'eng'eri, Wishawtown, Scotland, Newberg. Kinyoragirwe korwa ase rigerero ria Glasgow, n'omonto Ward M. Gazeley, 1820.' Ase egetabu eki Mason arigerete, ‘Bono mbwamerete egetabu kinini ekinyoragirwe mbere ase America, n'Omorokia Wm. E. Davis o South Carolina, na kinyoragirwe ringi ase 1818 ase Warkington, ase ensemo ya maate y'England. Omoromi ogwo arigerete kwamba amatuko 2300 gaarangerete hamwe na esabiiti mirongo saba (kapteri 9:24). Ase ring'ana riri, mbwateirwe kweranwa nario.'»
GSAM 87Davis o South Carolina
GSAM 87.1Ase rigerero riane ria egeturi ki'obotuko gati, omorendereri arigerete, «Egetabu kia Davis nigo kikwenerete koba kiarikirwe ase engaki egereire 1810.» Ase kogerera oboroberio obwaretirwe ase egetabu eki, arigerete, «Omosomi anyare kogoswa ase ogo asomete amang'orwa a Miller, Litch, Stores, kana Hale, indi twakwegena kwamba otari omogeni ase aboromi b'ogocha gwa kabere baamenyete egetabu eki okora wiiki igoro. Omorendereri bw'egetabu eki [Egeturi] ataremerete okukigwa mbere. Engaki ya Davis, eyemererwe na Mason, yaring'ete kwamba amatuko 2300 gaarigerere ase omwaka 1843 bwa Bayuda—omwaka geto 1844.»
GSAM 87Joseph Wolff na abange mirongo ebiri
GSAM 87.2Ase egeturi ki'obotuko gati kia 31 August 1843, twasoma kwamba «ase 1822 Joseph Wolff (o England) naarusire egetabu ekitogirwe ‘Aragoka ringi, Omwana bw'Omonto ase amaecha ag'iguru.'» Na kandi, «ase 1826 abanto mirongo ebiri, b'egena yonsi y'oborori, bakasanganana London na Omogaka Wolff, gosoma Egetabu. Bakaroka ase ring'ana riane. Bakongire emyaka 45 ase emyaka 1260.» Ase kongera emyaka 45 ase emyaka 1260, eyamariire 1798, twagerera amoerio g'omwaka 1843 bwa Bayuda, ogwo n'ogwetw'ogw'1844.
GSAM 87Amang'ana a Alexander Campbell igoro y'engaki
GSAM 87.3Ase rigerero riane, rigerete ase Alexander Campbell kwamba, «ase 1829 naigirire oborwani bwage obwamenyekene na Robert Owen, omonto otari n'okwegena, ase oborwani ogwo aragerete kwamba amakoro a Danieli gaarengerete okora amoerio g'engaki, kwamba amatuko 2300 n'emyaka, na gaarigerere emyaka 1847 korwa ase okobwatwa kwa Kristo, ogwo, ase amang'ana age omwene, waringire emyaka ina mbere y'okobara okogenderera.» Ase eki, ogobara kwage kwarigerere amatuko 2300 ase koomeria emyaka 1843 ya Bayuda korwa ase engaki y'A.D.—ogwo n'omwaka 1844.
GSAM 88.1Ase egeturi ki'obotuko gati kia 21 September 1843, hari amang'ana ase egetabu ekibwatirwe n'enyimbo eye: «Erioko ase Britain na America, ase oborori bw'Amang'orwa ase ring'ana ri'ogocha gwa kabere kwa Omogaka na Omoreri bwetu, ogocha okwo tokosabera rituko rionsi, twerigerete, ‘Obogaka bw'aye bugere, okoborwa kwaye gokoreke ase ense nk'ego gokoreka iguru,'25 N'Omokapteni A. Landers o Liverpool, kinyoragirwe na S. Kent na Co., 1839.»
