Egesieri 5 — Ring'ana ri'Ogocha gwa Kabere
GSAM 93.1Bono mwige omorengerio bw'ekegumo: rikina ryayo riri ritono, rigotandika gokomera amamera, nomanyete ase engaki y'oborire iri hai; gose ase ekio, riabamore ching'ana chionsi, momanye ari hai, na ase egisieri. Nkamanya kame, ekegori eke tikegoeta, okoginya gose kero chionsi chigakorwa. Obwamba n'ense bigarigeria, tiga amang'ana gange tagarigeria.1
GSAM 93.2Ase ekeri kio, amaiso aitwe gabwekire engaki egotigoka gotebeka okogoka kwa Kristo kuri “ase egisieri,” n'obokigenderera bonene mbore togena engaki y'oborire, torora amamera matono gatandika gokomera. Bwane tomanyete turi ase omogongo ogotatiga gochera ase emirimo goika Kristo omwene akache. Engaki y'okwegena omorengerio egika, nigo engaki ya Nyasae gotegera abegesi bagatigisye omorengerio. Amang'ana g'omotumwa ase engaki indi gabare: “Naki baraigwe batari na omorandia? Na nigo bagatigisya buya batatumirwe?”2
GSAM 93Engaki y'Ebimanyererio
GSAM 93.3Ase egesieri ekia twamanyire igo, twarorire engaki y'okomerera kw'amatuko 2300, na igo yakong'ana “engaki y'ekina kyaye.” Ase omorengerio ogotebekwe hano, twaretwe engaki ya Nyasae y'omorengerio ogwa ring'ana n'“ekina” ogotigisibwa ense. Okomara ogorenga oborabu obonene obwakagwetere abanto baye, obwakagweterwe go “gokorogwa,” Omorokia akaga: “Mbura y'oborabu bobo, eng'eni egachwa, omotienyi tagarusia oborere bwago, enyangi chigagwa okorwa iguru, na chinguru chia iguru nachitengechigwe; igo ekimanyererio ki'Omwana bw'omonto kigokoroka iguru.”3
GSAM 94.1Mworoke, tagati ekimanyererio ki'Omwana bw'omonto ki'omanyererio ki'ogocha kwaye; n'ekimanyererio ekigamba Omwana bw'omonto ari hayo, arorokete agacha. Ebikorwa bibwe ase ekeri kio, ebimanyererio bigweterete okwegena okogoka kwaye kuri hai, n'ebiri ase eng'eni, omotienyi n'enyangi. Amang'ana ayandi agokorera igo, gakorwa ase okogoka kwaye ase amachinga g'iguru. Nigo, bwango ase ekimanyererio kiagatato — ekia enyangi — engaki ya Nyasae egika gotegera abegesi babe, bagatigisye ari Kristo ari ase egisieri.
GSAM 94.2Bono, ase engaki y'okorokoka kw'ebimanyererio bi: yakabereire mbura y'oborabu bobo, eng'eni ekabekwa omosunte.4 Nkomo Mariko akagamba, yakabereire “ase amatuko ago, nyuma y'oborabu bobo.”5 Omorokia aitwe akagamba amatuko nigo aganachwe. Ase ekiragiro kia Maria Theresa, na Amachiko g'Okoganya okorwa 1773 goika 1776, oborabu bw'okoriga ekanisa bokagorokorwa. Nende obobori bw'okoriga bukagenderera goisania omokono bw'obotebeki goika 1798, okoriga kwarigweti kwarekererwa ase 1773. Ase okorengerera amang'ana g'Omorokia, ekimanyererio ki'ang'ani kikabekwa gatagatene 1773 na 1798.
GSAM 94Erituko Ri'Omosunte na Obotuko Bwaryo
GSAM 94.3Ase rituko ria 19 May, 1780, eng'eni yakabereire ase obokogwa bw'Obosase. Tegakabereire okoboyigwa kw'eng'eni n'omotienyi, tond'omotienyi gwarenge omoichori rituko rimwe mbere. Nende eki, obotuko bokabereka ense ekegoro-nyoba y'Amerika okorwa chinsa itano chia mambia goika chinsa itano chi'obotuko. Ase rituko rioro, tagati eng'eni ekabekwa omosunte, na omotienyi tagachia gochibera oborere bw'eng'eni. Obotuko bobo bokarigeria eng'eni gochera ase ekitundu ki'omotienyi. Nkomo Noah Webster akagamba myaka mingi igatere: “Taina korusiwa ngencho egogwenerera ey'omosunte oyo.”
GSAM 95.1Ase erituko ri'omosunte rioro, Herschel, omorori bw'enyangi, akagamba: “Erituko ri'omosunte ase North America rikabereire rimwe ase ebikone bi'obosase ebinyinge, ebigakwana gokorwa ase obororo, kende obomenyo tibori konyara koyasobanura.”
