Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
05 / 31
05 / 31

Egesieri 2 — Omoroberio bw'Ogotooreka Oorokigwe

John Norton Loughborough

GSAM 38.1“Ogosemeria gokobekwa goika engaki ende nigo gokorwaria enkoro; korende ekero ekiganetwe kiaika, nigo kere omote bw'obogima.”1 “Naki Omonene bw'Emeganda nigo agoteba iga: Naende ara rimo, nyuma y'ekero egeke, ninyegerie igoro, na ense, na enyancha, na riroba riumu; na ninyegerie ebisaku bionsi, na Oyoganetwe n'Ebisaku Bionsi nache; na ninyichorie enyomba eye nobonene, Omonene bw'Emeganda agoteba.”2

GSAM 38.2Korwa ekero Adamu aserirwe korwa ase omogondo o Edeni na ase omote bw'obogima, amang'ana aria atebetigwe Saitani igoro y'oroiboro rw'omokungu—“Narogosenyente omotwe oo”—nigo aeire ogosemeria ng'a Omobisa nabuigwe ase omoerio, emepango yaye y'obong'ainereria igwe, na abanto bairanerie ase omote bw'obogima. Ase igo Oyo bare koganya—Oroiboro rwaeirwe eira—akaba “Oyoganetwe n'Ebisaku Bionsi.”

GSAM 38.3Ase amang'ana a Hagai arusigwe igoro aya, nigo ekororekana ng'a ogocha kw'Oyo Oganetwe kobwate obwatanio n'engaki eria Omonene aranyegerie igoro na ense. Paulo, ekero arenge kobarikera Abaibirania, agateba ng'a okonyegeria okwo konya nigo korache, agateba, “Naende ara rimo ninyegerie, tari ense yoka, korende na igoro boigo. Na ring'ana eri, Naende ara rimo, nigo rikoroka okorusigwa kw'ebinto ebikonyegerigwa, buna ebinto biatongwetwe, erinde ebio bitanyare konyegerigwa bitigare. Ase igo, ekiagera tokonyora oborwoti botanyare konyegerigwa, tiga tobe n'amabera, erinde tokorere Nyasae buna agwenerete, ase ogosika na okomoiroka ere.”3 Amang'ana aya igoro y'okonyegeria oko ara rimo, okwo konya korache, nigo akororekana gokobwatania ang'e na okobekwa kw'omoerio kw'oborwoti bwa Nyasae, Kristo agambete, ere Oroiboro rwaeirwe eira, “Oyoganetwe n'Ebisaku Bionsi.”

GSAM 39.1Okoiraneria amaya okwo koraikeranigwe goetera ase Kristo nigo koranyare kororekana ase oborabu ase amatuko aya ay'omoerio ase abanto bonsi abare n'Ebiblia yonsi eigoirwe ase obosio bwabo. Tikwarenge nabo ase abanto bakare. Ring'ana ri'Omonene nigo riabacherete, “richiko igoro ya richiko, richiko igoro ya richiko; omorongo igoro y'omorongo, omorongo igoro y'omorongo; aiga ake, na aria ake.”4 Naboigo ekero abamanyete omoroberio bw'ogotooreka, nigo yarenge buna enchera y'abaronge, “buna oborabu bokomweka, obogogenderera komweka mono goika rituko ribaye erigima.”5 Ase igo nereng'ana ri'engencho enene kobwatia ase obwipi buna omoroberio oyio oorokigwe ake n'ake ase abanto baye bakare.

GSAM 39Ogokereerwa Tikwamanyigwa Ritang'ani

GSAM 39.2Omonene tarueretie ogosemeria kwabo goika engaki ende korwa omochakano, kobarwaria chinkoro ase kobamanyia ng'a emiaka amagana neyaete bataraika ase ogoikeranigwa kw'ebio bare gosemeria ase Oroiboro rwaeirwe eira. Korwa ase amang'ana arikirwe nigo tokorora ng'a mbaetigwe koring'ana ng'a omwana bwe ritang'ani oiboirwe nere orabe Oroiboro orwo; na ng'a ase enchera ende, Edeni neiranerigwe bwango mono, erio banyare goika naende ase omote bw'obogima. Ekero Kaini aiboirwe, Hawa agatera egeturi, “Nanyorire omosacha korwa ase Omonene.”6 Abamanyi bande b'Ekieburania nigo bakorua oborori ng'a amariko aya, kaonchorwe kera ring'ana ase ekerenga kiaye gionsi, nigo agosomwa, “Nanyorire omosacha, Omonene.” Aya nigo agoteba, Oyo noro Oroiboro roraikere omoroberio oyio bw'obonene bw'okobua Saitani. Ng'a Hawa agateba amang'ana buna aya ekero Abeli aiboirwe, tikorikirwi. Nanyarete, na nanyarekane ng'a narengererie, ng'a omobiari bwe ritang'ani nere oyo oraikeranie eira. Tata-tang'u, ogosemeria kwaye nigo gokagwa mono, na nonya gokaera, ekero engencho ya Kaini yagendererete kororekana, na akarora chinchera chiaye embi echi ase omoerio chiamotwarire goika akaaita momura omwabo. Abeli ataraitwa, nigo kobwenerete ng'a mbanyorete oborabu nobomanyi bonde igoro y'ekeng'wanso eki bakorerwe engaki egocha; naki Abeli, buna Nyasae amoorokereretie, akarenta omwana bw'eng'ondi koba ekeegwa, korende Kaini, oyio oorokererigwe buna momura omwabo, akarenta ekeegwa gi'amatunda a riroba, na eke boigo akagokora ase endamwamu na orwango. Ekeegwa gi'Abeli nigo kiancherigwe kobua gia Kaini, ekiagera giaruetwe “ase okwegena,” na Paulo nigo orikire igoro yaye, “Nonya akure, konya nakogenderera gokwana.”7

GSAM 40Seti Nere Oroiboro?

GSAM 40.1Nyuma y'ogokwa kw'Abeli, Seti akaiborwa, na ogosemeria gokairana; “naki Nyasae,” Hawa agateba, “ombekeire oroiboro ronde ribaga ri'Abeli, oria Kaini aitete.”8 Nyuma y'ayio Seti akabarwa ase ororeria rwa Adamu. (Rora Omochakano 5:3.) Kaini, omobiari bwe ritang'ani bw'ekeene, tari kobarwa ase ororeria orwo. Nanyarekane mono ng'a Hawa narengererie ng'a bono Seti nere Oroiboro rwaeirwe eira. Koreng'ana n'amariko, nigo ekororekana ng'a nyuma y'okoiborwa kwa Seti, abanto bagachaka kweroka erieta ri'Omonene. (Rora amang'ana are ase orubaru rw'Omochakano 4:26.) Gose nigo bakorire aya bakoring'ana ng'a Seti nere oyo orabe omogambi bw'omoerio, Omonene, na oragwie obogambi Saitani anyankire.

