Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Egesieri 23 — Chinyomba chi'Okogwenia

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Omogani, ninkwenderete gosagwa ase amang’ana moti, nokogenda obuya obuya, nokorera obogima, ase omoyo gwago ogogenda obuya.”1

GSAM 358.2Ase Esabato, rituko ria 6 ria Juni, 1863, Omogaaka White na omokungu wae bagachia ase omosangererekano bw’ogosasima ime y’eema ogwatogwa na Abogaaka Cornell na Lawrence ase Otsego, Michigan. Omokungu White akareberwa okorora okwagoroire amang’ana y’okogorora emeroberio y’obogima. Okwerera engaki eyo, amang’ana ase obogima n’okobanga obogima gakabwatwa ase Omoiroro na Omorareri, na atandika kwandika amang’ana agarereti obogima agareberwe. Amang’ana amwe gakarusibwa ase Oborori nomero 11, na ase egetabu kiarengeretwe, Okobanga ase Obuya.

GSAM 358.3Amang’ana y’okobanga obogima n’obwatanio bwago obw’obuya na okogenderera kw’omobere, amayio na omoyo, gakabwatwa mbele y’abantu. Ase Omoiroro na Omorareri wa rituko ria 25 ria Okotoba, 1864, Omogaaka J. N. Andrews akatanga amang’ana aya gosemerwa ase amang’ana ayo:—

GSAM 358J. N. Andrews ase Okobanga Obogima

GSAM 358.4“Okoreka ekintu ki’egento ki’ogotamwa ase chokorya, na okobanga obogima bw’okwegamwa ase amang’ana amaya na obororo ase Nyasae, nigo amang’ana ase amang’ana masemete gosemerwa ase obogima obuya. Emibere yaito nigo ebiimero bi’Omoika Omochenu. Erinde totogie Nyasae ekeene ase emibere yaito buna ase emioyo yaito, nigo gosengerwa tobe n’amaani gonsi g’omobere yaito ase obokong’u bwonsi! Twebokie Nyasae ase amang’ana aya, naki bono amang’ana aya gabwatwa mono mbele y’abantu baitu. Obogima n’amaani nigo amang’ana ase amang’ana agotarire obuya, na nigo amang’ana manene mono ase abarora ebikone bikong’e ase engaki y’obotuki.”

GSAM 359.1Amang’ana y’obogima bwa Bibiria n’okwegamwa kwa Kikristo gakarebwa obuya, igo si ase emichorere y’Omoiroro na Omorareri bonka, indi na abarandia baitu.

GSAM 359.2Ase Omosangererekano Omonene bw’Ekanisa y’Ense Yonsi, rituko ria 20 ria Mei, 1866, amang’ana aya gakaegwa ase enchera y’Omokungu White (nigo maro ase Oborori nomero 11):—

GSAM 359Ekeru Ki’Obogima Kigendererwe

GSAM 359.3“Ninkororekirwe ase okorora yange buna twagendererwa okobanga enyomba y’abarwa, na abarenderete koyiga okobanga emibere yabo, bono batarogera oborwari....

GSAM 359.4“Abatakwegena bakagenda ase ekeru kiarengeretwe ase ogoragora oborwari obuya, na ekibambwe na abaragori barendi b’Esabato, barakorwa n’amaani ase ring’ana. Ase okumanya abantu baitu n’okwegena kwaito kwa manene, obotamwa bwabo borarekwe, na baragendererwa obuya. Ase okobekwa ase ring’ana, abamwe tibakogenda koborwa oborware bw’emibere bonka, indi baragatora oboragori bw’okogorora emioyo yabo egakoborwa n’obotamwa.”

GSAM 359Okorora Ebiraroka Kogenda

GSAM 359.5“Ase obogima bw’abarwari bokogenderera ase ogoragora ogotogete, na batandika gosagwa obogima, baragenda kwegena abarokire kobaremesa obogima. Emioyo yabo yikong’ete obokobaki, na amamera amaya ga ring’ana garatogorera mono ase emioyo yabo; ase amwe, gararengerera, garakong’a na gatora ebiamo ase obogambi bwa Nyasae. Omoyo oyomo ow’omogaso ogotoorirwe buna oyo nigo orabe ow’omogaso mono koreng’a chibesa chionsi echigokenerwa okobanga ekeru buna eki....

GSAM 359.6“Abamwe baragenda batogotere, kana bakorereirwe mono, nibo baramanyekanie okwegena kwaito ase ebiyaga ebiyia, na okobeka omogwekano bw’ekeene ase ebiyaga ebi tutanyare goikamo, koba obotamwa bwabo tibwarusibwe mbere ase amayio yabo ase okomenya agati y’abantu baitu erinde banyore obogima.”

GSAM 360.1Abantu baitu abagaosangerete bakarora ase rikono rimo buna ekeru ki’ogotogeta, buna ekeru ki’ogwenia kiaserekwe ase Battle Creek, kana ahansere, naki kigendererwe na okobanga kwa Omoragori H. S. Lay, owaikire ase egasira y’oboragori bwa mbere, na akamenya koreng’a omwaka oyomo ase ekeru kya amache ase obotoki, koyiga endemo y’okoragora oborwari na amache.

