Oshitukulwa 16 — Etumwalaka lOmweengeli omutitatu
GSAM 247.1“Omweengeli omutitatu okwa va landula, ta ti nendaka inene: Ngeenge omunhu ta longele oshilyani nefano lasho, ndele ta tambula edidiliko lasho mepala laye ile meke laye, oye na ye ota ka nwa omaviinyu ehandu laKalunga, oo a tililwa, inaa pilwa, moshiyaxa shehandu laye; ndele ota ka hepekwa nomundilo nosulufule koshipala shovaengeli ovayapuki nokoshipala shOdjona. Nomwishi womahepeko avo otau londo fiyo alushe; ndele kave na etulumuko omutenya ile oufiku, ava hava longele oshilyani nefano lasho, na keshe ou ta tambula edidiliko ledina lasho. Apa ope na elididimiko lovayapuki; apa ope na ava hava diinine oipango yaKalunga neitavelo laJesus.”1
GSAM 247Eshondolo la fimana li dule aeshe mOmbibeli
GSAM 247.2Eli olo eshondolo la fimana li dule aeshe li li mOmbibeli, ndele osha shili kutya momanyolelo ehokololo louyuni wetu kape na ondombwedi kutya etumwalaka eli ola li la udika nale. Osho sha shilipalekwa kutya ovaengeli votete navavali mokati kovaengeli ava vatatu ove na sha noluvalo lopaife, otashi ulike nawa unene kutya etumwalaka eli kali fi lomafimbo onale.
GSAM 247.3Omukulunhu J. V. Himes okwa ti momudo 1847:—
GSAM 247.4“Oshitukulwa oshitimulongo nashine [shEhololo] otashi ulike ondaka tai kumwifa, oyo i na okumwayekwa natango, opo i shondole ovanhu potundi yokumakwa kunene. Oovelise 9-11. MEmbo laKalunga kamu na vali eshondolo lehandu tali tilifa ngaashi eli. Ngeenge eshondolo la tya ngaha la pumbiwa, mbela itashi ulike kutya ope na okumakwa kunene?”2
GSAM 248Otembeli oya pashuka — oshikasha sha monika
GSAM 248.1J. N. Andrews okwa popya kombinga yetumwalaka eli a ti: “Okupashuka kwonhele iyapuki unene motembeli yomeulu, omwa monika oshikasha, osho oshiningwanima tashi ningwa pokuudika kwomweengeli omutiheyali. Ndele eshi oilonga yOmuyambi wetu Munene ya lundulukila monhele oyo pexulilo lomafiku 2300, otatu udu ko kutya okupashuka kwotembeli okwa didilikwa nexulilo lefimbo olo, ngaashi sha ulikwa meudifo lomweengeli wantete. Okuya kwOmuyambi wetu Munene monhele iyapuki unene, a longe koshipala shoshikasha shaKalunga, otaku ningifa ongalo i tale koipango yaKalunga oyo i li moshikasha omo. Oipango yaKalunga oya kala tai minikile okuza monhele iyapuki yomeulu okuza pefimbo olo.
GSAM 248Elundululo lEshabata
GSAM 248.2“Osho oshili shaa shi dulika okukondjifwa kutya oshipango oshitine, omafimbo amwe onale, osha lundululwa okuza kefiku letulumuko lOmwene sha ninga efiku loshivilo shovapaani, efiku lotete loshivike. Elundululo eli ola ningwa tali kondjifa Omanyolo Mayapuki pwa yela, oo aeshe taa tambula efiku etiheyali olo alike Eshabata lOmwene loshivike. Ola ningwa komupiyamuki munene, oo Daniel a xunganeka kutya ota ka ‘diladila okulundulula omafimbo nomhango.’ Epangelo eli, momushito walo, ola faafana noshilyani osho sha li shi na okulongelwa kouyuni aushe. Ndele osho oshinima shi na oshilonga unene kutya oshipango eshi sha kala sha lyatwa efimbo lile, paife otashi popilwa, novanhu vaKalunga ova hovela okushi diinina pamwe noikwao omuwoi. Kalunga na pandulwe eshi ta longekida oshixupe kelwoodi lawo laxuuninwa nedragona, noku ka pita moivelo yoshilando shiyapuki. Ehololo 12:17; 22:14. Okupopila oshipango oshitine taku kondjifa Eshabata leliwa meitavelo, nokuudifa oipango yaKalunga aishe, osho ondombwedi inene kutya efimbo lopaife olo efimbo lelididimiko lovayapuki neleshondolo lomweengeli omutitatu.”3
GSAM 249.1Moitukulwa ya tetekela, omadiladilo a twalwa ketumwalaka lotete nelitivali momatumwalaka aa, ngaashi a wanifwa meudifo linene lokuya kwapili fiyo 22 Oktoba 1844. Eshi sha nyolwa pexovelo loshitukulwa eshi otashi ti: ‘Omweengeli omutitatu okwa va landula,’ sha hala okutya, okwa landula omweengeli wantete nomutivali. Pamwe otashi kala shi na oshilonga, monima youkwatya ou, okutala kehovelelo letumwalaka lomutitatu.