GSAM 40Ogosemeria Gokabekwa ase Nuhu

GSAM 40.2Ase amariko mabwipi y'amang'ana arwa ekero kia Adamu goika okoiborwa kwa Nuhu, ng'ake kareo kokobua ororeria rwa mwanyabanto. Ekero Nuhu aiboirwe (“omoronge,” ase orubaru), ogosemeria gokatumbuka naende, na abanto bagateba, “Oyo nere oratogoonchorerie ase emeremo yaito na ogwechanda kw'amaboko aito, ase engencho y'amaroba aria Omonene aragererete.”9 Ring'ana ria Nyasae tirigoteba buna, gose ase enchera ki, bare koganya ogogoonchorerigwa; korende nigo basegamerete ng'a okoragererigwa kw'ense nigo koboororigwe ase enchera ende. Tibamanyeti amabe arenge ase amatuko a Nuhu, ekero abanto bare goichoria ense ebibe na okorwana goika mwanyabanto arusiwe ase ense n'amache amanene, Nuhu na ab'obo bonyene batame ogosira; na tibamanyeti boigo ng'a nare gokurera ense ase emiaka rigana erimo na emerongo ebere igoro y'ogosira okwo kwarenge gocha; aya onsi nigo baabisirwe.

GSAM 41Babeli Ekaagachwa

GSAM 41.1Nyuma y'amache amanene, abanto bagachikwa, goetera ase Nuhu, goichoria ense naende; korende ekero bachagete kobucha, bakanga omoroberio bw'Omonene bw'okobagambera. Nimrodi akabeka oborwoti bwa Babeli (bwanyuma bokarokwa Babiloni, obogambi bwe ritang'ani bw'ase ense).10 Nyuma y'ekero egeke abanto bagachaka koagacha enyomba endambi ya Babeli, erinde benyorere erieta, na kweimera tibatananeke gochia chinsemo chionsi, bataranetie kegima buna Omonene aboorokereretie goetera ase Nuhu. Ribaga ri'okoganya Omonene ase oboremu aikeranie amarigio aye, bakabwatira ring'ana erio ase amaboko abo abanyene; erio Nyasae akabanyagogania eminwa yabo, na ase igo bagatananeka.

GSAM 41Ibrahimu Koba Omonyamwando bw'Ense

GSAM 41.2Ekero tokobwatia amariko aya mabwipi goika omonto bw'ikomi ase ororeria rwa Nuhu, nigo tokonyora okorangerigwa kw'Ibrahimu, oyio Omonene atebetie, “Ense yonsi orarore, ninkoe aye n'oroiboro rwao kare na kare. Na ninkore oroiboro rwao robe buna orotu rw'ense; erinde onye omonto aranyare kobara orotu rw'ense, oroiboro rwao boigo robarekane. Imoka, otaare ase ense eye, ase obotambi bwayo na ase obogare bwayo; naki ninkoe yoyo.”11 Nonya n'eira eye y'Ibrahimu ng'a nare konyora ense ebe yaye, Omonene akamomanyia ng'a nakwe. Paulo nigo agoteba ng'a akagenda gochia “aase ase nare konyora omwando bwanyuma.”12 Ring'ana eri ri'ogoikeranigwa kw'eira, tata-tang'u, nigo riamanyigwe Ibrahimu ase oborabu goetera ase okorora korwa ase Nyasae, naki nigo “arenge koganya omochie ore n'amaroso, oyo omoagachi na omoroisia bwago nigo are Nyasae.”13 Ase Abarumi 4:13 nigo egoteeba ng'a eira yarenge “ng'a nabe omonyamwando bw'ense;” tari ase ngencho y'ense buna ere bono, korende engaki ende, ekero aramenye moyo naende.

GSAM 42.1Ase ogorora kw'omonto, Ibrahimu tararochetie buna oroiboro rwaeirwe eira roranyare koba orwaye omonyene. Ase igo akaboria ng'a Eliezeri, omorendi bw'ebinto biaye, arangwe koba oroiboro orwo. Omonene agateba, Tari nabo; korende narabe oyo “orarue ase enda yao aye omonyene.” Bono Omonene agachaka komomanyia ng'a emeremo y'omoerio y'oroiboro rwaye tiyare goikeranigwa erio erio. Agatebia Ibrahimu, “Oroiboro rwao narobe abageni ase ense etari yabo, na mbabakoreere; na mbabachandie emiaka amagana ane.... Na aye nochie ase chisokoro chiao ase omorembe; nobekwe ase emiaka y'obogaka obuya.”14

GSAM 42.2Moka Ibrahimu akarenta omopango otarenge bw'obong'aini bw'okobwangeria ogoikeranigwa kw'eira; korende nyuma y'okoiborwa kw'Isaaka, omwana bw'ekeene bw'Ibrahimu na Sara, mokaye bw'amachiko, Omonene agateba igoro y'Isimaeli na ng'ina Hagari, “Seria omokungu oyo omosomba na omwana oye.”

GSAM 42.3Ase okotemwa kw'okwegena kw'Ibrahimu, ekero aruetie Isaaka koba ekeng'wanso ase egesasimero, akeorokereria ring'ana ri'okoboka kw'abakure. Igoro yaye nigo egoteebigwa, “Akabara ng'a Nyasae nare n'okobua gw'okomobokia [Isaaka], nonya korwa ase abakure; na korwa aria akamonyora naende ase omogwekano.”15

GSAM 42Oroiboro rw'Ekeene

GSAM 42.4Ekero kende Ibrahimu nigo oorokererigwe ng'a Oroiboro rw'ekeene, orwo ebisaku bionsi biare kosesenigwa goetera asebare, nonya rware korwa ase ororeria rwaye ase omobere, ase ekeene nigo rware koba Kristo o Nyasae; ekiagera Omonene tamotebeti, “Oroiboro, koreng'ana n'abange; korende koreng'ana n'oyomo, Na ase Omoiborwa oo, oyo nigo are Kristo.”16 Omotomwa Paulo agateba igoro y'eri, “Amariko, kare ararorire ng'a Nyasae nabe abarire abanto b'Ebisaku koba abaronge ase okwegena, akarandia enchili kare ase Ibrahimu, agateba, Goetera ase aye ebisaku bionsi mbisesenigwe.”17 Eira eyaetwe Ibrahimu ekairanwa naende ase Isaaka n'oroiboro rwaye,18 na boigo ase Yakobo.