GSAM 88.2«Ere, nk'ego abande bakorire, aragerera engaki, arigerete amoerio g'amatuko 2300 n'emyaka 1847 korwa ase okobwatwa kwa Kristo kw'ekene.» Ogwo n'omwaka geto 1844, ase Kristo naabwatwe emyaka ina mbere y'okobara okogenderera.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3Ase Review and Herald kia 17 May 1892, hari egetabu korwa ase Omorokia L. R. Conradi o Hamburg, Germany, ase arigerete:—
GSAM 88.4«Abasomi betu abingi nibo bakanyare kuba bakemenyete Omogaka w'Abalutheri Bengel, oremetere ase emyaka eyakorete [ase amang'ana a Schaff, Bengel naakwire ase 1751], naabekire engaki y'ogocha kwa Omogaka wetu omwaka 1836, obobari bwage bwakorerete ase obara 666 ase Okororerwa. Indi mbere engaki eyo etaragera, omonto ogindi naatang'ire korika, omogaka bw'esukuru, otogirwe Leonard Heinrich Kelber. Egetabu kiage ekitandekerete kiarokire 1824, kitogirwe ‘Omoerio n'egaire,' kiriko oborokio bwa Matayo 24 na 25. Kiarusirwe Bavaria. Indi ase 1835 egetabu kinene, n'enyimbo yiane, kiarokire Stuttgart, kiriko amapeji 126. Eki kiaraba n'amaana mono, na egere abasomi betu bamanye, ndakerete oborokio bw'epaji y'enyimbo: ‘Omoerio n'ogaika, ekogendererwa ase engira enene n'eyemererwe na ring'ana ria Nyasae n'ebigento bibwatire bono; egotageta gose ebiting'wererio by'abanto ase koganya okocha kwa Omogaka wetu, kana okobeka engaki; egororeka ase oborabu engira Omogaka Bengel agwete emyaka saba ase omwaka ogw'ensonga; ti omwaka 1836, indi omwaka 1843, n'ogwo n'ogw'amoerio, ase ogwo oborwani obonene egati y'oborabu n'obochera burakomera, na obogaka bw'omorembe bwa Omogaka Yeso, obogakagwa abanto baganyire, buratandeka ase ense.'»
GSAM 89.1«Rigerero ria kabere riarokire 1841, na ase Stuttgart, na ase amang'ana mbwamenyete rindi riarokire Saxony. Nk'ego epaji y'enyimbo erorete, egetabu eki, nyuma y'okoiraneria ebiting'wererio bibwatire, kiaroreka ase oborabu n'ase engira ekire ase obwatanio obwaringire egati ya amatuko 2300 a Danieli 8 na esabiiti mirongo saba a Danieli 9, na kireta emyaka 1843 (1843 bwa Bayuda—geto 1844). Mbura ase kige ekindi kia egetabu, araroreka ase ebimanyererio bi'ebiro kwamba egento eki kigere.»
GSAM 89.2«Okorusigwa kw'egetabu eki ebiro ebinge kwoka kwaroreka obwende obwaretirwe n'egento eki. Momura Schäche, otengeire Australia, naarorire omanyererio gwaki ase ensemo ya Silesia erenge aare, na ase koragera egetabu eki, naakisomire n'obwende bonene, ase enyomba ekogorokirwe. Ase egetabu eki, otarora akamenyero kwamba omoromi naamenyete obwatanio bwona obwaretirwe ase ense, indi ase Omoika bwa Nyasae naagerire ase amang'ana amwe.
GSAM 89.3«Ase 1842 naarikire egetabu kinene muno, kiriko amapeji 286, na ase Stuttgart, ase ‘Amang'ana a oboroberio na Amang'orwa ase okobwatwa n'okogenderera kw'ense; kana oboroberio bw'ensonga ase ekegero: Naki Nyasae areete ense ase amatuko atano na rimo gakorana—engaki ya Omogaka wetu y'okooboka antikristo—ebigento ebinenene n'eby'amarabiti by'omwaka 1843.'»
GSAM 89«Ben Ezra» (Lacunza)
GSAM 89.4Ase okoora omwaka 1812, Lacunza o Spain naarusire egetabu ekitogirwe, Ogocha kwa Masiya ase Obogaka n'Oborabu. Omoromi naayete enyimbo y'obwibwe «Ben Ezra», na baragerete kwamba naaringire Omuyuda ogwaganirwe. Edward Irving o England, akoro emeremo yage y'ogocha gwa kabere gatang'ire, naatorokire egetabu eki ase King'ereza. Ase ego, egetabu eki kiarotere amang'ana age ase endimi ibere kana okorengera.