GSAM 95.2Abarori b'omosunte bw'obotuko bwa May 19, 1780, bakagamba, nende omotienyi gwareire, “iyo enyinga chionsi bi'iguru byakabereire bikarigwe, obotuko tibwakanyarekane koba obonge kobua obwo.”
GSAM 95Enyangi Egagwa
GSAM 95.3Ekimanyererio kiagatato, okogwa kw'enyangi, kikakorwa ase 13 November, 1833. Ase obotuko bobo, gose, nkomo okorwa chinsa itano mbere y'okobora, hakabaho eng'ari y'enyangi; abanto bamwe bakageringan'ya n'amachera g'omorro gagwa okorwa iguru, abandi n'ebisase bi'omororo bigotiga ase ekitundu kinene ki'omororo. Ekimanyererio kio kikabereka North America yonsi, okorwa Gulf of Mexico ase obosini goika Hudson's Bay ase sugusu, na okorwa Sandwich Islands ase obogoto goika ase chimaeri magana amake korwa Liverpool ase oborame. Aha chionsi ekia kyarorokire, hakabaho eng'ari imwe y'enyangi egagwa nkomo amakera g'oborere ase eng'ari y'amakera.
GSAM 95.4Ase eng'ari y'enyangi eyo ya 1833, twongera goteba okorwa ase Omorori wa Connecticut, Nov. 25, 1833:—
GSAM 95.5“Omorusi bw'ekitabwo Omonto bw'Egoro akabeka eng'ari y'enyangi n'egento enene. Akagamba, ‘Twarogete eng'ari y'omororo eyo twarorire Chitatu ase obotuko, n'ekimanyererio ki'obwoba, omorengeri bw'ekintu, na ekimanyererio ki'obogangi, ki'rituko rioro rinene n'ri'obwoba, eria abamenyi b'ense bakarora engaki y'ekisibo kia 6 kigoborwa. Engaki iri hai, egamberwe tagati ase Ebitabu Ebiyia na ase Ebitabu Bikuru; na omorengerio gw'ekegumo egorusia ebibere biayo ekero ekobugwa n'embeo enene, ogotogire kobua oyo, tagwakanyarekane kororwa.’”
GSAM 96Oborori bwa Thomas Burnett
GSAM 96.1Abanto bakatigirwe n'ab'egoro kware, goetera goikerana kw'ekimanyererio kio buna amang'ana akogamba. Thomas Burnett, ase Omorengerero bw'Ense, ekarusiwe London, A.D. 1697, akagamba ase Matayo 24:29:—
GSAM 96.2“Tigweti okoganya kw'ogamba ng'a engaki eyo hakaba na ebisase bi'omororo bionsi; na tagati yabyo hakaba enyangi egagwa, igo kende ching'ani, nende iyo chigakomoka, bigagwa nkomo omobani agamba, nkomo amamera g'omorere gose ebibere bi'ekegumo, bikarusia ekerengerero ki'obwoba. Tiga twetere ebintu bi nkomo amang'ana g'ogosagwa na g'oborongo, kende nkomo obobani obw'amanene, na ebintu ebigachera ase obokong'u.”
GSAM 96Oborori bwa Omorairi Olmstead
GSAM 96.3Omorairi Olmstead, bw'Yale College, Mass., oetwa “omomenyi bw'embura n'embeo omonene ase America,” akagamba ase enyangi egagwa ya Nov. 13, 1833:—
GSAM 96.4“Obonene bw'eng'ari y'1833 bukabereire nkomo bwabereka etogoro etari ento y'obotaka bw'ense, okorwa gatagatene g'Atlantic ase oborame goika Pacific ase obogoto; na okorwa ekegoro-nyoba ki'South America ase obosini goika ase ebitari bitamanyekene agati y'obotebi bw'Abangereza ase sugusu. Oborokio bw'enyangi egotema tibwarorokire bwoka, kende ase ahasi onsi bokabereka oborokio bobo.”
GSAM 96.5Ase oborokio bobo, obwatandikire chinsa itano chi'obotuko Nov. 12 na bwagenderera goika chinsa ikomi chia mambia Nov. 13, omorairi akagamba:—
GSAM 96.6“Babarori bagotogire okorora oborokio bw'enyangi ase obotuko bwa Nov. 13, 1833, nigo bakarora oborokio bw'omororo bw'iguru obonene muno ogotare kororwa okorwa engaki ense yakorirwe, gose tagati y'amatuko g'ekitabwo ki'oborori.”