GSAM 42.5Ekiagera Yakobo arenge n'abana ikomi na babere abamura, ekiboria nigo kiaimerete koreng'ana n'amang'ana aya, Ni goetera ase oonaki ororeria rw'Oroiboro rw'ekeene rorabwe kogobwatiwa? Ase oborori Yakobo aruetie igoro y'abana baye ase ogotang'anwa na Nyasae, ring'ana eri rikaikanwa: “Enyimbo y'oborwoti terarue ase Yuda, gose omorui bw'amachiko korwa egati y'amagoro aye, goika Shilo ache; na ase ere abanto mbasangererekane.”19 Ase ogoikeranigwa kw'eri, mbuya korora aiga ng'a Abaisraeli, nonya barenge inse y'obogambi bw'ebisaku ao ao, mbaetigwe koba n'ekebarasa kiabo ekia Sanihedirini. Ase igo Yuda—egesaku ki'Abayahudi eki kiarokirwe koreng'ana na Yuda—konya mbaate ribaga ri'ogokwana amang'ana ase obogambi bwabo goika Shilo (Kristo) agacha ekeene.

GSAM 43Engaki Eyabisirwe

GSAM 43.1Chisokoro bakare nigo barenge n'obomanyi bonde igoro y'okoiraneria amaya n'Oroiboro rwaeirwe eira; korende indi gose nyuma y'engaki eng'ana ki nare gocha, konya biarenge bianabisirwe. Ekero ororeria rwa Yakobo rwabuchire ase Misiri, na Omoasiria—Farao (Isaya 52:4)—oyo “otamomanyeti Yusufu,”20 akaba obochandete, ebirengererio biabo nigo biabairaneretie ase emiaka 400 (ase ekeene 430) eyio yatebetigwe Ibrahimu ng'a n'engaki y'emechando yabo n'okomenya kwabo buna abageni; bakaba bagosemeria ng'a ogotoorigwa korwa ase aya nigo korabasoie ase omwando bwaeirwe eira.

GSAM 43.2Ekero Musa aiboirwe, ababyari baye bagarora ng'a “n'omwana omuya arenge.”21 Mbanyorete oborabu ng'a, ase obotang'ani bwa Nyasae, ere nare koba omotooria bw'Abaisraeli korwa ase obosomba bwabo obochandia. Tata-tang'u, obomanyi obo nigo Musa aete; naki ekero abeire n'emiaka emerongo ene, agatoora ase enkoro yaye kegima kogenda amo n'Abaisraeli abachandetigwe, na gochandwa amo nabarabwo, ribaga ri'okorokwa omwana bw'omoiseke o Farao na omonyamwando bw'ekerogo ki'oborwoti bwa Misiri,22 na ekero achagete kobatenenera abanto baye, akaita Omomisiri ase kobarenda, agakumia mono ekiagera batamanyeti emeremo yaye; “naki nigo arengereretie ng'a abamura bamwabo mbamanyete buna Nyasae araobatoorie goetera ase okoboko kwaye.”23

GSAM 44.1Ekero engaki y'Omonene yaigete ng'a Abaisraeli barue Misiri, bakarua ase engaki yatebetigwe kare, rituko erio erio. Okong'anya 12:40, 41. Tibaranyarete kobara Musa ng'a nere omogambi bwabo bw'omoerio n'oroiboro orwo rwaetwe eira, ekiagera nigo arenge bw'egesaku gia Lawi; na inee, Yakobo tararagetie ase obobani oorokererigwe ng'a Yuda nere orabe omogambi bwabo goika Shilo ache?

GSAM 44“Nimomorore, Korende Tari Bono.”

GSAM 44.2Ekero Abaisraeli barenge enchera gochia Kanaani, Balaki, omorwoti bwa Moabu (omonto bw'ororeria rwa Loti), akarangeria Balaamu ng'a aragererie Israeli. Omonene akaonchora okoragereria kwaye gokaba ogosesenia, na goetera ase ayio bakanyora oborabu bonde bw'ogokonywa korusia ekerengererio ng'a ogotoorigwa kw'omoerio korwa ase obogambi Saitani anyankire nigo korakorerwe erio erio kase basoe Kanaani. Amariko nigo agoteba igoro y'ayio ng'a Balaamu, ase okorora korwa ase Nyasae, agateba, “Nimomorore, korende tari bono; nimomorigererie, korende tari ang'e: eng'enang'eni nerue ase Yakobo, n'enyimbo y'oborwoti nerue ase Israeli; na neage chinkona chia Moabu, na gosiria abana ba Shethi bonsi.”24

GSAM 44.3Oroiboro orwo oronge rwaruete ase Ibrahimu, Paulo nigo akorokwana iga: “Ase igo, korwa ase omonto oyomo, na oyio orenge buna omokure, bakarua abange buna ching'enang'eni chi'igoro ase obonge, na buna omokenye ore ase orukoni rw'enyancha otanyare kobareka. Aba bonsi bagakwa ase okwegena, bataraegwa ayio arieretwe eira, korende mbaayaroche kare goika kure, bakaba n'obomaene igoro y'ayio, bakaayabwatira, na bagatora ng'a mbare abageni n'abagendi ase ense.”25

GSAM 44.4Enkoro ya Israeli tiyagwenerete gokwa gose koborwa chinguru ase obobani bwa Balaamu ng'a ogoikeranigwa kw'ogosemeria kwabo “tari bono,” na tari “ang'e;” ekiagera Omonene, ekero egeke obobani obo botarakwanwa, nigo arierete eira ase obogima bwaye omonyene ng'a ngencho eyio y'obonene neche ase omoerio. Goetera ase Musa agateba, “Korende buna ekeene ndi moyo, ense yonsi neichorie obonene bw'Omonene.”26 Ase amatuko y'omobani Habakuki, emiaka 863 bwanyuma, ekeene ekio ekakwanwa naende, korende kikakwanerwa ng'a neng'ana riria konya rire gocha: “naki ense neichore obomanyi bw'obonene bw'Omonene, buna amache akobwikira enyancha.”27

GSAM 45Obokoreri bw'Obomenyo Obochenu n'Omogwekano bw'Obokoreri bw'Ekeene

GSAM 45.1Ekero Omonene arusirie Israeli korwa Misiri, akararia richiko riaye ri'emeroberio emiya, abanto bonsi abare ase omosangererekano bakoigwa, na akabaa amariko aye ayio ayio ase rigena, areketwe n'ekiara kiaye omonyene. Erinde barorokigwe botambe gochia ase Omotooria oyo orarue obogima bwaye omonyene buna ekeng'wanso ase engencho yabo ase omoerio, na ng'a ase okobua kw'amanyinga aye ay'egekare ekinene mono ebibe biabo birusigwe, agachika koagachwa kw'Obomenyo Obochenu ase eroro. Eema eye, gose Obomenyo Obochenu, ase okoagachwa kwaye gwonsi, Musa akachikwa koyoagacha buna omogwekano oria Omonene amoorokietie ase egetunwa, batiga kwoonchora kende.28 Obokoreri bw'Obomenyo Obochenu obo nigo bwarenge ekinyorinyori ki'obokoreri bw'ekeene bwa Kristo ase Obomenyo Obochenu bw'igoro.29 Ekero omoroberio bwa Nyasae ase ebiegwa n'ebing'wanso bi'Obomenyo Obochenu bwarenge korenda ase obosio bw'abanto ekinyorinyori ki'“ebinto ebigiya ebire gocha,”30 Saitani ere nigo arenge kogeria gotwara abanto korigereria ekeegwa ekio kioka, ribaga ria Kristo n'obokoreri bwaye bw'ekeene, obwo eke kiarenge omogwekano bwabwo bwoka. Ase igo akageria kobatwara kobeka ogosemeria kwabo ase emeremo yabo abanyene erio banyore ogotooreka.