GSAM 360Ense y’Okobanga Ekeru ki’Obogima Ekagorwa

GSAM 360.2Okobanga ekeru ki naki engaki eyo kwarorokerwa buna emeremo enene; na koba tini ase oborori obwagan’ire ase ebiraroka kogenda, emeremo egatebeka. Ase omwanya gw’okoganya, amarituko make bonka gakagera okwerera omosangererekano goamire, enyomba enene y’Omokama Graves, na ebiyaro omunane, ekeru kiaye ki’obuya ase West Battle Creek, egagorwa. Ase enyomba eyo, ekong’egerero ki’enyomba y’ahansi n’ey’igoro kigabangwa moma kiabe n’ebisenge bi’okwisia. Ase chinyomba chi, Ekeru ki’Okogorora Emeroberio y’Obogima kigatong’wa.

GSAM 360.3Ase Omoiroro na Omorareri wa rituko ria 19 ria Juni, 1866, okorokwa kwa mbere kwa ebitari by’ekeru kikabwatwa. Ase omwaki ogwo ogw’ekaratasi, gakabwatwa buna amakanisa ga Battle Creek, Michigan, na Olcott, N.Y., gakatega ebitari bifikiire $2,625, kana ebitari 105, kimwe ki $25. Ekiagera tiarenge ekiragiro ase ensemo ya Michigan eki abanto banyare kogereramo okobanga ekibumbe ki’okorenda ekeru ki’obogima, ebiyaro bikabekwa ase amaboko y’abateneneri babirendere ekeru ase engaki eke, goikera ekibumbe ekio kigabangwa ase ekiragiro.

GSAM 360Ekaratasi Ki’Obogima Kigatandikwa

GSAM 360.4Ase rituko ria mbere ria Agosti, abarari bagatandika okorusya ekaratasi y’obogima ya momotienyi, eria amapaji 16 hamwe n’ekibando, ase obogari bw’ekaratasi. Ekaratasi eyo yakaremererwa Omogorori bw’Emeroberio y’Obogima. Bono ekaratasi eyo egendererete, ase riteng’ero ri’Obogima Bobuya, na bono nigo ekaratasi enene y’obogima ase ense yonsi. Ekaratasi eyo tikareba obogima n’okwegamwa bonka, indi yakorwa engaki y’okomenyera ekeru ki’obogima, ekyaigo kiatong’wa ase abarwari na abaroroki rituko ria 5 ria Septemba, 1866. Nigo ekeru kiagorwa, kiasarwa, na kikabangwa ase emeremo ase emetienyi ine bonka okwerera engaki y’okobwatwa kwa mbere ase abantu baitu; na ebitari $11,000 bikategwa, ebirari ebingi bikaba bimerire kwerwa.

GSAM 361Ekeru Ki’Oboragori Kigabangwa

GSAM 361.1Ase engaki y’obokendu ya 1866-67, ekiragiro kikabwatwa na Omosangererekano bw’ensemo ya Michigan, ekyaigw’ete ekiragiro kya okobanga ekeru ki’obogima. Rituko ria 17 ria Mei, 1867, engaki eyo egatogwa, amachiko ga ekeru gakabekwa, na ebiyaro n’ebintu bindi bikarokwa ase abatogwetwe bona oborori. Ebitari byonsi bitogetwe okwerera rituko riyo bikaba $26,100; ase byo $18,264.87 bikaba biremerete kwerwa. Ekeru kikaba na abaragori n’abakoreri b’egasira, na chinyomba chi bikaba byisire abarwari, abamwe babo bakaba bamanyete ring’ana na bakore Ekanisa, ase okumanya abantu baitu n’ekeene okwerera bono bagachia ase ekeru.

GSAM 361Amambeka Amaya Ase Obogima

GSAM 361.2Ase engaki yonsi na ase ense yonsi, omoyo gw’omonto ogotagenda konyaroka kogeigwa n’ense, n’okweigwa kw’obogima bwayo, obochinga bwayo n’emambeka yayo. Omwaka 1863, ase ense yaito, engaki obogima n’amambeka yakererwe Omokungu White, nigo kwarenge igo igo, buna biraroreka ase okogenderera mono kw’abakungu ase endemo y’okwambeka amambeka arimo emegwekano ya moetanano; obonene bwayo bwakagera abangi babo baroreke buna baragenda ime y’ebaruni ehindanetwe botureka. Ase engaki egatari, emambeka endi ebere yagatandikwa, na gakabwatwa mono. Okobwatwa okogete kw’aga, nakogenda kogenderera omorori kumanya obuya oborori obwakorwa na Omokungu White ase amambeka, oboore ase Oborori ase Ekanisa, nomero 10.

GSAM 362Emambeka Amabere Agatemwa

GSAM 362.1Okogwa kwa mbere kwakaba kwambeka emambeka egasire n’omorongo, ogwagererete n’obotambe korwa ase amasentimita 25.4 goika ase eyadi 0.5 kana koreng’a, ase ogokwana kw’omokungu. Ase engaki nyingi gakarekerwa gogotora ase itaka, na abagaka bakaremerera “abararia chindara.” Okogwa kwa kabere kwakaba kweberekerete mono, na kwambekwa ase obuya bw’okwana n’emambeka y’abagaka. Amambeka aga gakaremererwa na abarendi ba Miss Bloomer, naki gakabwatwa “emambeka ga Bloomer.” Ase emioyo, izina rikahindw’era “Amambeka ga Amerika.” Ebitongero bikabangwa ase ebiyaga bintsi na abarendi b’amambeka aga, na abasubati baitu abangi bakarenderete kogamboka. Abamwe bakayambeka ago.