GSAM 89.5N'eginto ey'amaana mono, ase emyaka egiagere, kogerania amang'ana abegeni abage abarete, abaarengerete korwa ase okobwatwa kw'emyaka y'1800 okora 1840, bakabare amatuko 2300, na bakabeka esabiiti mirongo saba nk'egento ekitandekerete kia engaki eyo, na mbura korora kwamba bonsi bagwatani ase amoerio g'engaki eyo omwaka 1844.
GSAM 901844: Amoerio ak'ekene a amatuko 2300
GSAM 90.1Ekegero kiaroka: Tunyare kwerigerera kwamba 1844 n'engaki ey'ekene y'okoomeria amatuko 2300? Ee! Ase ng'aki okogenderera kw'obobani okw'obwibwe kutanyare kobwatwa ase engaki ey'ogokoreka kw'obobani okw'ekene, ase ego turakererwa ase ring'ana kwamba omwaka 1844 n'ogw'ekene y'amoerio a amatuko 2300. Nyasae, oobire omanyererio ogwo okora 1798, na akagamba kwamba mbura oborabu buraroreka, ase Omoika bwage ogotamenyete kobobera, naarongorire abamonderete n'omoyo omonene, egere bamanye engaki ase ekeene. Engaki yage yagerete egere «omanyererio» ase ring'ana riri «ogwongekerwe», na akabaha oborabu bw'ekene.
GSAM 90.2Ase twabwatire amoerio g'engaki eyaretirwe ase okomanya kw'abanto engaki y'omoerio, n'eginto ey'amaana kogerera oboremo bw'okorora eki. Twarora kwamba ase engaki eyo, ase komeye omorero bw'eng'eri, engaki ey'obotuki egenderete kogerwa. Yohana arigerete: «Nk'arorire,» «omomalaika ogindi akarengerera egati y'iguru, arenge n'eng'eri ya kare na kare y'okogerera abamenyete ense, n'ase amahanga gose, n'ase amakabira gose, n'ase endimi gose, n'ase abanto gose, arigamba n'erioko rinene, Mogotinye Nyasae, mumorere obonene; naki engaki y'obotuki bwage yagerete: na momosengere ooreete iguru, ense, icha, n'amasoko g'amai.»27 Abamalaika b'emechando tibakorokia eng'eri ase abanto. Omonto n'omorimo obekirwe n'Omogaka omwene okorokia eng'eri yage okora amoerio g'ense.28 Omomalaika ogwo n'ekimanyererio kia ring'ana ri'eng'eri, rikogamba engaki yagerete egere obotuki «botandeke ase enyomba ya Nyasae.»29 Ring'ana riri ritianyare kogerwa korwa ase Amang'orwa goika engaki eyarongorera obotuki erorirwe ase Amang'orwa. Engaki y'amatuko 2300, nk'ego twaberekerete, egagera ase obotuki bw'okorora bwa abanto ba Nyasae.
GSAM 91Rituko ri'Okogererera n'engaki y'obotuki
GSAM 91.1Rituko ri'Okogererera, na ogochena Obomenyo Obochenu bw'ense, rimenyerwe na Abayuda kora rimenyerwe bono nk'rituko ri'obotuki. Na bono, ase okosarang'ana kwabo, nobamenyete gotabwatia emeremo yonsi ey'engaki ya kera eyaring'ire rituko riri ria motiningo, bararikora nk'rituko ri'obotuki. Ase oborori bw'eki, turatang'ana kogerera korwa ase egetabu kia Bayuda ekinyoragirwe San Francisco, California, ekitogirwe The Jewish Exponent, ekaba omorendereri bw'Abayuda b'egena y'oborori ebwereire Rocky Mountains. Ase rigerero ria September 1892, hari oborori kwamba mbere y'okoruswa kwa rigerero rindi, omotienyi o gatano na kabere na rituko ri'Okogererera biragerete. Erina riabo ria omotienyi o gatano na kabere n'Tishree, na ria omotienyi o gatano na rimo n'Ellul; ase ego, egetabu kiarigerete, «Omotienyi Ellul gwarete, na amagambo g'okwimereria a Shofar [egetenge eki kyagambirwe korwa rituko ria mbere okora ria ikomi ria omotienyi o gatano na kabere, Zaburi 81:3, 4] garakogwa kera mambia ase chisinagogi ch'Abayuda abarendete okwegena kwabo kwa kare, garagamba kwamba abanto bategere rituko ri'okwibukia, na obotuki bw'amoerio bwa Yom Kippur.» Ase baringire amoerio g'Ellul, omotienyi o gatano na rimo, na Tishree, omotienyi o gatano na kabere, gwaringire gotandeka, bakogwa egetenge kera mambia ase amatuko ikomi, kigerete obotuki bw'amoerio bw'omwaka ase oborori obo bw'ebimanyererio.