GSAM 97Eng'ari y'Enyangi Ekarorwa na ase Europe
GSAM 97.1Ase ekitabwo ekarusiwe na Leonard Heinrich Kelber, Stuttgart, Germany, ase mwaka 1835, twamanya ng'a ekimanyererio kio kikagaruka ase eng'ambo eindi ya Atlantic, ase omotienyi ogo, kende amatuko amake nyuma. Akagamba:—
GSAM 97.2“Ase November 25, 1833, hakabaho oborokio bw'enyangi egagwa omonene ase etogoro y'Europe,” na “ase Minsterburg, Silesia, enyangi chikarire nkomo eng'ari y'omororo. Na chigo, hakagwa ebikono bi'omororo, bikarusia oborere obonene ase obotuko, abanto bagateba ng'a enyomba chiri hai na bo chikarire.”
GSAM 97.3“Ase engaki eyo ase Prin, Austria, hakabaho okogwa kw'enyangi okwabereka etogoro erengire chimaeri magana atano chia chinsanganio. Abanto bamwe bakagamba kware nkomo amachera g'omororo gagwa okorwa iguru. Abandi bakageta eng'ari y'omororo. Chibarasi chikabogopa, chigagwa ase obotaka. Abanto abayingi bakarwara ase obwoba.”
GSAM 97Okobeka Omorengerio
GSAM 97.4Togenderera ase omogwekano bw'obobani, twaya gochera ase okorokora kw'ekimanyererio kiagatato — okogwa kw'enyangi — Omorokia aitwe akagamba: “Bono mwige omorengerio bw'ekegumo.” Amang'ana ago tagakora ase omogongo ogwabereire abwaki Omorokia aitwe akagamba amang'ana ago, kende ase omogongo ogwakabereire gose ebintu bi bikakorwa — tari ekero birenge goikerana, korende ekero biarenge bimarire goikerana. Ebintu ebigakorwa nkomo ebimanyererio ng'a Kristo ari ase egisieri, tigabereka okonyirwo kw'ameyega engaki eya akache arorokete. Ebimanyererio bi'ogocha kwaye kuri hai bigweterete ekimanyererio kiagatato, ekia enyangi. Engaki ekabekirwe na Nyasae y'abanto bagige omorengerio bw'ekegumo, yatandika nyuma y'1833. Hano nigo engaki ya Nyasae y'okobitora ense ase ekeene kinene ng'a okogoka kwaye kuri ase egisieri, na ng'a Kristo akache mbere omogongo ogwategerete omorengerio ogo tagatiga gochera. Nigo twarora engaki egabekirwe ase obobani bobo, engaki ring'ana ri'ogocha rinene rigatigisibwa ense.
GSAM 98Okotigisya Ense Yonsi
GSAM 98.1Ase okorengerera obobani bobo, twarora ng'a ase 1833, Nyasae akagenderera gotegera abatumi babe gose aborandia babe ase ebisande bi'ense, abaatigisye okorwa 1833 goika 1844 ng'a okogoka kwa Kristo kuri hai, “na ase egisieri”; na abo bakatigirwe goigisa omorengerio bw'ekegumo, bagatanda ebimanyererio bi'ogocha kwaye, nkomo Omorokia akabatebekera. Ring'ana ri, gose ase omorairi oyagati, gose ase ebitabu ebirusiwe, rikagenda ase ebiaro bionsi by'abakoreri b'Enchili, na ase ebisibo bionsi by'ense.
GSAM 98.2Obonene bw'ring'ana ri bukabekwe buya na omorusi bw'Eriwi ri'Ekeene, bw'Rochester, N.Y., ase ekirango kia Januari, 1845:—
GSAM 98.3“Oborokia bw'ebiro bionsi, nkomo bwagambirwe ase Okoborokerwa 14:6, 7, bwatigirwe gotigisibwa ase ense chionsi, ase amanyakwerero, ase amarimi na ase abanto; nkomo bagamba n'eriwi rinene, ‘Mogopoke Nyasae, momorere obonene; tond' engaki y'ekina kyaye egikire; na momosabire ogakorire iguru, n'ense, n'enyancha, na ebisoko bi'amache.’ Tigweti ekintu ekindi ekigakong'eterwa n'ebikorwa nkomo ng'a ring'ana ri ritigirwe ense yonsi na amarimi gionsi are inse y'iguru, ase myaka mikesi ekabereire, ase okotigisya okogoka kwa Kristo ase 1843 [1843, engaki y'Abayuda—engaki yaitwe, 1844], gose engaki yakarire hai. Ase amakutano n'ebitabu, eriwi rikaika ense yonsi, na amang'ana goika ase omorio bw'ense.”
GSAM 98.4Abanto bamwe batamanyete ebikorwa bi, bakarora obwatanio bw'ogocha kwa Kristo nkomo obwatanio bwabekirwe ase ahasi kamwe, bakaganya ng'a bukabereire emirimo ekong'ene na William Miller na aborandia magana amake abamwatanete naye ase sugusu ya United States. Abo bakarorwa n'egento goamanya ng'a obwatanio bw'America, ase abo Omogaaka Miller na Himes bakabereire abatware abakuru, bukabereire ekitundu kitosi ki'obwatanio obonene obwatigire goika “omorio bw'ense.”