GSAM 362Oborori Ase Amambeka

GSAM 362.2Ase amang’ana agarereti amambeka agakererwe Omokungu White, ninkorokwa amang’ana make aria ase Oborori nomero 11:—

GSAM 362.3“Abanto ba Nyasae barenderete nibo oboroche bw’ense na omonyo bw’itaka, na bagendererete konyora buna amaani gabo nigo ga bata. Ase bakahindana amambeka marai mono na amambeka magoto mono, barakoborera mono amaani gabo. Abatamokwego, abarenderete kogasirwa na okorokwa egondori ya Nyasae, baranyamwa. Amambeka maing’i g’abakungu garanyara kogororwa ase obogima, gotabwatwa gohindana mono okogera omonto oyoreba.”

GSAM 362Amambeka Ase Okogorora

GSAM 362.4“Omobere tigokwanirwe gotimwa na amambeka g’akorseti kana amabeene g’endemo. Amambeka gabere goyogete mono, bono amaa n’omoyo bikore ase obuya. Amambeka gakererwe ahansi make y’igoro y’ebuti, indi gabere magoto gosegerera okoreka obosafu bw’engira na oboriri, gotabwatwa okogotora na omokono. Amambeka magoto gosegerera gakabere akagera, gakorereirwe na gakabere ag’obogima ase abakungu ase emeremo y’enyomba, na mono ase abarengerete kokora emeremo y’obosigari ase aha n’aha.”

GSAM 363Omobere Gokambekwe Ase Obuya Bwonsi

GSAM 363.1“Obotambe bw’amambeka bobe buna bonsi, amaguru gabo gakiambekwe ase obuya bona buna amaguru g’abagaka. Eki kinyaroka kokorwa ase kwambeka amambeka g’amaguru agatebiirwe, gakong’eterwe ase ekibande na gakakomererwa ase omororoti, kana gakorwa magari na gakomoka ahansi; na gakererwe ahansi gosegerera okwana n’ebikomero. Amaguru n’emiroroti egambekwe ase obuya bw’ego, gakarindwa n’omorere gw’aire. Ase ebikomero n’amaguru bikabekwa ase obogima na amambeka agokobwatia, oboreri bw’amanyinga burateneena, na amanyinga gakerera g’obuya, naki tigakogerwa kana gotimwa ase okogenda kwago ase omobere.”

GSAM 363.2Obotambe bw’amambeka aga bwakererwe buna obuya bwagati ase amambeka ag’omorongo na Amambeka ga Amerika. Tigakabwatwa buna omonto onde nigo akagamboka kogambeka ago, indi buna tigakwanirwe kogenda ase engaki eyokoborera amaani gabo na okonyamw’ abarenderete kogasirwa. Tigakabwatwa buna bagambeke emiroroti yabo ase obuya obwarengeretwe, indi buna kinyaroka kokorwa ase endemo eyo. Ase ekiragererwe kikorwa ase endemo endi, buna emambeka marai g’endemo ya ahansi na amambeka g’obotebi, nigo gakobwatana ase oborori obwo.

GSAM 363Amang’ana Atano Ase Amambeka Amaya

GSAM 363.3Nigo biraroreka buna ase endemo y’amambeka agakererwe, hari amang’ana atano ase amambeka g’obogima, nigo aya:—

GSAM 363.41. Koreka amakorseti n’okotimwa kwonsi kw’ekeuno.

GSAM 363.52. Koreka ebibande byonsi ase maboko kana ase maguru ebiranyara konyamya oboreri bw’amanyinga.

GSAM 364.13. Kwambeka ebiseera byonsi bi’omobere ase obuya bona, mono ebikomero n’emiroroti.

GSAM 364.24. Komanekereria amambeka korwa ase amareko, na gotaganyia nonya ng’ake gosegerera ase ekeria na ebibande.

GSAM 364.35. Obotambe bw’amambeka.

GSAM 364.4Amang’ana ane ga mbere bono nigo garerwa na omoragori onde bwensi oyogete, na ase ria gatano, omorongo n’amambeka magoto mono bono nigo gatagambokwa.

GSAM 364Omokungu Jenness-Miller Ase Amambeka

GSAM 364.5Ase omwaka 1890, Omokungu Jenness-Miller, owa New York, ase ekaratasi y’amambeka g’obogima egatogetwe ase engaki eyo, akareba abakungu bakore amambeka gabo magoto make ase make, bono batakehindana ase engaki emwe, okwerera gaikie ange n’igoro y’ebuti y’omokungu—obotambe buna obwakererwe ase Oborori nomero 11.