GSAM 91Oborori bw'Omorabi Omuyuda
GSAM 91.2Na rindi, omwaka 1902, Omorabi Isidore Myers, bw'Ekanisa enene y'Abayuda o San Francisco, Cal., ase kogerera rituko ri'Okogererera, arigerete: «Ase konyora korwa omwaka ogomwe okora ogw'ogindi, Omuyuda arakwiborerwa ase engira enene okobwatwa kw'ense n'obogaka bw'Ooreete, na aragambirwe kororera, n'okobwata egetenge, rituko ri'okwibukia omwaka ase omwaka, nk'ego, okobwatwa kw'engaki n'okobekwa kw'Omogaka omonene. Na kandi aragambirwe n'erioko ri'egetenge eki, kana Shofar, okorora ase amoerio emeremo yage y'omwaka ogwarete, ase aimire n'obwoba mbere y'eriso erikorora bionsi ri'Oboronge bwa kare na kare, obwicate ase ekina ki'obotuki.»
GSAM 92.1Nk'ego ase emeremo ya Hekalu y'Abayuda Obomenyo Obochenu bwachenerwe omwaka gose, kiarengerete ase Danieli kwamba ogochena Obomenyo Obochenu ase amoerio a amatuko 2300 kwarengerete egento ekindi, kitari emeremo y'oborori bw'omwaka. Omogaka naayegerete abanto babe kwamba, ase kokeria ebimanyererio ase obobani, engaki ekwerwe erabarekerwe «rituko riane ase omwaka.»30 Ase ego engaki y'amatuko 2300, nk'ego twarorire, egagera ase komeye emeremo ya Kristo nk'Omokuani Omonene ase Obomenyo Obochenu bw'iguru—egagera ase obotuki bw'okorora obw'abo abareterwe amang'ana a yabo, goetera ase okobiorokia ebibe biabo, ase Obomenyo Obochenu bw'iguru.
GSAM 92Ring'ana ri'obotuki rikong'werwe ase 1844
GSAM 92.2Ase engaki eyabwatirwe ey'okobwatwa kw'obotuki bw'abanto abachenu, engira yagoigoirwe egere, ase omopango bw'Omogaka bw'ebigento, nk'ego obobani bwaberekerete, ring'ana rikerwe: «Engaki y'obotuki bwage yagerete.» Mworore: ritagerete kwamba ring'ana riri rikogambwa mbura engaki eyo etorirwe; rigerete kwamba oborabu obwaremerete «gobohwa» mbere mbura ogororeke ase oborabu. Twarora ase oborabu kwamba eki kiakorirwe. Ase chikapteri chigotunyana, kiraroreka kwamba Omogaka naabekire engaki ase engira ey'amaana, engaki ring'ana ri'ogocha kwage rikerwe, na ase engira yiane ring'ana riri riagambirwe ase ense.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Okoiranerera 29:29. ↩
- Nahumi 3:2. ↩
- Nahumi 1:5-9. ↩
- Nahumi 2:3-5. ↩
- Yoeli 2:1. ↩
- Sefania 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Okomanoka 11:3. ↩
- Okomanoka 11:7-9. ↩
- Amang'ana g'Omwaka g'Ekitabu ki'Abangereza ga Anderson, p. ↩
- Thomas Dick, Okogenderera Obosangane bw'Abanto, p. ↩
- Obogimanyi bw'Abaransa bwa Thier, vol. ↩
- Ase akegero ako, p. ↩
- Ase akegero ako, p. ↩
- Okomanoka 11:11-12. ↩
- Daniel 8:14. ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8. ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Matayo 6:10. ↩
- Rituko ririkirwe ase omobaru bw'epaji ase Matayo 2:1. ↩
- Okororerwa 14:6, 7. ↩
- Matayo 28:19, 20. ↩
- 1 Petero 4:17. ↩
- Omobaro 14:34; Ezekieli 4:6. ↩