GSAM 249Ovaadventista votete ovakaleli vEshabata
GSAM 249.2Pefimbo ‘londaka yopokati koufiku,’ momudo 1844, Omwene okwa hovela okuwilika omadiladilo ovanhu vaye kokudiinina Eshabata lefiku etiheyali. Ehongo eli mokati kOvaadventista ola hovela ngaha: Rachel Preston, Omubaptista wefiku etiheyali, okwa ka kala kuWashington, N.H., oko kwa li ongalo yOvaadventista. Okwa tambula ehongo lokuya kwapili, nongalo oyo, ya li i na ovamwameme novamwatate ve fike pomilongo ne, oya tambula Eshabata loshipango oshitine molwoilonga yaye youmishoni.4 Eshi osha ningifa ovanhu va konakone oshinima esho. Mepandja lOndaka la 5 Septemba 1844, otatu lesha kutya: ‘Ovanhu vahapu ova uda omadiladilo avo a kwatwa unene kombinga yediladilo lokutya ove na okudiinina efiku etiheyali.’ Omambo aa a li monyolo yomutoti wepandja, omo mwa kendabalwa kanini okuninga ovanhu va itave kutya efiku lotete loshivike li na okudiininwa. Oshinima eshi osha twikila mepandja la 12 Septemba, omo hatu hange omambo aa a fimana, oo a ningifa vahapu va konakone nawa, tava yandje ko omadiladilo unene:—
GSAM 249Efiku etiheyali olo alike li na omhango yokutya li na okudiininwa
GSAM 249.3“Moshivike sha pita, otwa fika kediladilo eli: Kape na oshitukulwa shimwe shefimbo osho Ovakriste va lombwelwa komhango oku shi nangeka efimbo liyapuki. Ngeenge ediladilo eli kali li mondjila, ohatu diladila kutya efiku etiheyali olo alike li na omhango yokutya li na okudiininwa.”
GSAM 250Enyolo laT. M. Preble
GSAM 250.1Omadiladilo Ovaadventista aveshe a twalwa koshinima shEshabata kenyolo laT. M. Preble kombinga yoshinima eshi, la nyolwa 13 Febuluali 1845, ndele la nyanyangidwa mEteelelo laIsrael, kuPortland, Maine, 28 Febuluali 1845. Konima eshi a ulika kutya Eshabata lOmbibeli oli na okudiininwa, nokutya ola lundululwa li ninga efiku lotete loshivike keliwa linene meitavelo, okwa ti: ‘Ngaha otatu mono Daniel 7:25 ya wanifwa, onyanga inini tai lundulula “omafimbo nomhango.” Onghee ame ohandi mono kutya aveshe ava hava diinine efiku lotete li kale Eshabata, ovadiinini vefiku lotete loshivike lapapa, ndele ovanyoni vEshabata laKalunga.’5
GSAM 250J. B. Cook kombinga yoshinima shEshabata
GSAM 250.2Konima yasho, inapa pita efimbo lile, kwa monika enyolo laJ. B. Cook la nyanyangidwa, omo a ulika kutya mOmanyolo kamu na ondombwedi yokudiinina efiku lotete loshivike li kale Eshabata, ndele okwa longifa omambo aa a xwampala: ‘Ngaha omhepo aishe otai kufwa noupu moikutu hai kwendifa oiyombo yovakwendimomeva, ovo pamwe tava kwende momeva inava shiiva kutya ove li kohi yofulaka yEshabata yapapa.’
GSAM 250.3Nonande ovalumenhu ava vavali ova diinine Eshabata kefimbo lifupi, ova hovela oshinima osho shaa shi li shipu okukwata. Omambo aa a kwata ovanhu, ‘ovadiinini vefiku lotete loshivike lapapa,’ ‘ovanyoni voipango yaKalunga,’ ‘okukwenda momeva kohi yofulaka yEshabata yapapa,’ a li momilungu yovanhu omafele avo va li va hala unene okushiiva oshili yoshinima eshi. Ngaha Omukulunhu Joseph Bates, wokuFairhaven, Mass., okwa kwatwa komambo aa, ndele okwa tambula Eshabata momudo 1845.
GSAM 250Joseph Bates ota tambula Eshabata
GSAM 250.4Ehokololo laye ola li ngaha: Eshi a uda ongudu yokuWashington, N.H., ya li tai diinine Eshabata, okwa tokola oku ka talela po ongalo oyo a mone kutya oshinima esho osha tya ngahelipi. Okwa ninga ngaha, ndele eshi a konakona oshinima esho pamwe navo, okwa mona kutya ove li mondjila, ndele okwa tambula diva ouyelele kombinga yEshabata. Eshi a shuna kuNew Bedford, Mass., okwa shakeneka omumwatate a fimana pondjila ya tungwa kombada yomeva pokati kaNew Bedford naFair Haven. Omumwatate oo okwe mu popifa a ti: ‘Omukulunhu woshiyombo Bates, oho u na onghundana ilipi?’ Omukulunhu Bates okwa nyamukula a ti: ‘Onghundana oyo kutya efiku etiheyali olo Eshabata lOmwene Kalunga ketu.’ Omulumenhu okwa ti: ‘Eewa, ame ohandi ka shuna keumbo, ndi leshe Ombibeli yange, ndi tale oshinima esho.’ Okwa ninga ngaha, ndele pefimbo la landula eshi va shakeneka, omumwatate ou okwa li a tambula oshili yEshabata, ndele ta i diinine.
GSAM 251Embo lotete kombinga yEshabata
GSAM 251.2Omukulunhu Bates okwa hovela diva okuudifa oshili eshi, ta di moshilongo oshimwe ta i moshikwao. Okwa mona diva kutya embo, ile nokuli okambo kanini, kombinga yEshabata otaka ka mu kwafela unene moilonga yaye, ndele omwenyo waye owa pendulwa kOmhepo yaKalunga a nyole nokunyanyangida oshinima shimwe kombinga yoshinima eshi. Ashike epulo ola li kutya otashi dulika ngahelipi ngeenge kape na oshimaliwa, osheshi ashishe osho a li e na osha li osheleni yaYork imwe (oosenda omulongo nambali netata). Pamwe omuleshi ota ka hala okuuda ehokololo laye moshinima eshi, ngaashi e li hokololela nge momudo 1855.