GSAM 45.2Omoroberio bw'Omonene nigo bwarenge koba omogambi bw'abanto baye,—Abaisraeli,—kobarwanera chisegi chiabo na kobua ebisaku. Narenge n'enchera yaye y'okogamba, buna amariko aya akworokia: “Ekero asirietie ebisaku bitano na bibere ase ense ya Kanaani, akabaganera ense yabo ase obomera. Na nyuma y'ayio akabaa abagambi ekero gi'emiaka buna amagana ane na emerongo etano, goika Samweli omobani.”31

GSAM 45Israeli Ekasaba Omorwoti

GSAM 45.3Nigo ekororekana ng'a Abaisraeli tibancheti enchera y'Omonene y'okobagamba. Korende omoroberio n'okogania kwaye nigo biarenge ng'a babe abanto baye bwenyene, abatanainete n'abanto bande bonsi ababarigete. Onye bare koigwera amorokererio aye ase oboikeranu, nonya ebisaku mbiaatebete igoro yabo, “Ekeene, egesaku eke ekinene n'abanto bare n'obong'aini nobomanyi. Naki egesaku ki ekinene ekire na Nyasae ang'e asebare, buna Omonene Nyasae oito ore ase amang'ana onsi tokomosabera?”32

GSAM 46.1Ase ogotaigw'anigwa kwabo, bakasaba Samweli ng'a abakeire omorwoti obagambe, na Omonene agatebia Samweli, “Bangire inche, ng'a timbagambera.”33 Bakatebia Samweli naende, ase enchera y'okochika goetania, “Bono, tobekeire omorwoti otogambie, buna ebisaku bionsi.”34 Samweli akaboorokereria ase oborabu ogochandwa okwo kwarabacheire kase babe n'omorwoti; korende “nonya nabo abanto bakanga koigwera eriogi ria Samweli; bagateba, Yaya; korende ntobe n'omorwoti ase igoro yaito, erinde naintwe tobe buna ebisaku bionsi; na omorwoti oito atogambie, atotang'anere, na atorwanere chisegi chiaito.”35

GSAM 46.2Ase igo bakaba n'abarwoti babagambete ekero gi'emiaka buna amagana atano; ritang'ani, oborwoti obomo, Sauli, Daudi na Sulemani bagambete; erio bwanyuma bukaganwa ase oborwoti bobere, Israeli na Yuda. Abarwoti babo abake mono nigo barenge abaya na abaronge, korende abange nigo barenge ababi, bagotwara abanto ase ogosasima chinyasae chi'oborimo n'amabe amanene. Naboigo abanto tibagwekainete rioka n'ebisaku biabarigete ase okoba n'omorwoti, korende bakabigwekana boigo ase amabe, ase gotiga Nyasae o chisokoro chiabo, na ase ogosasima ebigwekano bie chinyasae n'emeganda y'igoro.

GSAM 46.3Omonene nigo atebete igoro y'obogambi obo bw'abarwoti, goetera ase omonwa bw'omobani Hosea, “Aye Israeli, aye omonyene kwegosirie; korende ase inche nare okogokonywa kwao. Inche nimbe omorwoti oo; ng'ai onde ore oranyare kogotooria ase emechie yao yonsi? Na bari ng'ai abagambi bao abwo kwatebete ng'a, Ng'a omorwoti n'abanene? Nigo nagoeire omorwoti ase endamwamu yane, na ndamorusirie ase ogogusa kwane.”36

GSAM 47Oboruoti Bwaonchorerwe

GSAM 47.1Obogambi obo bw'abaruoti bokagenderera goika Abakalidayo bagasamba Yerusalemu, bakabogora ebinto bi'Hekalu, bakaira Abayuda ase obosomba Babeli. Aroro bakamenya miaka emerongo etano na ibere, buna barengereretwe ase obobani. Ekero obogambi obo bw'abaruoti bwaikete omoerio, Omonene agatebia Zedekia, omoruoti obo bw'omoerio, goetera ase omobani Ezekieli, ‘Aye omogambi omobe bw'Abaisraeli, osarigwe, rituko riao riaikire, ekero obobe boranyore omoerio, Omonene Nyasae nateba aya: Rusia egetambaa ki'obonene ase omotwe, orusie negutwa y'oboruoti; obogambi tibogosigara buna bore. Imokereria oria ore inse [omogambi o Babeli], oisie oria ore igoro [omogambi oyo bw'eamate ya Yuda oweimokereretie igoro mono]. Nimbuonchorie, mbuonchorie, mbuonchorie; tibokoba boigo, goika oria ore n'obuya bw'okobunyora ache; nimbomoe ere.’37

GSAM 47.2Omogambi oyo ore n'obuya bw'okogamba, Oroiboro rw'ekeene, nere Kristo. Omobani Mika akandika amang'ana aye, ‘Aye, enyomba entambe y'okorenda omoganda, orenge obomenyo bw'okobua bw'omoiseke o Sayoni, naaere bogoche, nonya obogambi obwa kare [obogambi bw'ense, obo bwairanigwe ase Kristo]; oboruoti mboche ase omoiseke o Yerusalemu.’38

GSAM 47.3Ekero Abaisraeli babosetie enyimbo y'oboruoti, yagasoa ase amaboko y'omoruoti o Babeli. Ekero babereire inse y'obogambi bw'Abamedi n'Abaperisi, erio Abagiriki, erio Abarumi, oboruoti bokaonchorerwa gatato. Ase oboruoti bwa Kaisari Augusito, omoruoti omonene o Rumi, Kristo, omoragisi bw'ekeene bw'ekerogo ki'obonene gia Daudi,—Oroiboro rw'ekeene rw'omokungu, rwa Aburahamu, na rwa Daudi,—akaiborwa, buna obobani bwatebete.