GSAM 364Oborori bw’Omoragori Trall

GSAM 364.6Ase 1868, gakategwa buna Omoragori R. T. Trall, owa Ekeru ki’Oboragori bw’Okogorora ase Florence Heights, N.J., agambe esukuru y’amang’ana ase ewiki eyemo mbele y’abarandia baitu ase Battle Creek, Michigan, ase omorong’ino ogwa Mei. Ase engaki eyo, omoragori akabera omogeni bwa Omogaaka White. Omokungu White tiyarachie ase amasomo ago, indi ase omoragori ogagenda ase erwari ase rituko rionsi hamwe na Omogaaka White, omokungu wae, na Omogaaka J. N. Andrews, gakamenyekana buna agatebeka kogeiga amang’ana ae ase obogima, oborwari n’ebiragererete, emeremo y’emiagwa, na amang’ana andi. Aye akagamba bonka amang’ana akakererwe ase okorora, gotamenyekeria omoragori ase ekerengerero kiage. Omoragori akareba buna oboyigi bw’oboragori bwakobwatana n’amang’ana akagambwa na aye. Omogaaka Andrews akantebia ng’a, ekero amang’ana y’erituko ria kabere yaerire, omoragori akaboria Omokungu White ase ayegoire na akamaria amasomo y’oboyigi bw’oboragori. Akanyamwa ase okumanya buna atiyegire amang’ana ago, indi akareba ekerengerero ki’amang’ana akakererwe ase Otsego, Michigan, rituko ria 6 ria Juni, 1863. Akamogamb’era buna amang’ana gae gonsi gakobwatana mono n’oboyigi bw’omobere n’obogima, na ase amang’ana amangi akagenda ahansi mono okoreba buna aye akagenda. Ase amarituko atano g’egasiira y’egenda n’amang’ana, omoragori akarora kumanya ase Omogaaka White naki ararikirwe gotiga esukuru yae kogenda kogamb’era abarandia ase Battle Creek. Akagamba, “Omokungu White nigo atogotere gosegerera okobareba amang’ana ag’okobanga obogima bona buna n’ane.”

GSAM 365Oboyigi bw’Oboragori Bokobwatana

GSAM 365.1Amasomo gae mengi ase ebiseera bitari bimo by’obogima bw’okorema gakabwatwa mbele y’abantu ase emyaka mingi, na amwe gayo bono gakong’eterwe ase egetabu kiarengeretwe Okwegamwa kwa Kikristo n’Obogima bwa Bibiria. Abaragori bamwe b’egasira, ase okorora amang’ana aga ase obuya, bakagamba buna oboyigi bw’oboragori bokobwatana mono n’ago. Ase aye, tigakaba ebiamo by’amasomo, indi gakaba okwandika amang’ana agakererwe na Omokama ase okorora.

GSAM 365Oborori bw’Omoragori Kellogg

GSAM 365.2Ase okoreka buna oboragori bw’oboyigi bokobwatana n’amang’ana akakererwe ase okorora mbele y’Omokungu White ase 1863, ninkorokwa amang’ana ase ekererero kiambere ki’Okwegamwa kwa Kikristo, ekyaikire na J. H. Kellogg, M.D., orari omotwe gw’ekeru ki’obogima kimanyekene ase ense yonsi ase Battle Creek, Michigan. Akagamba:—

GSAM 365.3“1. Ase engaki amang’ana aga gakabwatwa mbere, amang’ana y’obogima gakaba gatamenyekene mono, ti ase abantu barengeretwe bonka, indi na ase ense yonsi.

GSAM 365.4“2. Abantu bake abarerete buna nigo gosengerwa okogorora emibere y’omobere, bakabwatia hamwe n’oborendi bw’obogorori bw’ekeene amang’ana amabi mono, na ase amwe gakanyamw’ omonto.

GSAM 366.1“3. Tikari ase hansi na omonto onde akareba omogwekano ogoteneene na ogobwatana gw’amang’ana g’obogima, gotarimo amang’ana amabi, na ogobwatana na Bibiria n’amachiko g’oborendi bwa Kikristo.

GSAM 366.2“Ase endemo eyo, amang’ana aga gakabwatwa gakarebwa. Amachiko akayigirw’aga tigakabwatwa ase oboyigi bw’oboragori, indi gakabwatwa ase endemo enyabesa, enyore, na omonto otareba buna ayegire oboyigi, indi orere buna akandika ase oboroche na amaani ga Nyasae.

GSAM 366Amachiko Gakagera Ase Okororwa

GSAM 366.3“Amachiko akarebwa ase endemo ey’enchera eyo na amang’ana manene ago gakagera ase engaki n’obokororwa? Nigo ring’ana riaroka kogorokwa. Ekerengerero kiago kirari ase ebinyora ebinyaroka kogerwa obuya mono.... Amachiko agatemw’ase miaka 25 eyagete kana gakameny’ene buna amang’ana g’okonyamwa, gakagenda mose ase obokobaki n’oborori bw’abantu, okwerera ense yonsi egamire buna gakaba gakogerwa engaki yonsi. Amakorokano amaya ase oboyigi n’okobwatia amang’ana makaraitwe gakareteire oborori obw’okobwatia, okwerera bono ase riwe rionsi ri’amachiko akarebwa ase miaka egokira 25 eyagete, gakorweirwe mono na oborori bw’oboyigi.”

GSAM 366Oborori bw'Oboboki bwa Nyasae bw'Okorora

GSAM 366.4“Togwanerete korora eke buna egento ki'ogokumia mono, ekegokorokia oborori obotarina amakenga bw'obong'aini na oboraisi bwa Nyasae, ng'a gati y'amang'ana akobere na agokwana, amo garengerete obokama bwa sayansi n'oborogerio, korende akogwa n'amang'ana makonegwe na goseka oborimo bwako n'okobeka amang'ana mangi ago; nigo togwanerete kwancherana ng'a n'egento ki'ogokumia, ng'a omonto otarogerete sayansi kende turuki akanyare konyora, ase amang'ana akobere na akobire amarenga, amo abanyakeri na abanyamanyererio bake baandike ase amang'ana g'obogima, okobeka omogwekano bw'amachiko g'obogima ogokwana, ogoteneine na ogw'emeene, ogwa imyaka 25 y'oboroberio, obororo, oborogerio na obogima, etarakerete echiko erimo, korende bikakora kende okogumya amorokererio ayarokiwete.” Bikabekwe ekiro “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Ekeombe ki'Obogima Kiagwegererwe

GSAM 367.1Ase oboraisi bwa J. H. Kellogg, M.D., oyachakire gokora ase ekeombe eki buna omonyagitari omonene omwaka 1876, rikamenyekana ng'a abanto abakorenia okorwarigwa bari bange mono, erio ase omotienyi bw'amatang'ani wa 1877, ekero kioro kiongekerwe. Omekaki g'ekeombe gakayanyw' omwaka 1876, gokarwa Ekeombe ki'Okogorora Emeroberio y'Obogima gokorwa Ekeombe ki'Obogima y'Obonyagitari na Okobaga, kandi omwaka 1878 enyomba enene ensya ekakwa.