GSAM 99Nkomo Obwatanio Bwatandika Ase Amang'anda G'endeni
GSAM 99.1Engaki ya Nyasae yakagika ring'ana ri riabwere ense, na ase ebisande bikong'ene ng'a makumi abiri gose okorenga, ase ahasi endeni y'ense, ase engaki emwe, abanto bakaburirwa, batamanyete emirimo y'abandi, bagagenda gotigisya ring'ana ri ase ebisande bionsi by'ense. Abo bagambirwe ase egesieri 4, abakatogora oborere ase okomerera kw'amatuko 2300, tagati y'omwe — A. Campbell — bakanyirirwe goingira ase gotigisya ring'ana ri'omomalaika bwe ritang'ani ase Okoborokerwa 14; na eki kikakorwa ase omorimo ogotogire gw'Omoika bwa Nyasae, tigo ase okobagana oborere ase bamwe goika abandi.
GSAM 99Okogeringan'ya na Okogorora
GSAM 99.2Iyo twabeka ekiragiriro kio kimo ase obwatanio bobo nkomo D’Aubigné akabeka ase okoburuka kw'Okogorora Okonene kw'ekyasa kya 16, nigo bugakong'eterwa ng'a ring'ana ri Nyasae na ng'a rikaika ase engaki ya Nyasae. Ase Okogorora okonse, omorori akagamba:—
GSAM 99.3“Germany tegakabagana ekeene na Switzerland, gose Switzerland na France, gose France na England. Amang'anda ago gonsi gakagitora okorwa ase Nyasae, nkomo etogoro emwe tegatuma oborere ase etogoro indi; kende eng'eni emwe egorokete egabagana oborere ase ense yonsi. Kristo, omorero bw'echenda ogotoka iguru, ari iguru muno y'abanto bionsi, akabereire ase engaki y'Okogorora, nkomo ase okobanga Ekanisa y'Obokristo, omororo bw'Obosase ogwatebekeire ense obogima. Ase ekyasa kya 16, egisoko emwe na ekwegeranio emwe bikabekwa ase enyomba na chikanisa ch'ense endeni na chigoteneine. Ekegento n'eki: Omoika omwene akabereire ase ahasi onsi, agokora okwegena kimo.”
GSAM 99.4“Okogorora kwa Germany na kwa Switzerland kokorokya ekeene kio. Zwingle tagakabago na obwatanio na Luther. Tigweti okoganya ng'a hakabaho ekigoro agati yabanto babere, kende twagenderera gochiran'ya iguru y'ense. Oyo akatuma oborere ase Luther okorwa iguru, akatuma oborere obo ase Zwingle. Nyasae nigo akabereire omorimo bw'okobagana agati yabe. ‘Nkatandika gotigisya oborokia,’ nkomo Zwingle akagamba, ‘ase mwaka bw'ekega 1516, ase engaki emwe ng'a izina ria Luther ritigakabago goigwa ase etogoro yaitwe. Tindamanyire ekeri kia Kristo okorwa kwa Luther, kende okorwa ase ring'ana ria Nyasae. Iyo Luther atigisya Kristo, akora ekia nkora; nigo ekio kiong'ene.’”6
GSAM 100.1Ase okogamba emirimo ya Farel na Lefèvre ase France, omorori akagamba:—
GSAM 100.2“Nigo Okogorora ase France tegakabereire ekintu ekarusiwe ense indi. Kwarwe ase etogoro ya France; kwakomera ase Paris; na amakina gako gatang'ani gakabereire ase chuo chene, ekia kyarorokete nkomo obobori bwa kabere ase Obokristo bw'Abaroma. Nyasae akabeka amakina g'emirimo ase emioyo eyeru y'abanto ba Picardy na Dauphiny mbere y'okoburuka kwabwo ase ense indi.”