GSAM 47.4Erinde abanto bamanye ng'a Omogambi oyo ore n'obuya, Oroiboro rw'ekeene, tari omonto o gokwa bwoka ore n'oboruoti bw'amatuko make, Omonene agachera omotera chizaburi akandika aya: ‘Nimokore omwana one omotangi, oyore igoro kobua abaruoti b'ense. Nimorendere amabera ane kare na kare, n'okobwatana kwane nabe nakwo nkoba okong'u amo nere. Oroiboro rwaye boigo nindokore rugenderere kare na kare, n'ekerogo kiaye ki'obonene kibe buna amatuko y'igoro.’ ‘Oroiboro rwaye ndigenderere kare na kare, n'ekerogo kiaye ki'obonene kibe buna erioba ase obosio bwane. Ngekong'igwe kare na kare buna omotienyi, na buna omorori omwegenwa ore igoro.’39

GSAM 48.1Ase obobani bwa Isaya ntosoma boigo amang'ana y'Omogambi oyo aya: ‘Ekiagera omwana oiboirwe ase intwe, omwana omomura twaeirwe; obogambi mbobe igoro y'ereko riaye, n'erieta riaye ndirabe Oyo bw'Okogosa, Omosemia, Nyasae bw'Okobua, Tata o Kare na Kare, Omogambi bw'Omorembe. Okomenteka kw'obogambi bwaye n'omorembe tibikoba n'omoerio, igoro y'ekerogo ki'obonene gia Daudi, n'igoro y'oboruoti bwaye, kobobanga na kobokong'ia ase ekina na ase oboronge korwa bono goika kare na kare. Ogwancha okong'u kw'Omonene bw'Emeganda nkogokore aya.’40

GSAM 48Okobogorigwa kwa Enoku na Eliya Gochia Igoro

GSAM 48.2Amang'ana y'abanto ba kare ababogoretwe gochia igoro bataraigwa amakweri nare arikirwe. Ase Enoku, bw'omochando o gatano na kabere korwa ase Adamu, nigo gotebirwe ng'a ere ‘akagenda amo na Nyasae; tarengeo boigo, ekiagera Nyasae akamobogora.’41 ‘Ase okwegena Enoku akabogorwa erinde tatorora amakweri; tanyorekanete, ekiagera Nyasae nigo amobogorete. Ekiagera atarabogorwa, narenge n'oborori obo ng'a agwenirie Nyasae.’42

GSAM 48.3Naende, ekero Eliya na Elisa bagendete amo, ‘ekaba, ekero bagendererete kogenda na gokwana, rora, egari y'omorero ne chifarasi chi'omorero bikarorekana, bikabaanya; Eliya akainoka gochia igoro ase ekegunguri. Elisa akarora ayio, agakura, Tata one, tata one, egari y'Abaisraeli n'abariini ba chifarasi bayo! Tamoroche boigo.’43

GSAM 48.4Enoku akabana amang'ana y'ogocha kwa Kristo koba omogambi bw'ekina ase ense yonsi, ase amang'ana aya: ‘Rora, Omonene ngocha are n'echiribu ikomi chi'abachenu baye, konachera bonsi ekina, na komenyia abasarigwe bonsi bare egati yabo amabe yabo onsi bakorete batari n'obochenu, n'amang'ana yabo onsi amakong'u abasarigwa ababorete igoro yaye.’44

GSAM 49Ayubu Akorokereria Amang'ana y'Ogocha kw'Omonene

GSAM 49.1Ayubu, oyogetetwe ng'a akamenya ase engaki ya Musa, narenge n'obomanyi igoro y'ogocha kwa Kristo n'okoboka korwa ase abakure; ekiagera nigo atebete, ‘Ai, amang'ana ane andikirwe bono! Ai, andikirwe ase egetabu! Achongwe n'ekaramu y'echuma n'egesasi ase rigena kare na kare! Ekiagera inche manyete ng'a Omosibori one namenyete, na ase rituko ri'omoerio natenene igoro y'ense. Nonya oroganda rwane rwahwa, ching'ende chisarie omobere oyo, korende ase chinyama chiane nindorore Nyasae. Nindorore ere inche omonyene; amaiso ane namorore, tari aya omonto onde.’45

GSAM 49Ekerogo ki'Obonene gia Daudi N'eki'Omonene

GSAM 49.2Ekerogo ki'obonene gia Daudi nigo kiarogetwe ekerogo ki'obonene ki'Omonene. ‘Sulemani akaikaransa ase ekerogo ki'obonene ki'Omonene buna omoruoti ribaga ria Daudi ise.’46 Omonene narenge ‘aitebianirie asare [Daudi] n'ekiegano ng'a korwa ase oroiboro rw'omobere oye naraimokererie Kristo erinde aikaranse ase ekerogo kiaye ki'obonene. Ere arorire eri ritaraika, akagamba amang'ana y'okoboka kwa Kristo, ng'a omoika oye totigetwe ase embera, na chinyama chiaye ticharoche ogosareka.’47 Naende nigo gotebirwe igoro y'obogambi bwa Kristo obogochi-gocha ng'a, Naikaranse ase ekerogo ki'obonene gia Daudi. (Rora Isaya 9:7.) Naende, ‘Abaruoti b'ense mbaetenirie, n'abagambi mbaraberanete amo, korwania Omonene na Ogototwibwe Bwaye.... Korende inche mbekire omoruoti one igoro y'egetunwa giane egechenu gia Sayoni. Nindararie richiko: Omonene onsokete ng'a, Aye n'ore Omwana one; rero nkoiboire.’48 Naende, ‘Omonene agatebia Omonene one, Ikaransa ase okoboko kwane kwa borio, goika mbeke ababisa bao babe egento gi'okogotinikera amagoro.’

GSAM 49Abayuda Bakaichana

GSAM 49.3Amariko aya agachera Abayuda bakaichana. Aiga narenge ring'ana batarenge konyara gosiburana nario: onye Daudi amorocherete Omonene, erio naki arenge omwana oye? Naki arenge konyara koba omwana oiboirwe korwa ase oroiboro rwa Daudi, korende abe Imanueli—Nyasae amo na intwe? Korende Isaya, omobani obo omonyene, akabana, ‘Omoiseke omwekungi nabe morito, aibore omwana omomura, na araroke erieta riaye Imanueli.’49

GSAM 50.1Kristo nigo amanyete buya ekeboria ekeranyare kobania Abafarisai baria barenge korwanerania n'amang'ana. Ase ayio akababoria, ‘Ninki mogorengereria ase Kristo? N'omwana bwa ning'o? Bakamotebia, N'omwana o Daudi. Akabatebia, Erio naki Daudi ase Omoika akomoroka Omonene, ogoteba, Omonene agatebia Omonene one, Ikaransa ase okoboko kwane kwa borio, goika mbeke ababisa bao babe egento gi'okogotinikera amagoro? Onye Daudi nigo akomoroka Omonene, naki are omwana oye?’50

GSAM 50.2Ring'ana eri nigo rikogambwa naende ase Zaburi 45:6, 7: ‘Ekerogo kiao ki'obonene, aye Nyasae, n'ekia kare na kare; enyimbo y'oboruoti bwao n'enyimbo engororoku. Kwanchete oboronge, na kwabihiriwe n'obobe; ase ayio Nyasae, Nyasae oo, agototire amaguta y'omogoko kobua abanto more amo.’51 Amariko aya are ase ebirengererio biabo, abanto b'Abayuda goika barenge n'ebirengererio ebia igoro mono igoro y'engencho y'Omogambi na Omogorori oyogochi-gocha. Tari konyara koba enchera ende.