GSAM 367.2Enyomba eyo yagerete futi 136 kwa 46, igoro y'ensiko yagerete ebiro biane. Yabwatigwete yonsi na omoki, kandi yakererwete na gas. Ntakanya emekeire, yagerete abagonjwa na abageni mangi.

GSAM 367.3Kero, amang'ana ayabere agotarirwe omwaka 1866 ase oborori bw'Omokungu White ase ekeombe eki, gakaikeranigwa ase enchera y'ogokumia mono. Abanto bagoture bakaregerete oboriasi bw'ekeene kia bono, baria amaiso aabo gakagwete omogwekano ogwa bagancha aba, ase okwija ase ekeombe eki kogosaga obogima.

GSAM 367Ekeombe ki'Obogima ase Chigongo

GSAM 367.4Ase Ebimanyererio bi'Ebiro bya Novemba 22, 1877, M. G. Kellogg, M.D., omomura omwabo J. H. Kellogg ase omoibori oyomo kende, akamereria ng'a akonyete ase ituko ri'egongo ria Howell Mountain, chimaeri 2.5 ase sugusu ya mocha korwa St. Helena, Napa County, Cal., kandi akagerete okwak' enyomba ekorengerwa “Ekeombe ki'Obogima ase Chigongo,” egotebw' ase Crystal Springs. Ase omotienyi bw'1877-78 enyomba ekakwa, kandi egosik' abanyaki ase okobagora ase omotienyi bw'amatang'ani wa 1878. Ekeombe eki, ekegoteng'enwa na ekeombe ekimono, ekeombe ki'Obogima ase Battle Creek, tikiamentekete ase obonene kende, korende kiabere boigo ase abanto bagoture barengererete okumanya n'okorengera ring'ana.

GSAM 368Ebitabu bi'Obogima bwa Pacific

GSAM 368.1Omotienyi bw'1885 bwari bw'egento ekomeye ase emeremo ya ring'ana ri'omomalaika o gatato. Ekiro kya mbere kya May, Ekeombe ki'Obogima ase Chigongo ase St. Helena kikabekwa ase oboraisi bw'omonyagitari oyasomete obonyagitari. Ase June, Ebitabu bi'Obogima bwa Pacific na Omorandia bw'Okwerengera, ebya makarasa 24, bikatang'ana korusiwa kera emetienyi ebere, ase oboraisi bw'Omogaaka J. H. Waggoner. Ase emirimo eyo, ekeombe ki'Obogima kikanyora obogima obosya; ase imyaka eindi ensimbi echiarusiwaga chikarengete echiasoaga, korende bono kikatang'ana kober' obotambe bw'ensimbi, okuva $2,000 gose $4,000 ase omwaka, goika omwaka gwagokwana April, 1891, kionekane ng'a kanyoret' obotambe bwa $12,000 gaita.

GSAM 368.2Ase omosangererekano bw'Ekeombe ki'Obogima ase Chigongo, St. Helena, omwaka 1887, amang'ana aya gakaborwa ase oboraisi bw'ensimbi: Ekiro kya mbere kya May, 1885, obotambe bw'ekeombe bwari $5,322.76 kende, kana $2,547.24 obokere chinsarati chionsi ebia bikareng'ire goika kero. Ase amang'ana amange, ekeombe kikamarire obotambe bwako bwonsi na $2,547.24 y'ensimbi y'obwato. Ekiro kya mbere kya April, 1887, obokondo bw'ekeombe igoro y'amareeti gakabe $21,372.64, erio obotambe bw'emetienyi 23 bwari $16,049.88. Ase ekio, chinsarati chikagotwa bya $5,280, kandi obokoreri bukagwa ase ekeombe bwa $2,497.60; ase emirimo y'ekeombe, obotambe bwari $8,272.28. Kero kero, Ebitabu bi'Obogima bwa Pacific bikarusiw' ebya makarasa 32 ase omotienyi, bikagw' ekibesa, kandi bikaborwa ng'a bikarengererete emeremo n'amachiko g'ekeombe go omonene.

GSAM 369Emirimo y'Obokoreri

GSAM 369.1Ase Omorandia bw'Obogima ya January, 1891, agan' ase Battle Creek Ekeombe ki'Obogima, omonyagitari J. H. Kellogg akagamba ati—

GSAM 369.2“Obokoreri bw'okobagora obwakorwete ase myaka mirongo ebere na itano eki ekeombe kibere, bwagendererete koba igoro ya $100,000, goseka ching'aki chingi okoregerera chinsarati ebia bikabekwa ase omochakano.

GSAM 369.3“Ase obokoreri obo, ekeombe kikaratanga abamanyisi b'amang'ana, abamenyereri b'abarwaire, abamanyisi b'okoruga, na abanto abange barengeretwe ase emirimo ekegoteng'enwa g'okorandia.”