GSAM 251Oopaunda ne doufila
GSAM 251.3Okwa ti kutya eshi a li ta ilikana koshipala shaKalunga, okwa tokola okunyola embo, ndele okwa kala a shilipala kutya ondjila yokulinyanyangida otai ka pashuka. Onghee okwa kuutumba poshitaafula shaye shokunyolela, e na Ombibeli nembo tali ulike omambo nomaveleko awo mOmbibeli, a hovele oilonga yaye. Inapa pita otundi imwe, Meme Bates okwa uya monduda ndele okwa ti: ‘Joseph, kandi na oufila wa wana okufika oshikwiila ashishe,’ ndele okwa popya noinima imwe inini oyo a li a pumbwa. Omukulunhu woshiyombo Bates okwa pula a ti: ‘Owa pumbwa oufila u fike peni?’ Okwa nyamukula a ti: ‘U fike po paoopaunda ne.’ Ye okwa nyamukula a ti: ‘Eewa.’ Konima eshi a dja monduda, okwa ya komutanda wa li popepi, a lande oopaunda ne doufila noinima ikwao, e i etela keumbo, ndele okwa kuutumba vali poshitaafula shaye shokunyolela. Diva Meme Bates okwa ya mo, a mona oinima oyo poshitaafula, ndele okwa ti ta kumwa: ‘Oufila ou owa dja peni?’ Omukulunhu woshiyombo okwa ti: ‘Mbela kawa wana? Owa tya kutya owa hala oopaunda ne.’ Ye okwa ti: ‘Eeno, ashike owe u kufa peni?’ Ye okwa ti: ‘Onde u landa; mbela kauwo ou wa pumbwa opo u manife okufika oshikwiila?’ Meme Bates okwa twikila a ti: ‘Eeno, ashike ove, Omukulunhu woshiyombo Bates, omulumenhu oo a kwendifa oiyombo okuza kuNew Bedford fiyo keenhele adishe douyuni, mbela owa ya pondje wa landa oopaunda ne ashike doufila?’ ‘Eeno, mbela kauwo ou wa pumbwa opo u manife okufika oshikwiila?’ Meme Bates okwa ti: ‘Eeno, ashike mbela owa landa oopaunda ne(!) doufila?’
GSAM 252Oodola omayovi omulongo nalimwe da longifwa molwoshili
GSAM 252.1Ekalo likwao lidjuu ola landula diva. Eshi Omukulunhu woshiyombo Bates a efa oilonga yomefuta, okwa landifa oshitukulwa shaye moshiyombo ngeedola $11,000, ashike paife okwa li a longifa ashishe osho a li e na okuhumifa oshili komeho. Fiyo pefimbo olo, Meme Bates ka li eshi oshili kutya oshimaliwa shavo osha tya ngahelipi, ashike ye okwa mona kutya paife oku na oku shi mu lombwela. Onghee okwa ti nombili: ‘Mukulukadi wange, onda longifa oshimaliwa shange shaxuuninwa ashishe shomouyuni oku landa oinima oyo.’ Meme Bates, ta lili noluula, okwa pula a ti: ‘Otatu ka ninga shike?’ Omukulunhu woshiyombo okwa fikama, ndele nelifimaneko alishe lomukulunhu ta wilike oshiyombo shaye, okwa ti: ‘Ame ohandi ka nyola embo; ohandi ke li hangalafa, ndi mwayelele oshili eshi yEshabata koshipala shouyuni.’ Meme Bates okwa ti, omahodi taa mu keelele okumona: ‘Eewa, ashike otatu ka li shike?’ Omukulunhu woshiyombo Bates okwa nyamukula nokulimemesha: ‘Omwene ota ka pashula ondjila.’ Meme Bates okwa ti: ‘Eeno, Omwene ota ka pashula ondjila! Osho ho ti alushe,’ ndele okwa hovela okulila unene, a dja monduda.
GSAM 252Ekwafo laa li la teelelwa
GSAM 252.2Konima eshi Omukulunhu woshiyombo Bates a twikila oilonga yaye etata lotundi, okwa uda momutima kutya na ye koposita, osheshi okwa li ombiliwa yaye oko. Okwa ya, ndele osha li oshili, kwa li ombiliwa. Momafiku oo, ondjabi yokutuma ombiliwa oya li oosenda nhano, ndele omutumi oye a li ta hoolola oku i futa manga ile hasho. Omunyoli wombiliwa ei, molwoshinima shimwe, ka li a futa ondjabi yokutuma. Apa Omukulunhu woshiyombo Bates okwa shunifwa vali pevi, osheshi okwa li e na okulombwela omuwiliki woposita, Tate Drew, oo a li eshi nawa, kutya ita dulu okufuta ondjabi, osheshi ka li e na oshimaliwa. Ashike okwa ti: ‘Oto dulu mbela oku etha nge ndi mone oko ya dja?’ Omuwiliki woposita okwa ti: ‘I kufa ashike, ndele u ka fute efimbo likwao.’ Omukulunhu woshiyombo okwa ti: ‘Ahowe, itandi kufa ombiliwa ei moposita ondjabi inai futwa.’ Eshi a li a kwata ombiliwa meke, okwa ti: ‘Ame ohandi diladila kutya mombiliwa ei omu na oshimaliwa.’ Okwa taalela omuwiliki woposita ndele okwa pula a ti: ‘Oto dulu mbela oku i pashula? Ngeenge omu na oshimaliwa, oto dulu okukufa mo ondjabi; ngeenge kamu na, itandi i lesha.’ Omuwiliki woposita okwa ninga ngaashi a pulwa, ndele tala! omwa li oshimaliwa shepepa shoodola omulongo. Eshi a lesha, okwa mona kutya ombiliwa oya li ya dja komunhu oo a tya kutya Omwene okwa kwata omadiladilo aye unene kutya Omukulunhu Bates oku na epumbwo loshimaliwa, ndele okwe mu tumina sho diva; ndele mokulipwilikila pamwe okwa dimbwa okufuta ondjabi yokutuma.