GSAM 50Oroiboro Orwa ase Nyasae

GSAM 50.3Okworokereria ase oboikeranu nigo kwaeirwe igoro ya Kristo n'okoiborwa kwaye; ekiagera Omonene, goetera ase omobani Mika, akorokia ng'a nigo arwete ase Nyasae, naende akorokia nonya omochie omonini ase araiborwe: ‘Korende aye, Betelehemu Efurata, nonya ore omoke egati y'echiribu chia Yuda, naaere narue oyo orabe omogambi bw'Abaisraeli ase engencho yane; enchera chiaye chi'omochakano n'echia kare, korwa kare na kare’ (ase orobega rw'egetabu, Ekeibirania, korwa ase ‘amatuko ya kare na kare’).52

GSAM 50Okobaho kwa Nyasae Kworokigwe ase Shekina n'ase Riire

GSAM 50.4Nyuma y'ayio ase amang'ana ya kare y'Abaisraeli, ekero Sulemani akoorete koagacha Hekalu, eria atebete ng'a goika ebe ‘y'obonene bw'okogosa’ mono, Shekina y'obonene bwa Nyasae ekanyora aase yayo egati y'abakerubi, igoro y'ekegubeko ki'amabera. Amang'ana arikirwe nigo agoteba ng'a ekero Hekalu yarusigwe ase Nyasae, ekero abakuani barwete ase aase aachenu, ‘riire rikaichora enyomba y'Omonene, igo abakuani tibanyarete gotenena gokorera ase engencho ye riire; ekiagera obonene bw'Omonene nigo bwaichorete enyomba y'Omonene.’53 Okobaho kw'Omonene ase Hekalu eye nigo kwarorekanete ase amaiso y'abanto ase riire ri'obonene. Omonene akairaneria ogosaba kwa Sulemani ase engaki eyio, akamotebia, ‘Nigure ogosaba kwao, na nachorete aase aiga abe enyomba yane y'okorua ebing'wanso.’54

GSAM 51.1Abanto bagasaria,—bagasoa ase ogosasima emegwekano,—na ase ayio omochie obo na Obomenyo Obochenu bwabo bikamenya biamorokerete ase miaka emerongo etano na ibere. Nyuma y'obosomba, Hekalu ekaagachwa naende ase obotang'ani bwa Zerubabeli. Nonya obonene bwayo bwarenge oboke ase obw'eria yaagachetwe na Sulemani, korende Omonene akagamba amang'ana yayo goetera ase omobani oye, ‘Obonene bw'enyomba eye y'omoerio mbobe obonene kobua obw'eria entang'ani.’55 Enyomba eye nigo yagwenigwe na Herode, na ase ebirende biayo Omotoori akorokereria. Enyomba entang'ani yarenge n'eriire ri'obonene eriarenge korengereria Omonene; korende ime y'eya kabere Omotoori omonyene agacha, ere Omotongi bw'ebinto bionsi.

GSAM 51Obogambi bw'Obonene bw'Omoseboka o Yese

GSAM 51.2Ase baria barenge n'oborageri na bakoganya ase amatuko ya Isaya, amang'ana y'ebinto bi'obonene biteneine n'okosiborwa kw'omoerio, ayaorokigwe goetera ase obobani bwaye, goika narenge ensoko y'echinguru n'okogosera chinkoro. Obobani obo naende nigo bworokirie obuya mono oroiboro rw'Omotoori oyo oganyeretwe, buna aya: ‘Omoseboka ngosoke korwa ase ritina ria Yese, n'Egesagia ngiamere korwa ase emeri yaye. N'Omoika bw'Omonene nabe igoro yaye, omoika bw'obong'aini n'okomanya, omoika bw'ogosemia n'echinguru, omoika bw'obomanyi n'okoigwera Omonene; namokore abe n'okomanya bwango ase okoigwera Omonene. Takonacha ekina ase ayio amaiso aye akorora, gose gotogonyera ase ayio amatwe aye akoigwa; korende ase oboronge nanachere abataka ekina, natogonyerere abagonu b'ense ase obogororoku. Naake ense n'enyimbo y'omonwa oye, na ase ogobumia kw'emenua yaye naite ababe.’56

GSAM 52Okoboka Kworokererwe n'Ababani

GSAM 52.1Omobani Isaya boigo akorokereria amang'ana y'okoboka kw'abakure, ase amang'ana aya y'okogosera chinkoro: ‘Ase egetunwa eke Omonene bw'Emeganda nakorere abanto bonsi enyangi y'ebiakoria ebinoru, enyangi y'edivai eigotine igoro y'amasigario yayo, ebiakoria ebinoru biaichoire emeseto, n'edivai eigotine igoro y'amasigario yayo, echenetwe buya. Na ase egetunwa eke nasarie egento gi'okogubeka ekigubekete abanto bonsi, n'ororenda orworamboretwe igoro y'ebisaku bionsi. N’amire amakweri ase obokoni; Omonene Nyasae naosie amariga korwa ase ebiosio bionsi, na narusie ogochaywa kw'abanto baye korwa ase ense yonsi; ekiagera Omonene okwanire. Na ase rituko erio ngotebwe, Rora, oyo nere Nyasae oito; twamoganyire, nere natotoorie. Oyo nere Omonene; twamoganyire; ntobe n'omogoko na ogochengera ase ogotooria kwaye.’57