GSAM 369Oborogerio ase Abana Batarigo

GSAM 369.4Ase Omosangererekano Omonene bw'Ekanisa y'Ense Yonsi, ekiro kya 8 March, 1891, omonyagitari Kellogg akakora oborogerio bw'amaiga ase abana batarigo. Akagamba ati: “Ninyorire ng'a nachagorwe koba omoteneneri w'omosangererekano ogima, kandi nigo ngotenenera baria batarina omoteneneri—abana batarigo, abatarina omonto wa kobaerera.”

GSAM 369Ekeegwa kya $30,000 cha Omokungu Haskell

GSAM 369.5Ase Omorandia bw'Eka ya January, 1892, oborogerio bw'amaiga bukakorwa ase ensimbi y'okwak' eka y'abana batarigo. Ase ekitabu ekio, amaina g'abantu abairanire korua ensimbi ase eka eyo gakabere aroro, na ensimbi echiabairanire korua chikagerete $17,716—ensimbi inchache ase emirimo emonene eyo, ase amang'ana g'abakori baago; erio okorwa kw'emirimo gokagany'ire. Korende Oyo oror' ekerero okuva omochakano, na orina “chiombe chire ase ebigoro 1,000,” akateng'en' amang'ana ng'a omokungu omotambe otari ase okwegena kwaito, Omokungu Caroline E. Haskell o Chicago, omotakanwa w'omogaka Frederick Haskell, ayigwa amang'ana g'obokoreri obo, ase kera akabeka ase amaboko g'abakori b'okoak' enyomba ensimbi $30,000, ase ekimanyererio kimwe ng'a ekorwe chonsi ase okwak' enyomba y'abana batarigo ase omogwekano ogwabere gotarw'ire, ekenywe ase obogambi obogazi na oborende, kandi ekeombe ekio kiitwe Eka y'Ekeng'ana Haskell ase ekeng'ana ch'omosaacha oye okure.

GSAM 370.1Ase ensimbi ezo, Obwatanio bw'Abarandia b'Obogima na Obokoreri ekanyora ase omwaka ogwo okwak' n'okogora enyomba koba eka y'abana batarigo. Enyomba eyo ekachenuw' ekiro kya 25 January, 1894. Ase oborori bw'ekero kio, ekerandi ekiabere abana batarigo, abakoreri na abamanyisi, kikagendererete koba abanto igana.

GSAM 370Eka y'Ekeng'ana James White

GSAM 370.2Ase oboraisi na obokoreri bw'abana batarigo aba, ekeombe eki kirina oboraisi bw'ekeombe ekindi ky'obokoreri, ekegotang'wa Eka y'Ekeng'ana James White, ase abakaiga bagoture goseka mirongo ebere batarina eka barengererwete na bakorete obogima obw'oga.

GSAM 370Abarandia b'Obogima

GSAM 370.3Ase omorongo ogwo gw'emirimo, entambi eindi y'obokare ekakorwa ekero okomanyisa abarandia b'Obogima gokatang'ana. Ase okogotoka emirimo eyo y'okorenger' omonto, Omokungu White, ase okandika ari Preston, Australia, Sept. 16, 1892, akagamba ati—

GSAM 370.4“Ninkorenda ng'a abanto igana babe ase okomanyisa kero okorengerete omonto oyomwim'omwe. Nigo gekoba ego. Abasaacha na abakungu bagokor' emeremo mingi ase koba abarandia b'Obogima goseka koba abarandia batari na amasomo g'obogima.”

GSAM 370.5Omwangan'era bw'abanto barengerete amasomo ase okoteg' emeremo y'obogima bwa kare, bwakong'ire mono okuva amang'ana ago gakandika.

GSAM 370Okomenteka kwa Emeremo y'Obogima

GSAM 370.6Ase Omorandia bw'Obogima ya January, 1894, harengerete amang'ana machache amakorokia amang'ana marai ase okomenteka kw'emirimo y'obogima. Gakagamba ago:

GSAM 371.1“Ekeombe ki'Okogorora Emeroberio y'Obogima ekabangwa omwaka 1866.... Ekerandi ekegoteneine chachakwa, enyomba y'omonto omonto ekagurwa ase enyinga inya ya Battle Creek, ase igoro egotamb'ire na erengerete obogima, na Battle Creek n'oyomo ase emechie egiakogenderera ase Michigan. Abanyagitari babere, abarori b'ebesa babere, omomenyereri omwe w'abarwaire (otarengeretwe), abakoreri batato kana bane, omogonjwa omwe, obotambe bw'amang'ana gatarengerete, na okwegena okonene ase emeremo y'ekeombe na amachiko amo gakabangwa—ago ngakoba omochakano bw'emirimo eyo. Ekeombe ekio kikamenyekana ng'a Ekeombe ki'Okogorora Emeroberio y'Obogima.”

GSAM 371.2“Ase omwanya gw'ekerandi ekio, bono harengerete enyomba erai futi 312 oborai na 100 obosaga, erina ebiro 6, kandi ekagendererete abagendi 300, erengerete ebikori bionsi ebia sayansi ya bono egokora ase okorenger' na okogeresia abagonjwa. Abanyagitari ikomi, abange bakor' ase obonyagitari bwabo, nibo bagoteba oboraisi bw'abanyagitari. Abamenyereri b'abarwaire na abakoreri abandi nibo bagokora eka y'abanto igoro ya 300, kandi abagendi b'ekeombe bakiire ase ensemo yonsi ya United States na abageni b'amense mangi. Amarebe gaako magoire kera ase omorandia, ow'eka kana w'amense, wa ereri rionsi, kandi eka tikiagendererete koba tarina omorandia umwe kana babere.”