GSAM 253.1Konima eshi a futa ondjabi yoposita, okwa ya komutanda woikulya, a lande epipa loufila ngeedola $4, pamwe noombatata, osuuka noinima ikwao ya pumbiwa. Eshi ta lombwele kutya oinima oyo nai ka etwe peni, okwa ti: ‘Pamwe omukulukadi ota ka ti kutya oinima oyo kayopo, ashike inamu yandja ko ombili komambo aye; dideni oinima oyo ponhele yokukala pondje pokomesho yeumbo.’
GSAM 253.2Okwa ya opo peumbo lonyanyangido, ndele okwa ninga eudaneko lokunyanyangida omikanda eyovi limwe yokambo ke na omapandja e fike pefele limwe. Ova udafana kutya ngeenge enyolo tali etwa, ovanyanyangidi nava li longekidile enyanyangido diva ngaashi tava dulu, ndele va tume kuye omapandja a nyanyangidwa opo a tale ngeenge otaa wapalele. Ye okwa li e na okufuta oilonga ngaashi a tambula oshimaliwa, ndele omambo kaa li e na okukufwa peumbo olo fiyo eendjabi adishe da futwa.
GSAM 253.3Omukulunhu woshiyombo Bates okwa li eshi nawa kutya kape na ou e na okumu futa oshimaliwa, ashike okwa uda kutya oshilonga shaye okunyola embo eli, ta itave kutya Omwene ota ka kwata omitima dovanhu va tume oshimaliwa ngeenge sha pumbiwa. Konima eshi a landa omapepa, eepena noikwao, ngaashi ta yandje efimbo opo oinima yeumbo i mu tetekele, okwa ya petetekelo londjila tai i keumbo laye. Eshi a mona kutya oinima oyo oyopo, okwa ya meumbo moshivelo shokonima, ndele okwa kuutumba vali poshitaafula shaye. Meme Bates okwa ya mo, ta popya ta nyengwa okulikwata, a ti: ‘Joseph, tala po ponhele yokukala pondje pokomesho yeumbo! Oinima oyo oya dja peni? Omweendi wokangolo okwe uya apa, ndele okwa li a tokola oku i dida. Onde mu lombwela kutya kayo yopa, ashike okwa i dida.’ Omukulunhu woshiyombo Bates okwa ti: ‘Eewa, ohandi diladila kutya oinima aishe oi li nawa.’ Ashike Meme Bates okwa ti: ‘Ashike oya dja peni?’ Omukulunhu woshiyombo okwa ti: ‘Omwene oye e i tuma.’ Meme Bates okwa ti: ‘Eeno, Omwene oye e i tuma; osho ho ti alushe.’ Opo okwa yandja ombiliwa komukulukadi waye, ta ti: ‘Lesha ei, ndele oto ka shiiva oko ya dja.’ Okwe i lesha, ndele okwa dja mo vali a ka lile, ashike elilo eli inali fa lotete; ndele eshi a shuna, okwe mu pula nelininipiko a dimine po okuhe na eitavelo kwaye.
GSAM 254Oshimaliwa otashi uya molwembo
GSAM 254.1Eshi oilonga yokunyola nokunyanyangida tai i komeho, Omukulunhu woshiyombo Bates okwa li ha tambula oshimaliwa momafimbo a yooloka okupitila moposita nomomikalo dikwao, pamwe okuza kovanhu oo inaa mona nandenande. Eshi a tambula oshimaliwa, okwa li he shi yandje kovanyanyangidi shi fute ondjabi yembo. Pexulilo, efiku ola fika eshi omambo aeshe a manwa okunyanyangidwa, ndele okuza konhele oo Omumwatate Bates inaa teelela, oshimaliwa sha li sha xupa kondjabi osha futwa; ngaha omambo inaa kwatelwa efiku nande limwe, a hangalafwa diva.
GSAM 254Ondjabi yaxuuninwa oya futwa
GSAM 254.2H. S. Gurney, wokuMemphis, Mich., okwa lombwela nge muMalitsa 1884 kutya, ongula ei ashike omo embo lOmukulunhu Bates la mana, okwa tambula oodola $100 komulumenhu oo a li a popya kutya ita ka mu futa nandenande. Oshikweleti esho osha li sha pita efimbo lokuninga epulo lasho metokolo. Eshi a tambula oshimaliwa eshi, okwa kala e na enyanyu lokulongifa oshitukulwa shasho okufuta ondjabi yaxuuninwa yokambo kEshabata kOmukulunhu Bates. Ashike Tate Gurney okwa ti: ‘Omumwatate Bates ka li eshi, fiyo efiku lokufya kwaye, kutya olye a futa oshimaliwa shondjabi yembo sha li sha xupa.’ Ehokololo eli lOmukulunhu Bates mokunyanyangida oshili yEshabata ola fa la li tali lombwele ovanhu vetu okuza kexovelo lokunyanyangida oshili kombinga yEshabata: ‘Twikileni oilonga ei, ndele teeleleni ewiliko laKalunga li pashule ondjila eshi tamu i komeho.’