GSAM 52Oboruoti bw'Ense Enya

GSAM 52.2Omobani oyio oyio nateba ng'a obogambi bw'omoerio mbokong'igwe ase ense eyaonchorerwe ebe enya: ‘Ekiagera, rora, nintonga igoro enya [igoro y'embeo] n'ense enya; na ebinto bia kare tibikoibukigwa, gose kogocha ase ebirengererio [ase orobega rw'egetabu, Ekeibirania, “goika ase enkoro,” nabo, koriganigwa naende]. Korende mobe n'omogoko, mochengere kare na kare ase ebi ntongire; ekiagera, rora, nintonga Yerusalemu ebe omogoko, n'abanto bayo babe ogochengera. Na nindogoke ase Yerusalemu, inchengere ase abanto bane; eriogi ri'okorera tirikoigweka boigo aroro, gose eriogi ri'ogokura. Korwa ase engaki eyio [korwa engaki ense enya eratonge] tokomenta koba omwana bw'amatuko make [omwana okomenya matuko make], gose omogaaka otarakoora amatuko aye [ogogota amatuko y'obogima atarakoora]; ekiagera omwana nakwe are n'emiaka 100 [ase amatuko abanto barenge komecha miaka 900, abana nigo barenge konyara koba n'emiaka 100]; korende omosaria ore n'emiaka 100 [ase miaka y'omoerio y'obogima bw'emiaka 100] nainwe. [Abwo bagokwa ase engaki ense enya ekorentwa nabwo bakosira ase “ogosira kw'abanto abasarigwe.” 2 Petero 3:7.] Mbaagache chinyomba, bamenye ime yachio; mbasimeke emegondo y'emisabibu, barie amatunda yayo. Tibakoagacha, omonto onde amenye; tibakosimeka, omonto onde arie; ekiagera amatuko y'abanto bane nabe buna amatuko y'omote [omote bw'obogima, ase Septuajinta], n'abachore bane mbagokere emeremo y'amaboko yabo engaki entambe.’58

GSAM 53.1Ezekieli narora kobua amatuko amange agochi-gocha goika okoboka kw'abakure. Goetera asare Omonene nateba, ‘Rora, inwe abanto bane, ninkoigore chimbeera chiaino, imoruse ase chimbeera chiaino, imorente ase ense y'Abaisraeli.’59

GSAM 53‘Ere Obogorete Ebirigo Biaito’

GSAM 53.2Isaya, omobani bw'Enchili, akaorokigwa buya kobua amang'ana y'okonacherwa ekina, okobaborigwa, n'amakweri y'Omotoori ase engencho y'abanto. ‘Ning'o,’ omobani nateba, ‘ogegenete amang'ana twararetie? Na ning'o okoboko kw'Omonene kwaorokigwe? Ekiagera nakure ase obosio bwaye buna egesimekwa ekeroro, na buna omori korwa ase riroba riomo. Tari n'engencho y'obuya, gose obonyakieni; ekero tomorora, tari n'obonyakieni oboragere tomoriganie. Nachaywa, angwe n'abanto; omonto bw'ebirigo, omanyerete obororo. Na intwe nigo twamobiserete ebiosio biaito; akachaywa, titwamobarire koba egento. Ekeene, ere obogorete obororo bwaito, agetie ebirigo biaito; korende intwe nigo twarengereretie ng'a ogusirwe, obetwe na Nyasae, na ababorigwe. Korende nigo akometeirwe ase engencho y'amasario aito, agaunwa ase engencho y'ebibe biaito. Egesusuro gi'ogotoretera omorembe nigo kiarenge igoro yaye; na ase amabaro aye ntogwenigwe.’60

GSAM 53.3Inee, amang'ana aya y'okogosa mono ngakororekana ase amatuko ane? Abanto amo n'omobani nigo barenge konyara koboria iga. Ogokoraneria nigo kwarenge konyara koba, Tibikoba bono; engaki y'ogocha kw'Omotoori oyo omonene teraba koika. Korende omobani nateba, ‘Amaiso ao narore Omoruoti ase obonyakieni bwaye; narore ense ere aare mono.’61

GSAM 54Obobani bwa Danieli Bworokia Amang'ana Agochi-gocha

GSAM 54.1Korende nigo Omonene goetera ase omobani Danieli achakete kworokereria abanto baye amang'ana y'amaruoti aratunyane, aranyooke na ogamba goika oboruoti bwaye bwa kare na kare bokong'igwe. Akachaka boigo kworokia engaki ekemanyererio, korwa ase ring'ana riarenge ritarakororekana, goika okororekana n'okonachwa kw'Omasiha. Okosiburana kw'endoroto ya Nebukadinesaro nigo kwaorokirie ng'a amaruoti ane aragambe ense nabe agokendekana ase chinguru n'obonene, buna rigori ri'echitahabu, chifeta, etaai, n'echuma rikogenda gokendekana. Na ase omoerio oboruoti obogabanekete, obotabwatene, mbong'ane n'obworo bw'echuma echotwe n'eroba ri'amache. Erio oboruoti bw'igoro mboche, nyuma y'ogosirigwa kw'amaruoti aria arabe buna amakoyo y'aase y'okoora ase engaki y'erioba, igo aase hayo atakonyorekana; korende oboruoti bwa Nyasae niboichore ense yonsi.

GSAM 54.2Erio, ase okorora kw'egesieri ki'omochando o gatano na kabere, ase ebimanyererio bi'ching'iti inye chinene, amang'ana ayio ayio naende ngagambwa, n'ebinto binde bi'amaruoti aya biorokigwe. Ase egesieri eke nigo gokogambwa ogogenderera n'emeremo y'obobua bw'‘orogunchara oronini’ orwaranyooke nyuma y'oboruoti bwa kane kogabanywa ebitari ikomi. Nabo bwaronchore gose kworoia ebitato biabio erinde obonyene bobe omogambi bw'omoika igoro yabio bionsi. Obobua obo bwa Papa mbogenderere ase oboruoti bwa kane obogabanekete, obworo, nonya miaka 1260. Nabo amang'ana yaorokigwe aragoike engaki Kristo aranyore oboruoti korwa ase Ise, na aboe abachenu b'Oyore Igoro Mono; oboruoti oboragambe ense yonsi ase omoerio, na bobaho kare na kare.

GSAM 55Amatuko 2300

GSAM 55.1Ase egesieri gia kanana gia Danieli, ase okorora kw'eng'ondi ensacha, embori ensacha, n'‘orogunchara oronini orwakure rukaba oronene mono,’ omobani natangwa naende goika engaki y'omoerio. Ase emesita 13 na 14 narigererigwa ase engaki—amatuko 2300—ekogoika konachwa kw'ekina. Eye narenge engaki entambe, n'omobani akaimanya iga; ekiagera omomalaika akamotebia ng'a okorora okwo nikwarenge kw'amatuko amange agochi-gocha. Nonya naboigo rituko ri'ogochaka kw'amatuko ayo tiriraba gotebererwa, na ase ayio akoora egesieri agateba, ‘Nagaichana ase okorora okwo; korende onde tari oya manyete.’