GSAM 100.3“Twarorire ng'a Okogorora kwa Switzerland kwagenderera kwene, tigo kwa Germany. Okogorora kwa France nakio kwakabereire kwene, tigo kwa biare bi. Emirimo ekatandika ase eng'anda chi, tagati y'okobagana gose ase okobagana amang'ana; nkomo ase obogai, ebisibo bionsi ebigweterete eging'ondo bigenda ase engaki emwe, nende ekisibo kimo tagagamba na ekindi ng'a chigenderere, tond' ekiragiro kimo, ekitoka ase Omotebi omonene omwe, kigokigwa na bionsi. Engaki ekakomera, abanto bakatebekwa, na Nyasae akatandika Okogorora Ekanisa yaye ase amang'anda gonsi ase engaki emwe. Ebikorwa bi bikong'eterete ng'a Okogorora okonene kw'ekyasa kya 16 kwakabereire emirimo ya Nyasae.”7
GSAM 100.4Ase Okogorora ase England, ase obotebi bwa Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, na abandi, D’Aubigné akongera akagamba:—
GSAM 100.5“Okogorora kwa England nigo kwatandikire kwene, tigo Luther gose Zwingle, kende kwakagenderera Nyasae. Ase amang'anda ago gonsi g'Obokristo, hakabaho emirimo emwe y'ering'ana ria Nyasae. Omochakano bw'Okogorora ase Oxford, Cambridge, London, bwakabereire Ebitabu Ebiyia bi'Ekegiriki, ebia Erasmus akarusia. [Tyndale na Thomas Bilney bakariga Cambridge ase mwaka 1519.] Hakagika rituko ria England yakiire ase omochakano bobo bw'iguru.”8
GSAM 101.1Ring'ana ri'ogocha rikatandika nkomo kweri Okogorora kwakagambirwe hano. Abanto bakanyirirwe ase eng'anda endeni y'ense, ase ebitari bi'ense ebirengire kane omobaro bw'ebia Okogorora kwatandikire, ase engaki emwe, batamanyete gose batabaganete amang'ana na abari, bagatandika gotigisya amang'ana amo ay'ekeene ay'Amaandiko, tigo ase amang'anda ane g'ense, kende ase ense yonsi y'abanto abatogire.
GSAM 101Emeremo ya Joseph Wolff
GSAM 101.2Ase aiga, mbuya torigererie amang'ana ay'ekeene ayakworokia buna okorareria ogocha kwa Kristo kwanyarete goika aare:—
GSAM 101.3“Ase 1831 Joseph Wolff, D.D., akatomwa korwa Great Britain abe omokori bw'Enchili egati y'Abayahudi ba Palestina. Koreng'ana nebitabu biaye arikete amang'ana aye, goika omwaka 1845 nigo arareretie ogocha bwango kw'Omonene ase Palestina, Misiri, enyime y'Enyancha Entune, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, ase Oboruoti bwa Ottoman bwonsi, ase Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, ase Holland, Scotland, Ireland, ase Constantinople, Yerusalemu, St. Helena, naende ime y'amato ase Enyancha ya Mediterranean, na ase omochie o New York, ase abanto b'echikanisa chionsi. Nigo agoteba ng'a orandirie egati y'Abayahudi, Abaturuki, Abaisilamu, Abaparisi, Abahindu, Abakalidayo, Abayezidi, Abasiria, Abasabea, ase abategi b'ensemo, abagaaka b'ebisaku, abaruoti ba Persia, abaruoti ba Organtsh na Bokhara, omoruoti omokungu o Greece, na abande.”9
GSAM 101.4Ase Yemen, ensemo emenyirwe n'abachokoro ba Hobabu, ise o mokaye Musa, Joseph Wolff akarora egetabu eki akogotebira iga: “Abarabu b'aase aya mbabwate egetabu gekorokwa ‘Seera,’ egikwana igoro y'‘Ogocha gwa Kabere kwa Kristo, n'Okogamba Kwaye ase Obonene!’”10
GSAM 102.1Ase Yemen akamenya amatuko 6 amo n'Abarekabu, abwo akoteba iga: “Tibanyweti edivai, tibari korima emegondo y'emisabibu, tibari kobiba chimbusuro, bamenyete ase chieema, na baibukete amang'ana a Yonadabu omwana o Rekabu. Amo nabo mbarenge abana ba Isiraeli, ab'egesaku gia Dani, abamenyete ang'e na Terim ase Hatramawt, abwo, amo n'abana ba Rekabu, baganyete ogocha bwango kwa Mesia ase amare a igoro.”
GSAM 102.2Ase amang'ana aya are igoro, ntokorora ng'a ase emiaka eyio 14, Wolff omonyene nigo arareretie amang'ana ng'a ogocha kwa Kristo gware ang'e, ase chinse chitaranete goetania 20. Ase engaki eyio eyio, okworokereria oko nigo kwakwaniwe mono ase Germany, mono mono ase ensemo ya irianyi egati y'Abamoravia.
GSAM 102Ring'ana ase Germany na Russia
GSAM 102.3Omoriki Omwongereza, Mourant Brock, nigo agototebia ng'a “ase Württemberg ndiarenge obomenyo bw'Abakristo amagana amange, abwo baganyete ogocha bwango kwa Kristo.” Okworokereria oko nigo kwararetigwe ase chinsemo chinde chia Germany na Hengstenberg, oyorenge gotebigwa ekero ekio ng'a nere omomanyi bw'amang'ana a Nyasae obuetie abande bonsi ase Germany.