GSAM 255Omukulunhu Bates ita itave omamoniko
GSAM 255.1Omambo taa landula, a xwampalekwa okuza mEhokololo loukalamwenyo, otaa ka ulika nghee oshali shoxunganeko nokushunifwa po kwEshabata ya kwatakanifwa:—
GSAM 255.2Eshi a li a talela po New Bedford, Mass., momudo 1846, Omukainhu omunyasha Harmon okwa shiivafana nOmukulunhu Joseph Bates. Ye okwa li a tambula nale eitavelo lokuya kwapili, ndele okwa li omulongi ta longo unene moilonga ei. Okwa li omulumenhu Omukriste washili, e na efimaneko nefilonghenda. Okwa ungaunga nOmukainhu omunyasha Harmon nenyalo, a fa okaana kaye mwene. Efimbo lotete eshi e mu uda ta popya, okwa ulika kutya oku na ohokwe inene, ndele konima eshi a mana, okwa fikama a ti: ‘Ame ondi li Tomas omupataneki. Itandi itave omamoniko. Ashike ngeenge onda li handi dulu okwiitavela kutya ondombwedi yomalombwelo oyo omumwameme a hokolola oufiku ou oyo ondaka yaKalunga kutse, onda li handi kala omulumenhu a nyanyukwa e dule aveshe va li nomwenyo. Omutima wange owa kwatwa unene. Ohandi itave kutya ou ta popya oku na oshili momutima, ashike itandi dulu okuyelifa nghee a ulikilwa oinima tai kumwifa oyo e tu hokololela.’
GSAM 255Omukadona Harmon ota tambula Eshabata
GSAM 255.3Omukulunhu Bates okwa li ha kalele Eshabata, nokwa li ha omekele efimano lalo. Omukadona Harmon pofimbo opo ina uda efimano lalo, nokwa li ta diladila kutya Omukulunhu Bates okwa puka eshi ta popi unene oshipango oshiti 4 shi dulife oipango imwe 9. Ashike Omwene okwe mu pa emoniko lomuxunganeki lonhele iyapuki yomeulu. Otembeli yaKalunga oya patululwa meulu, nokwa ulikilwa oshikefa shaKalunga sha siikwa noshisiikilo shefilonghenda. Ovaengeli 2 ova li va fikama, umwe pexulilo limwe loshikefa, nomawawa avo a tandavelwa kombada yoshisiikilo shefilonghenda, noipala yavo ya tala kushi. Omweengeli oo a li pamwe naye okwe mu lombwela kutya eshi osha li tashi ulike omatanga aeshe omeulu taa tale netilokalunga nefimaneko komhango yaKalunga oyo ya shangwa nomunwe waKalunga. Jesus okwa yelula oshisiikilo shoshikefa, ndele ye ta mono oipilangi yomamanya oyo ya shangelwa oipango 10. Okwa kumwa eshi a mona oshipango oshiti 4 pokati vene koipango 10, sha dingilikwa kouyelele wa pupala. Omweengeli okwa ti: “Osho ashike mokati koipango 10 tashi ulike Kalunga omunamwenyo oo a shita eulu nedu noinima aishe i li mo. Eshi omishinge yedu da tulwa, opo yo omushinge wEshabata wa tulwa.” Okwa ulikilwa kutya ngeno Eshabata lashili la kalelwa, ngeno inapa kala nande omunhu a anye eitavelo ile a anye Kalunga. Okukalela Eshabata ngeno okwa li taku amene ounyuni kelongelo loikalunga.
GSAM 256.1Oshipango oshiti 4 osha lyatwa pedu; onghene otwa ifanwa tu wapaleke epondo momhango, nokupopila Eshabata olo la lyatwa pedu. Omulumenhu wonyona, oo e liyelula kombada yaKalunga, ndele ta diladila okulundulula omafimbo nomhango, oye a etifa elunduluko lEshabata, oku li kufa kefiku etiheyali noku li tula kefiku lotete loshivike. Mokuninga ngaha okwa ninga epondo momhango yaKalunga.
GSAM 256.2Fimbo efiku linene laKalunga li li popepi, etumwalaka otali tumwa li londwele ovanhu va shune koudiinini wavo komhango yaKalunga, oyo omupataneki waKristus a tekaula. Epondo momhango oli na okudidilikwa mokuhonga nomoshiholelwa. Okwa ulikilwa yo kutya omweengeli omutitatu womehololo 14, ta udifa oipango yaKalunga neitavelo laJesus, ota faneke ovanhu ovo tava tambula etumwalaka eli, ndele tava yelula ondaka yokulondwela ounyuni u kalele oipango yaKalunga nomhango yaye ngaashi hamu amenenwa onhanya yeisho; nokutya, molwokulondwelwa oku, vahapu otava ka tambula Eshabata lOmwene.6
GSAM 256.3Eshi sha ningilwa Omukadona Harmon nOmukulunhu Bates osha li sha wapala nonghedi yOmwene yokulonga. Omukulunhu Bates oye a lombwela Omukadona Harmon nOmukulunhu White kombinga yEshabata, ta va ulikile mOmishangwa efimano lokudulika komhango yaKalunga ihai lunduluka. Nonande Omukadona Harmon okwa li a nangekwa noupuna komahololo opaumwene a dja kOmwene oule weemwedi di fike 18, okwa li inaa ulikilwa sha kombinga yoshinima eshi nale. Paife efimbo lOmwene ola li la fika, eshi Kalunga a li ta yelula ovaitaveli va kalele omhango yaye, opo e va pe ouyelele okupitila moshali shoxunganeko. Ongaha, monghedi yaye mwene yokulonga, etumwalaka lOmweengeli omutitatu, “oipango yaKalunga, nondombwedi yaJesus Kristus,” oya etwa pamwe.
GSAM 257Ehovelo letumwalaka lOmweengeli omutitatu
GSAM 257.1Okudja pefimbo opo etumwalaka lOmweengeli omutitatu, la kwatakanifwa naao makwao avali, ola hovela okuudifwa. Oshili yEshabata, ya kwatakanifwa noshikefa shaKalunga nouyelele wa li tau indjipala kombinga yonhele iyapuki, oya koleka eshi sha li sha ulikwa nale: kutya ongongole yokuuya kwapili ya pita oya li mondjila nomeunganeko lOmwene. Paife ova li tava dulu okuuda nawa, shi dulife nale, oshikalimo sheendjovo edi: “omakato atatu okuya kombada, mondjila tai i koshilando shaKalunga.”