GSAM 371Nyagitari y'Ekeombe ki'Obogima

GSAM 371.3“Nyagitari ekakwa omwaka 1888, enyomba erina futi 100 kwa 60, erina ebiro bitaano. Ebiro bitato bi'igoro bigotumigwa ase obonyagitari bw'okobaga, ebichweka by'abagonjwa na ebichando. Amakaro g'emirimo y'obokoreri bw'ekeombe nago garengerete aha. Ebitara mirongo ebere, ebindi bikabwatigwa na omoki, kandi bikakererwa n'amaariko ase enyomba enene, bigotamb'ire aha, kandi bigotumigwa na abagonjwa kana abany'amasomo. Esukuru y'okomanyisa abamenyereri b'abarwaire b'abarandia b'obogima ekabangwa ekiro kya 1 July, 1884. Ase emetienyi 6 etang'ani abany'amasomo mirongo itato na bataano bakarengererwa.”

GSAM 372Okoborwa kw'Abakoreri Bagotoka

GSAM 372.1Ase okogamba ase ekeombe ki'Obogima ekiri St. Helena, Cal., Omokungu White, ase oborori obwandikwe ari Tramelan, Switzerland, Feb. 6, 1887, akagamba ati—

GSAM 372.2“Nyasae akagamba ng'a abasaacha abakorete ase ekeombe eki, ase okogenda obogambi na okorengera, bakore oborende bwa Nyasae, ekeombe eki kigaikara na koba na obogima; kandi ase ekio abarandia bagotorwa kobaerera abandi na oboriasi obwa Nyasae yabagwete. Abo, ase omoika bw'Yeso, bagotagora ebinto ebigosasimwa ase ebigoro; bagosiokia amegeno g'obobesa, kandi bagotera ekeene, obochenu na obochenu bwa Nyasae ase omwanya ogw'ori obobesa kende, okwisangereria omonyene, ogotanacha obote na amabe bigotunwa.”

GSAM 372.3Twarusire amang'ana aya, naki gakogenderera ase obokare obw'ekeombe ekegoteng'enwa.

GSAM 372Obotambe ase Emeremo y'Obogima Bokagirwe

GSAM 372.4Ase oborori obw'echimbo obwarengerete ekanisa omwaka 1891, torengerete ati: “Ogosesenigwa kwa Nyasae kogoteb' ase omorimo onde ogokorwa okobaker' amang'ana ase okogorora emeroberio y'obogima; naki gokenerete ase ense yonsi. Nigo gokenerete koba na okogotoka okosya ase amang'ana aga; naki Nyasae akorenda okokora amang'ana mangi ase omorongo ogwo.”

GSAM 372Ekeombe ki'Abanyagitari b'Obogima b'Abarandia ba America

GSAM 372.5Entambi kwa entambi oboriasi bukagenderera ase omogwekano ogwa komek' amagonjwa, goika June, 1895, okoganya gokabangwa ase okobanga ekeombe ky'amasomo g'obonyagitari. Ase okorengera okoganya okwo, Ekeombe ki'Abanyagitari b'Obogima b'Abarandia ba America kikabangwa ase okomanyisa abanyagitari bakor' ase Seventh-day Adventist Obwatanio bw'Abarandia b'Obogima na Obokoreri, ase amaya na amense. Emirimo y'okotang'ana ekakorwa ase Battle Creek, Sept. 30, 1895, kandi ekeombe kikagoigwa ekiro ekindi, October 1, ase abany'amasomo mirongo ene.

GSAM 372.6Ase erang'ana ri'ekeombe torengerete ati:

GSAM 372.6“Ekeombe eki kiregererwe Chicago, ase amachiko g'ensemo ya Illinois. Amasomo gakoba amoikeranu buna aya amasukuru g'obonyagitari amaya ase United States. Okorengererwa gokorwa gati ya Chicago na Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Ase baria bagoteg' emeremo y'oborandia bw'obogima, torengerete amang'ana aya ase Omorandia bw'Obogima ya August, 1895:

GSAM 373.1“Abamenyereri b'abarwaire barengererete bono ase Esukuru y'okomanyisa abamenyereri b'abarwaire ase Battle Creek Ekeombe ki'Obogima nibo bagoture goseka 250; omonto onde bwensi ase abo oyatogire okokora emeremo y'oborandia bw'obogima, akabekirw' omwanya. Abamenyereri b'abarwaire bagokenerete ase ebitara bya South Sea Islands, India, West Indies, South America, abamenyereri b'abarwaire 25 kana 30 ase ensemo chia irianyi chia United States, na ase ebisebo bigoro.”

GSAM 373Okomenteka kw'Emirimo y'Oborandia bw'Obogima

GSAM 373.2Ase emirimo y'okorusia abany'amasomo b'Abamenyereri b'abarwaire b'Oborandia bw'Ekeombe, eyakorw' ase Tabernacle, Nov. 5, 1895, omonyagitari Kellogg akagamba ati—

GSAM 373.3“Ase imyaka ikomi na ibere egokire, ase emirimo egoteng'enwa na eyo, abamenyereri b'abarwaire babere nibo bakarusia amasomo. Bono harengerete eikundi ri'abamenyereri b'abarwaire gati ya 300 na 400. Harengerete abanyagitari ikomi na mwenda ase ekeombe ki'Obogima, na makumi abere na babere ase ebitara ebindi, ebia bigoteng'enwa na ekeombe ki'Obogima na bigotebw' ase oboraisi bw' Obwatanio bw'Abarandia b'Obogima na Obokoreri. Abamenyereri b'abarwaire baitu mirongo itano na batato bari ase amense moteba—Sweden, Old Mexico, Gold Coast of Africa, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, na British Guiana. Harengerete abany'amasomo b'obonyagitari 63 bono barengerete. Makumi ane na umwe bari aha, na makumi abere na babere bari University of Michigan na amasukuru amange. Abamenyereri b'abarwaire makumi abere na babere nibo bagorusia amasomo aha rikero, bagoteg' koba abamenyereri b'abarwaire barengererwete.”