GSAM 102.4Ase Omoiroro na Omorareri bwa 13 bw'omotienyi 12, 1892, Omorisia L. R. Conradi o Germany nigo agoteba:—
GSAM 102.5“Bengel, ase Germany, akabaria obwanchani bw'ogooroka kw'Omonene oito ase chinkoro chi'abanto abange, na ayio akagera abanto chilifu chinyinge bakarigia gosoma ring'ana ri'obobani buna batana gokora kare.... Oborabu bokaraba ase Germany, na ebitabu ebikworokia buna amatuko 2300 akorengererwa bikagabigwa aroro. Okobokigwa kw'emioyo ase amang'ana a Nyasae kogatunyana, mono mono ase Württemberg, na ekero ogochandwa kwachakire, chinyomba chi'abanto amagana chigachia ase ensemo ya irianyi ya Russia, na aroro bakarareria ring'ana eri egati y'abanto b'ense yabo abachiete komenya aroro emiaka emenge kare. Ekero abarisia basiekire echikanisa chiabo, abwo bonsi, otatiga abake mono, bagakora emisangererekano yabo ya ‘stunden,’ gose ‘ensa’ y'omosangererekano, ase chinyomba chi'abanto, na abanto amagana bakaonchoka. Nonya ekero ekio, Esabato nigo yakwaniwe egati yabo, korende ekiagera onde atachaka koyorenda, ring'ana erio rikarimigwa. Omorimi Omorussia akaonchoka ase emisangererekano eyio ya ‘stunden,’ na erio agachaka emeremo eyio eyio egati y'Abarussia. Ase omoerio, ayio akareta obwatanio obonene bwa ‘Stundist’ obore bono, obwo okobua kwabwo gokoika nonya ase ensemo ere aare mono ya Siberia na ase Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Ase Omoiroro na Omorareri bwa 31 bw'omotienyi 7, 1891, ndiarimo ring'ana riatebetwe n'Omorisia Conradi igoro ya Momura ominto Schäche o Australia, oyorenge, ase engaki akokwana igoro yayo, komenya Silesia, na ase ensemo y'engaki yaye nigo akorete emeremo ase ogokonyera emeremo y'Enchili y'ense yabo ya Tata Gosner, Omogermany orenge omorandia bw'Enchili na omomanyi bw'amang'ana a Nyasae omanyekaine. Korwa ase Momura ominto Schäche, nigo akorua amang'ana aya igoro y'egetabu kia Kelber:—
GSAM 103.2“Nyuma ya 1836, gose ekero engaki y'Omobaro wa Bengel yarenge eirire, ase egazeti y'ensemo ya Schweidnitz hakaoroka oborokererio korwa ase enyomba y'okoonia ebitabu ya Omosacha Sommerfeldt o aroro, igoro y'egetabu kia L. Henry Kelber, ekiarorire amang'ana amanene ay'omogoko ayarache koba ase emiaka 1843 na 1844. Erieta ri'egetabu buna riarenge tinkoibuka. Ntukanyora egetabu ekio, tokagesoma amo n'abanto abange abare nokorigetia, twasiekire ebisieri, ase omwaka 1839-40. Egetabu ekio nigo kiaoroketie korwa ase Danieli, na Okomaanoka, na Matayo 24, ng'a omoerio n'ang'e ore, naende nigo kiarenge n'omogwekano bw'omobaro, ogworokia buna engaki etebetwe igoro yabaretigwe ekanyorwa.”
GSAM 103Ring'ana ase Great Britain
GSAM 103.3Ase egetabu ki'Ekeingereza gekorokwa Emiaka 1000, nigo korikire ng'a “abarandia 700 b'Ekanisa ya England mbarenge koaka egeturi ki'okogairana kw'Omotooreri.” Egati y'abarandia abarenge n'obong'aini bonene mono ase engaki eyio mbarenge abarareretie okworokereria kw'ogocha kwa Kristo ase England korwa 1840 goika 1844. Ase abwo ntoratebe amariita a Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Omomanyi Nisbett, Omorandia A. Dallas, M.A. [ase egetabu kiaye, Rigereria Yerusalemu, rigena 114, nigo akorengereria omoreng'anio o Matayo 24 ase ekegori eke], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, na abande.
GSAM 104Ring'ana ase Holland
GSAM 104.1Okworokereria kw'ogocha gwa kabere nigo kwararetigwe ase Holland na Hentzepeter, oyorenge gotebigwa ng'a nere omorandia obuetie abande ase ense eyio ekero ekio. Ere nigo arenge omorendi bw'enyomba y'ebinto bia kare y'Oboruoti ase The Hague, abekirwe ase emeremo eyio n'omoruoti. Nigo agoteba igoro yaye omonyene, ase ebarua arikere omobangi bw'egazeti Egeturi ki'Obotuko Gati, ase omotienyi 6, 1844, ng'a enchera ye ritang'ani ayamenyere ring'ana erio nero endoto yaaiguete mono ase omoyo oye. Akarigia Amariko ase ring'ana erio, na ase omwaka 1830 akarusia egetabu ekinini egikworokia okworokereria oko. Ase 1841 akarusia egetabu ekinini ekinde igoro y'omoerio bw'ense. Ase ebarua eyio eyio nigo agoteba ng'a amang'ana aye ritang'ani aamenyere igoro ya William Miller na abande abarareretie maiso marore okworokereria ng'a ogocha kwa Kristo gware ang'e mono, nayanyorete ase 1842, ase gokwana n'omonto oyachiete Holland korwa America.