GSAM 257Omukulunhu Bates ota tambula omamoniko omuxunganeki kutya a dja kuKalunga
GSAM 257.2Momwedi waNovomba, 1846, oshongalele osha ningilwe muTopsham, Maine, omo mwa li yo Omukulunhu Bates. Moshongalele osho Meme White (ohombo yOmukadona Harmon nOmukulunhu James White oya tumbulwa nale) okwa li a mona emoniko lomuxunganeki, olo la ningifa Omukulunhu Bates a kale e shii shili kutya omamoniko omuxunganeki aa okwa dja kuKalunga. Oye okwa li omulumenhu a longa mefuta oule weemido 50, a longa oilonga aishe, okudja komunyasha omukwafi momeumbo loshikepa fiyo okuningwa omupangeli nomwene woikepa. Eshiivo laye loinima yeenyofi ola li linene, onghee okwe shi lombwela nge kutya okwa li ha dulu okushiiva popepi nawa opo e li mefuta, kombinga youle wokuya koumbangalanhu ile koumbuwanhu nokombinga youle wokuya kouninginino ile koushilo, eshi ta tale omalutu omeulu. Omulumenhu a fa ngaha okwa li ha kala e na ohokwe yokupopya kombinga yeenyofi.
GSAM 257.3Eshi nda li handi popi naye, okwa lombwela nge nghee a kala e shii shili kutya omamoniko omuxunganeki okwa dja kuKalunga. Okwa ti kutya efiku limwe okwa kendabala okupopya naMeme White kombinga yeenyofi, ashike diva okwa mono kutya ye ina shiiva sha melihongo leenyofi; shili, ngaashi e mu lombwela, ina li e shii nande kutya okwa tala meembo tali popi oshinima osho. Ina li e na ohokwe yokupopya kombinga yoshinima osho, nokwa lundulula eenghundafana ta popi kombinga yedu lipe naasho a ulikilwa memoniko lomuxunganeki kombinga yalo.
GSAM 258“Eulu tali patuluka”
GSAM 258.1Momudo wa tetekela, 19 Apilili 1845, oshifo Illustrated London News osha li sha nyanyangida oshinima sha hokwifa unene ovahongwanhu veenyofi, sha dja kuMwene Rosse, kombinga yoinima ikumwifa a mona okupitila moshitalekokule shaye shinene unene, unene tuu emoniko laasho ovahongwanhu veenyofi tava ifana “epondo meulu.” Ongulohi imwe, moshongalele sha tumbulwa pombada, meumbo laTate Curtiss nOmukulunhu Bates e li po, oo a li e na natango omalimbililo kombinga yomahololo aa, Meme White, eshi a li memoniko lomuxunganeki, okwa hovela okupopya kombinga yeenyofi. Okwa hokolola noupenda omishinda da fa donhoke ya lirunga, odo a mona da tandavela kombada yepulanete limwe, nokwa wedako a ti: “Ohandi mono eemwedi 4.” Omukulunhu Bates okwa ti: “Aa, ota tale Jupiter!” Ndele eshi a ninga omalinyengo a fa ta ende monhele yomeulu, okwa hovela okuhokolola omishinda noiningililo mouwa wayo tau lunduluka alushe, ndele ta ti: “Ohandi mono eemwedi 7.”7 Omukulunhu Bates okwa ti nehafo: “Ota hokolola Saturn.” Sha landula okwa ti: “Ohandi mono eemwedi 6,” ndele diva ta hovela okuhokolola “eulu tali patuluka,” nefimano lalo, ta li ifana epatuluko tali i koshitukulwa shi na ouyelele u dulife. Omukulunhu Bates okwa ti kutya ehokololo laye ola dula kokule omahokololo aeshe kombinga yeulu tali patuluka oo a li a lesha momanyolo omushangi keshe.
GSAM 258.2Eshi a li ta popi, e li natango memoniko lomuxunganeki, Omukulunhu Bates okwa fikama ndele ta ti: “Aa, onda hala shili Mwene John Rosse ngeno okwa li apa ongulohi ei!” Omukulunhu White okwa pula: “Mwene John Rosse olyelye?” Omukulunhu Bates okwa ti: “Aa, oye omuhongwanhu munene weenyofi wOmuingilisha. Onda hala ngeno okwa li apa e ude omukainhu ou ta popi elihongo leenyofi, nokuuda ehokololo olo ‘leulu tali patuluka.’ Ola dula keshe shimwe nda lesha kombinga yoshinima eshi.” Okudja kongulohi oyo Omukulunhu Bates okwa kala e shii shili kutya omamoniko omuxunganeki aMeme White okwa dula eshiivo laye, nokwa li ihaa dulu oku a pangela. Eshi, pamwe nonghedi yopakanyeno nemahongo a yandjwa, osha mu shilipaleka kutya okwa dja kuKalunga.
GSAM 259.1Oshinima eshi shomeulu sha hokololwa kuMeme White memoniko lomuxunganeki olo ohashi tumbulwa lushona kovashangi vomelihongo leenyofi. Huygens, oo e shi mona tete, ota yandje ehokololo eli:—
GSAM 259Ouyelele wefimano meongamukonda laOrion
GSAM 259.2“Ovahongwanhu veenyofi ohava tula eenyofi 3 popepi napopepi meongamukonda laOrion. Eshi nda tala oyo yapokati noshitalekokule, momudo 1656, ponhele yonyofi oyo imwe opa holoka eenyofi dimwe 12; mokati kado, 3 oda li popepi nokukwatana, nedimwe 4 oda holoka yo, tadi nyekenyeke ngaashi tadi monika mokati keile. Onghee onhele ya di dingilila oya li tai monika i na ouyelele u dulife eulu likwao, olo la li tali monika la luula alishe molwefimbo liwa lomhepo. Osha li tashi monika ngaashi tapa talwa melapi lokushiika tali patuluka, omo omunhu ta dulu okutala a manguluka moshitukulwa shikwao shi na ouyelele u dulife.”