GSAM 55Chichuma 70 Goika Omasiha

GSAM 55.2Egesieri gi'omochando o kianda nigo gekogamba ogocha kw'omomalaika ase Danieli, koba ogokoraneria ase ogosaba kwaye, komoa obong'aini n'okomanya. Akamotebia engaki ye chichuma 70. Chichuma 69 ase chichuma ebi bi'emiaka [nabo totebirwe ng'a eye n'eriogo ri'ring'ana shevooim, eriaonchoretwe ‘chichuma’] nchioike Omasiha. Omochakano bw'engaki eyio, ‘richiko ri'ogoirania na koagacha Yerusalemu,’ konya tiriraarusigwa. Ekeboria ngocha, Naki Danieli arenge konyara komanya ekero chichuma 69 biaraikete omoerio? Ase egesieri ki'ikomi na kabere ring'ana ri'engaki naende nirikogambwa. Ase ekeboria kiaye, ‘Omoerio bw'ebinto ebi ninki obobe?’ natebwa ng'a agende enchera yaye, ekiagera amang'ana aya ‘asiekirwe na abekirwe ekemanyererio goika engaki y'omoerio,’ ekero ‘abanyabong'aini baramanye.’

GSAM 55.3Ekeene, ring'ana eri ri'engaki n'erimo ri'amang'ana omotomwa Petero agogamba ekero ateba, ‘Igoro y'ogotooreka oko, ababani ababanete amabera arache aseninwe mbaboririe na korigiria ase obogetie. Bakorigereria engaki ki, gose engencho ki y'engaki, Omoika bwa Kristo oyobarenge ime arenge kworokia, ekero arangetie korwa kare okobaborigwa kwa Kristo, n'obonene obwaratunyane.’62

GSAM 56Omoerio bw'Abasarigwe

GSAM 56.1Malaki, bw'omoerio ase ababani b'Ebitabu bi'Okobwatana kwa Kare, natiga amang'ana y'okogosa igoro y'ogosirigwa kw'ababe ase omoerio: ‘Rora, rituko ngocha rire, erirakiore buna etanuri; na abanto abenenu bonsi, ee, na abanto bonsi abakokora obobe, mbabe buna amasagwa. Rituko erio erigocha ndibariokie basire, nateba Omonene bw'Emeganda, igo tirikobatigera omori gose egesagia. Korende ase inwe abakogosa erieta riane, Erioba ri'oboronge ndiranyooke, rire n'okogwenia ase chimbaba chiaryo. Inwe namosoke, mokure buna chimori chiogererwa ase enyomba y'echiombe. Namotiringererie ababe; ekiagera mbabe ribu inse y'ebisore bi'amagoro aino, ase rituko ndakore aya, nateba Omonene bw'Emeganda.’63

GSAM 56.2Amang'ana aya onsi arikirwe ase Ebitabu bi'Okobwatana kwa Kare, ebiarenge ase amaboko y'Abaisraeli, akobasiburira ebinto ebinge bi'omoroberio bw'ogotooreka. Goika abasomi abagetietie ring'ana bakabeka chinkoro chiabo mono ase amang'ana aya, ekero baroche na komanya ng'a barenge koba ang'e n'engaki Oroiboro oru rwarieretwe rwarache! Ekero abanto abange, nonya baria basomete Amariko ase chisinagogi kera Esabato, batamanyete ring'ana (Ogokora Kw'abatomwa 13:27), baria barenge abagosi ba Nyasae n'abasomi abagetietie, baria barigirie Amariko ase obwegenwa batang'anwa n'Omoika, ekeene, bakasaba ase enkoro yonsi, buna omotomwa Yohana akorete ase engaki eye, ‘Incha, Omonene Yeso, na oche bwango.’

Notes

  1. Egetabu ki'Emebeyano 13:12. ↩
  2. Hagai 2:6, 7. ↩
  3. Abaibirania 12:26-28. ↩
  4. Isaya 28:13. ↩
  5. Egetabu ki'Emebeyano 4:18. ↩
  6. Omochakano 4:1. ↩
  7. Abaibirania 11:4. ↩
  8. Omochakano 4:25. ↩
  9. Omochakano 5:29. ↩
  10. Omochakano 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Omochakano 13:15-17. ↩
  12. Abaibirania 11:8. ↩
  13. Abaibirania 11:10. ↩
  14. Omochakano 15:13-15. ↩
  15. Abaibirania 11:19. ↩
  16. Abagalatia 3:16. ↩
  17. Abagalatia 3:8. ↩
  18. Omochakano 28:13. ↩
  19. Omochakano 49:10. ↩
  20. Okong'anya 1:8; Ogokora kw'Abatomwa 7:18. ↩
  21. Abaibirania 11:23. ↩
  22. Rora Amang'ana a Kare y'Abayahudi, ya Yosefasi, egetabu 2, egesieri 9, ekebungo 7; Omoika bw'obobani, egetabu 1, amatera 165, 166. ↩
  23. Ogokora kw'Abatomwa 7:25. ↩
  24. Omobaro 24:17. ↩
  25. Abaibirania 11:12, 13. ↩
  26. Omobaro 14:21. ↩
  27. Habakuki 2:14. ↩
  28. Okong'anya 25:40; 26:30; 27:8; Ogokora kw'Abatomwa 7:44. ↩
  29. Abaibirania 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Abaibirania 10:1. ↩
  31. Ogokora kw'Abatomwa 13:19, 20. ↩
  32. Okoiranerera 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samweli 8:7. ↩
  34. 1 Samweli 8:5. ↩
  35. 1 Samweli 8:19, 20. ↩
  36. Hosea 13:9-11. ↩
  37. Ezekieli 21:25-27. ↩
  38. Mika 4:8. ↩
  39. Zaburi 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Isaya 9:6, 7. ↩
  41. Omochakano 5:24. ↩
  42. Abaiberania 11:5. ↩
  43. 2 Abaruoti 2:11, 12. ↩
  44. Yuda 14, 15. ↩
  45. Ayubu 19:23-27. ↩
  46. 1 Amang'ana 'Ebiro 29:23. ↩
  47. Ogokora Kw'abatomwa 2:30, 31. ↩
  48. Zaburi 110:1. ↩
  49. Isaya 7:14. ↩
  50. Matayo 22:42-45; Zaburi 110:1. ↩
  51. Abaiberania 1:8, 9. ↩
  52. Mika 5:2. ↩
  53. 1 Abaruoti 8:10, 11. ↩
  54. 2 Amang'ana 'Ebiro 7:12. ↩
  55. Hagai 2:9. ↩
  56. Isaya 11:1-4. ↩
  57. Isaya 25:6-9. ↩
  58. Isaya 65:17-22. ↩
  59. Ezekieli 37:12. ↩
  60. Isaya 53:1-5. ↩
  61. Isaya 33:17. ↩
  62. 1 Petero 1:10, 11. ↩
  63. Malaki 4:1-3. ↩

Note

Back