GSAM 104Ring'ana ase Tartary
GSAM 104.2Nonya korwa ase 1821 okworokereria kw'ogocha kw'Omonene nigo kwagenirwe na kworokererigwa ase Tartary. Ang'e nengaki eyio omokori bw'Enchili Omwireland akatomwa ase ense eyio, na omokuani Omotartar akamoboria, “Ndiriri Kristo arachiche ogwa kabere?” Akairaneria ng'a tari n'eki amanyete igoro y'ayio, na omokuani agataka mono ase koigwa okwoiraneria kobwate igo korwa ase omokori bw'Enchili oyachiete koborokereria okworokereria kw'Ebibilia, agateba ng'a ere nigo arengererete ng'a “kera omonto ore n'Ebibilia nanyare komanya ring'ana erio.” Erio omokuani akarua ebirengererio biaye, ogoteba ng'a ere nigo arengererete ng'a Kristo narache ang'e n'omwaka 1844 nyuma y'okoiborwa kwa Kristo. Ring'ana eri nigo rikonyorwa ase Egazeti y'Ireland, 1821.
GSAM 104Ring'ana ase America, India, na Ense Enene
GSAM 104.3Ase Ebitabu Ebinini bi'Ogocha kwa Kristo, egetabu 2, rigena 135, 1844, Mourant Brock o England nigo agoteba:—
GSAM 105.1“Tari ase Great Britain bwoka baganyete okogairana ang'e kw'Omotooreri, na eriogi ri'okokurera rikaakigwa, korende naende nase America, India, na ase ense enene ya Europe. Ase America, abarandia ba ring'ana koreng'ana 300 nigo bakorandia ‘enchili eye y'oboruoti;’ na aiga ase ense eye, ab'Ekanisa ya England koreng'ana 700 nigo bakoaka egeturi ekio ekio.”
GSAM 105Ase Kera Aase Amato Agoika Enyime y'Enyancha ase Ense
GSAM 105.2E. R. Pinney, o Seneca Falls, N.Y., omorandia Omobatisi oyeruete ase obogima bwaye korareria okworokereria kw'ogocha kwa Kristo, ase egetabu kiaye Ogosobanoria Matayo 24, amagena 8, 9, nigo atebete:—
GSAM 105.3“Nonya ase 1842, ebitabu bi'ogocha gwa kabere nigo biarenge bitomirwe ase kera aase abakoreri b'Enchili bamenyete ase Europe, Asia, Africa, na America, ensemo chiombi chi'Ebitunwa bia Rocky.... Abatang'ani b'amato aito na abakoreri b'ase amato nigo bagototebia ng'a tibari goika nonya ase aase amo amato agoika enyime y'enyancha batanyore ng'a okorareria oko kwabataanetie, na boigo nigo bakoborigwa kera engaki igoro yakwo.”
GSAM 105Abanto 3000 Bakorareria Ring'ana
GSAM 105.4Omorisia G. W. Mitchel, o Zanesville, Ohio, omorandia onde orareretie okworokereria oko omonyene, agatebia omoriki ekero bakwanete Newark, Ohio, ase 8 bw'omotienyi 8, 1894, ng'a Omogaaka William Miller nigo amotebetie, ekero bakwanete McConnellsville, Ohio, ase omotienyi 9, 1844, ng'a narenge “n'amariita na aase abarandia 3000 bamenyete ase chinsemo chitaranete chi'ense, abarareretie ng'a, ‘Moiroke Nyasae, na momoae obonene; ekiagera ensa yaye y'okonacha ekina yaikire,’ na abange babo nigo barenge America ya Sugusu na Great Britain.”