GSAM 259.3William Herschel ota popi kombinga yepatuluko eli meulu a ti:—
GSAM 259.4“Ngeenge outeku walyo, li li kokule ngaha, otau ningi onghoko ya10 °, ngaashi shi li popepi nokukala ngaho, ounene walyo kau dulu nande okudiladilwa. Okwa yalulwa kutya ounene walyo ou na okudula ounene wetango olwoikando 2,000,000,000,000.”
GSAM 259Ouyelele u dulife wetango
GSAM 259.5Thomas Dick, omunandunge, ota popi kombinga yeile eli tali minikile ta ti:—
GSAM 259.6“Ngeno twa tulwa popepi nalo, poule wokokule u fike etata loule wonyofi ya pexulilo popepi nafye, nonande oule oo munene, okudja ponhele oyo ngeno otali ulike omuminiko u fike popepi nowetango. Nokovalunamwenyo ve li popepi nalo shi dulife, ngeno otali yadifa oshitukulwa shinene sheulu, tali monika nouwa ihau dulu okuhokololwa. Ashike elalakano laxuuninwa loshinima sha tya ngaha, moinima yasho aishe nomomakwatano asho aeshe, otashi dulika li hololwe ashike momafimbo a ko komesho momwenyo ihau xulu po. Ngaashi noinima ihapu ikwao i li kokule moshishitwa, oshi pendula momadiladilo ohokwe inene yokumona omafano madjuu nouwa woinima aishe ya shitwa a patululwa kanini shi dulife paife.”8
GSAM 260.1Omukulunhu Bates, eshi ta xulifa oshishangwa shaye kombinga yoshinima eshi, okwa ti:—
GSAM 260.2“Onghee, momaudombwedi aeshe a etwa po (notwa li hatu dulu okueta po mahapu vali, ngeno osha pumbiwa), otatu mono kutya apa ope na oshinima shomeulu shikumwifa unene, ihashi dulu oku fatululwa: epondo meulu, olo oule wokulidingilila tau dulu eemayila 11,000,000,314. Huygens omufimanekwa ota ti: ‘Inandi mona nande sha fa eshi mokati keenyofi dikwao da fikama po — okutala wa manguluka moshitukulwa shikwao shi na ouyelele u dulife.’”
GSAM 260Ondombwedi imwe vali yemoniko lomuxunganeki lomapulanete
GSAM 260.3Otatu tumbula vali eendjovo daMeme Truesdail, oo a li po eshi emoniko lomuxunganeki la tumbulwa la yandjwa. Ota ti:—
GSAM 260.4“Omumwameme White okwa li a nghundipala unene molwouyahame, ndele eshi kwa li hatu mu ilikanene, Omhepo yaKalunga oya ka kala kombada yetu. Diva otwa didilika kutya ka li vali ta uda oinima yopedu. Eli ola li emoniko lomuxunganeki laye lotete lomapulanete. Konima yokuyalula eemwedi daJupiter nendaka ya kula, nokonima yefimbo lixupi ado daSaturn, okwa yandja ehokololo liwa loiningililo yaSaturn. Ndele okwa ti: ‘Ovakalimo vako ovanhu vale, ve na efimano, iha va fa nande ovakalimo vedu. Ounyoni inau fika nande apa.’ Osha li tashi monika nawa koshipala shOmumwatate Bates tashi limemesha kutya omalimbililo aye a nale kombinga yodjo yomamoniko omuxunganeki aye okwa li tae mu di mo diva. Fye atushe otwa li tu shii kutya Omupangeli woikepa Bates okwa li e hole unene elihongo leenyofi, shaashi luhapu okwa li he tu ulikile omalutu mahapu omeulu opo e tu longe. Eshi Omumwameme White a nyamukula omapulo aye, konima yemoniko lomuxunganeki, ta ti kutya ina lihonga nande ile a pewa eshiivo monghedi imwe kombinga yoshinima eshi, oye okwa li a udilwa kehafo nenyakuko. Okwa hambelela Kalunga, ndele ta holola eitavelo laye kutya emoniko lomuxunganeki eli lomapulanete ola yandjwa opo a ha kale vali nande e na omalimbililo.”9
GSAM 261Onghambe ikolokoshi oya ninga ilela paife opo
GSAM 261.1Konima yefimbo lixupi oshongalele eshi shaTopsham sha xula, oshinima shikwao shikumwifa osha ningwa sha kwatakanifwa nomamoniko omuxunganeki, osho handi hokolola ngaashi nda lombwelwa kOmukulunhu Bates:—
GSAM 261.2Omukulunhu White okwa li a pewa a longife onghambe inini ya li ya hongwa ashike kanini, nekaliva lokutwala oinima kounoongosho, li na oipundi ivali. Okaliva oka li ka tungwa inaka tula oshisiikilo shokomesho shokuamena omufaaleli, ashike oke na oshikato sha tandavela komesho yako, noshikato shoshivela sha kwatakanifwa koiti ivali oyo onghambe hai kokifa. Okwa li kwa pumbiwa elungamo linene mokufaalela onghambe inini, shaashi ngeenge eengodi ile keshe shimwe sha kuma omambinga ayo, opo nee ohai hovela okukola neenghono. Oya li i na okukwatwa alushe nongodi ya nana opo iha pume. Onghambe inini ei oya li yomunhu oo keumbo laye va li va hala okuya. Eshi Omukulunhu White a li a ikilila okupangela eenghambe inini inadi hongwa, okwa diladila kutya itai mu etele omaupyakadi manene. Ashike ngeno ova li ve shii kutya mokutulauka kwayo oya li ya dipaa ovanhu 2 nale, umwe ye mu fininika komamanya pomufika wondjila, ngeno ita kala e lineekela ngaha.