GSAM 373.4Ase okorengera okomenteka kw'ebiombe biaito bi'obogima goika 1902, torengerete ng'a Battle Creek Ekeombe ki'Obogima, erina ekeombe ky'obonyagitari na esukuru y'okomanyisa abamenyereri b'abarwaire, nigo ekeombe kinene goseka ebindi bionsi bi'omogwekano ogwo ase ense yonsi ebia Abaganyi b'ogocha kwa Kristo abarendete Esabato babwate.

GSAM 374Enyomba Enene Chiachomete

GSAM 374.1Obotuko bw'eki 18 February, 1902, enyomba enene erina ebikori ebirai, na nyagitari enene, bikachomw' na omoro. Harengerete abagonjwa na abageni magana ane ase enyomba kero, korende ase obokare bw'abanyagitari, abamenyereri b'abarwaire na abakoreri, hamwe na oboraisi bw'Omokama, bonsi bakarusibw' enyomba batanyorete chingoma chinene.

GSAM 374Ekeombe ki'Obogima Ensya

GSAM 374.2Enyomba eindi, enene na eyagendererete goseka egyabere, ekakwa ase omwanya gw'enyomba ekogwa. Eriwe ri'ensimaano ri'enyomba ensya rikabekw' ekiro kya 12 May, 1902, kandi enyomba ekachenuw' ekiro kya 31 May, 1903. Abatwar' ekeombe bakagamba ase enyomba ensya ng'a “erina obokondo na oborai ase omogwekano ogw'okorengererwa na obota, amabuye, amatafari na simenti.”

GSAM 374.3“Ebikori by'ekeombe, ase amang'ana ons', nigo ebia bono, biret' omogwekano, obochenu, obororeri na obokondo; kandi tororire ng'a, ase koba kwayo konyorere, Battle Creek Ekeombe ki'Obogima erina oboraisi na obororeri bw'abagonjwa botagendererwa goseka.”

GSAM 374.4“Omorengererio bw'abatwar' ekeombe gwabere okobanga ase omwanya omwe na ase oboraisi obogendererete, amachiko amaya na ebikori bionsi ebia bikorw' ase okobagora abagonjwa ase obonyagitari obomanyere, na okotum' amachiko ago ase engaki na oborende.”

GSAM 374Ebiombe bi'Obogima Bingi Bikobangw'

GSAM 374.5Oboriasi obwarusibw' ase abanto aba nigo Nyasae akorenda koba na ebiombe bi'obogima bingi, bikogire ase obokondo, bisarang' ase ense yonsi, goseka koba na ebitara bike kende ebirainene. Toganyirwete mono okorora ng'a omochakano gwakorwete ase okobang' ebiombe bi'obogima bitambi ase ebisebo bi'ense bitari bimwe, mono ase imyaka ikomi eriago. Ase Ekitabu kya Omwaka kya Omosangererekano Omonene bw'Ekanisa y'Ense Yonsi ya 1904 harengerete orodha y'ebiombe bi'obogima ebiya goseka 50.

GSAM 375Orodha y'Ebiombe bi'Obogima

GSAM 375.1Ase ng'a gokoba ekintu kiokororero okogamba amang'ana agaratire okobang'wa kwabyo, ase omwanya ogotambe twaina, twerengererete orodha y'ensemo amo biri, na omwangan'era ase ensemo yonsi. Ase United States, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Island of Samoa, 1; Old Mexico, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Orodha y'Amachumba g'Okobagora

GSAM 375.2Ase ebiombe ebi bi'obogima harengerete amachumba g'okobagora makumi abere na abere, 17 gatio ase United States; rimo ase Jaffa, rimo ase Jerusalem, Palestine; rimo ase Guadalajara, Old Mexico; rimo ase Kimberley, South Africa; na rimo ase Rockhampton, Australia. Ase aga harengerete chinyomba 26 chi'okoria endagera etarina enyama amo abanto bagor' okonya endegwa y'obogima, na bagotamb' ase okomanyisa oboraisi bw'okora obogima.

GSAM 375.3Amang'ana aga ase okomenteka kw'amachiko g'okogorora emeroberio y'obogima gakokoria ng'a Nyasae nigo akonyare “okokora omorimo omonene ase omorongo ogwo,” ng'a bikaborwa ase obobani omwaka 1866; kandi gakokoria, ng'a gakaborwa omwaka 1863, ng'a “amachiko g'okogorora emeroberio y'obogima” gakonyare okora omorongo ase “okoteg' abanto ase ogotwarwa igoro batakure ekero Omokama agacha.” Gochaga ebiombe ebi bi'obogima bimente ching'aki 100, kandi bwango biikeranie omorimo ogwo biabwangirwe na konyorerwa.

Notes

  1. 3 Yoana 2. ↩

Note

Back