GSAM 105.5William Miller, ekero akwanete igoro y'okonyaragana aare kw'“egeturi” eke, nigo atebete:—
GSAM 105.6“Omonto oyomo gose babere ase kera ensemo y'ense nigo barareretie amang'ana aya, na bonsi mbagwekaine ase engaki,—Wolff o Asia; Irving, orenge England kare; Mason o Scotland; Davis o South Carolina; na abange ase ensemo eye, nigo bakoaka, gose baakire, egeturi ekio.”11
GSAM 106Eriogi ria Eliya ria Hutchinson Riatomwa Ase Chinsemo Chinyinge
GSAM 106.1Omogaaka R. Hutchinson, ase 1837, akatomwa korwa England gochia Canada abe omokori bw'Enchili o robaga rwa Wesley. Ase omoerio akamenya Montreal. Nigo amanyanete n'abanto abange mono ase chinse chinde. Ase emiaka 1843 na 1844 akarusia egazeti ekorokwa Eriogi ria Eliya, na ime yayo nigo akwanete igoro y'okworokereria kw'ogocha kwa Kristo. Ekiagera nigo arenge konyara goika ase amato agachiete chinse chinde, na arenge nyabore okotoma emesigo emenene y'echigazeti chiaye atari koria chibesa chi'okochitoma, akachitoma ase obonge ase chinsemo chionsi chi'ense. Nigo atebete igoro y'emeremo yaye omonyene ng'a achitomete bosa ase Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, na ase chinsemo chionsi chi'oboruoti bwa Great Britain na chinse chiabwo chiarenge inse y'obogambi bwabwo.
GSAM 106Ase Ebisinka bia Sandwich
GSAM 106.2Ase Egeturi ki'Obotuko Gati kia 12 bw'omotienyi 10, 1843, ndiarenge ebarua korwa ase Omokungu O. S. Burnham, o Kaloa, Egesinka kia Kaui, ase Ebisinka bia Sandwich. Ere amo n'omosacha oye nigo barenge aborokia b'esukuru ase aase aya. Bakaikereria okworokereria kw'ogocha kwa Kristo, na bakaba nkorareria barenge aroro, na omoganda bw'abanto abegenete nigo ware gosasima amo nabo ase ebisinka ebio.
GSAM 106Ring'ana Rigereranisigwe n'Eria Yohana Omobatisi
GSAM 106.3Igo ntokorora ng'a okworokereria kw'ogocha kwa Kristo nigo kwararetigwe gokanyara goika aare ogwenerete goikerania obobani bw'Amariko igoro yakwo.
GSAM 106.4Ring'ana riarache gotang'ana korareria ogocha kwe ritang'ani kwa Kristo nigo riatebetwe n'omobani Isaya ase amang'ana aya: “Eriogi ri'oria ogoaka egeturi ase erooro, Roisia enchera y'Omonene, kora enchera enene ereng'aini ase erooro ase Nyasae oito. Kera rigoko nariimokigwe, na kera egetunwa n'ekegoro nabibekwe inse; ne chinchera echinsinyororo nachirong'anigwe, na aase amakendu naraanigwe; n'obonene bw'Omonene naborokigwe, na mwanyabanto bonsi mbaborore amo; ekiagera omonwa bw'Omonene okwanire ayio.”12 Obobani obo nigo bwaikeranete ase emeremo ya “Yohana Omobatisi, okorandia ase erooro ya Boyahudi, na goteba, Onchoka ebibe biaino: ekiagera oboruoti bwa igoro bore ang'e.”13
GSAM 107.1Omonto oyo, ere bweka, ase emetienyi 6 y'emeremo ase ense eyemo ya Boyahudi, akaikerania obobani obo obw'okumia. Nonyora obobani obo nigo bwarengirie emeremo ya Yohana ase engaki n'aase, taigo ere ase obobani boria bokwana igoro y'okorareria ogocha gwa kabere, ekiagera emeremo eyio nigo yare gokorwa n'“egeturi ekinene,” eike ase ense yonsi.
GSAM 107.2Igo, ase oborabu bw'amang'ana ay'ekeene ayorokigwe, ntokorora buna obobani igoro ya ring'ana ri'ogocha kwa Kristo bwaikeranete buya mono. Engaki ya Nyasae ekaika, erinde omoreng'anio bw'omote bw'omotini worokererigwe, erinde okorareria kwe ritang'ani kwa ring'ana ri'omomalaika bwe ritang'ani korue, na ere akaimokia abatomwa baye bararerie egeturi ekio ase ebisaku bionsi, abanto bonsi, n'emenwa yonsi.
Notes
- Matayo 24:32-35. ↩
- Abaroma 10:14, 15. ↩
- Matayo 24:29, 30. ↩
- Matayo 24:29. ↩
- Mariko 13:24. ↩
- Omogano bw'Okogorora, Ekitabu 8, egesieri 1, ebipande 2, 3. ↩
- Ibid., Ekitabu 12, egesieri 3, ekipande 10. ↩
- Ibid., Ekitabu 18, egesieri 2, ekipande 12. ↩
- Eriogi ri'Ekanisa, rigena 343. ↩
- Ogotomwa kwa Wolff Gochia Bokhara. ↩
- Amorokererio a William Miller, rigena 238, 1843. ↩
- Isaya 40:3-5. ↩
- Matayo 3:1, 2. ↩