GSAM 261.3Pomhito ei omukaliva omwa li ovanhu 4: Omukulunhu White nomukulukadi waye koshipundi shokomesho, nOmukulunhu Bates naIsrael Damon koshipundi shokonima. Eshi Omukulunhu White a li te litula mo neenghono adishe okupangela onghambe, Meme White okwa li ta popi kombinga yoshili. Opo nee eenghono daKalunga oda dila kombada yetanga olo, ndele ye ta twalwa memoniko lomuxunganeki e li a kuutumba mokaliva. Opo vene a ifana ta ti “Efimano!” eshi ta tameke emoniko lomuxunganeki, onghambe inini oya yaamena ilela opo nee, ndele tai tulula omutwe wayo. Pefimbo opo Meme White okwa fikama, e li monghalo oyo, nomesho aye a tala kombada, ndele ta tuka komesho kokaliva ta kulukile koiti yokukokifa, omaoko aye e li komalutu okonima yonghambe. Omukulunhu Bates okwa ifana Omukulunhu White: “Onghambe inini otai ka kola omukainhu oo fiyo e mu dipaa.” Omukulunhu White okwa nyamukula: “Omwene oye a kwata onghambe inini paife; inandi hala oku li tula mo.” Onghambe inini oya fikama ilela ngaashi onghambe yakula. Pomufika wondjila ondunda wedu owa li wa londa fiyo poule woomhadi 6, nopepi nolugumbo opa li onhele i na omwiidi. Meme White, omesho aye a tala natango kombada, ina tala pedu nande lumwe, okwa londa ondunda fiyo ponhele yomwiidi, ndele ta ende ta yuka ta shuna oule woominute imwe, ta popi nokuhokolola ouwa wedu lipe. Ndele, omutwe waye u li natango monghalo oyo, okwa kuluka kondunda, ta ende ta i kokaliva, ta londe koikato, okaoko kaye ke li poshinyima shonghambe inini, ndele ta londe koiti yokukokifa, ndele ta shuna mokaliva. Opo vene a kuutumba koshipundi, emoniko lomuxunganeki ola xula, nopefimbo opo onghambe, ina lombwelwa sha komufaaleli, oya hovela okuenda, ndele tai twikile nendjila yayo.
GSAM 262.2Eshi Meme White a li pondje yokaliva, Omukulunhu White okwa diladila okumakela onghambe, a tale ngeenge oilela shili ile hasho. Tete okwe i kuma ashike noshimbo shokudenga; momafimbo amwe onghambe ngeno oya li tai nyamukula nokukola, ashike paife inai linyenga nande. Ndele okwe i denga neenghono, ndele neenghono di dulife, ndele vali di dulife. Onghambe inini inai tula omayele nande komadengo, ashike oya li tai monika i na ombili ngaashi eenghoshi odo ovaengeli va valela omakanya ado moufiku oo Daniel a kala momhangela yado. Omukulunhu Bates okwa ti: “Oya li onhele yetilokalunga, nosha li sha yela kutya Eenghono odo da etifa omamoniko omuxunganeki odo yo da pupaleka oukolokoshi wonghambe inini pefimbo opo.”
GSAM 262.3Ngeenge emoniko lomuxunganeki eli ola li ashike la etifwa komaupyakadi amwe olutu laye, epulo otali holoka olo vene: Onghambe nayo oya li ya hepekwa monghedi oyo tuu?
GSAM 262Ondombwedi yaIsrael Damon
GSAM 262.4Apa ohandi yandje eendjovo edi tadi landula, oku koleka ehokololo nda pewa kOmukulunhu Bates:—
GSAM 262.5“Popepi neemido 20 da pita, eshi nda li nda hovela okukalela Eshabata, Israel Damon okwa hokololela nge oinima ya ningwa eshi Omumwameme White a mona emoniko lomuxunganeki, eshi ye, Omukulunhu Bates, nOmukulunhu White nomukulukadi waye va li tava ende mokaliva kapu taka kokwa konghambe inini ikolokoshi. Nena onda lesha ehokololo loshinima eshi li li pombada, ngaashi la shangwa kOmukulunhu Loughborough, notali wapalele vene naasho nda lombwelwa kOmukulunhu Damon.” Kwa shainwa: “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., 9 Febululali 1891.”
GSAM 263Ondombwedi yOmukulunhu Bates kombinga yomamoniko omuxunganeki
GSAM 263.1Omukulunhu Bates ota hokolola eshi ye mwene a pita mo ngaha:—
GSAM 263.2“Nonande inandi mona mo sha tashi kondjifa ondjovo, onda li nda tila nonda li nda piyaanekwa unene, ndele oule wefimbo lile inandi hala okwitavela kutya osha li sha dula sha etifwa konghalo yokunghundipala kwolutu laye ya kala efimbo lile.
GSAM 263.3“Onghee onda konga eemhito, vakwao ve li po, eshi omadiladilo aye a li taa monika a mwena (pondje yoshongalele), ndi mu pule noku mu pula vali, novakaume kaye ovo va li pamwe naye, unene tuu omumwamemekadona omukulunhu waye, opo ndi fike poshili, ngeenge otashi dulika. Moomhito dihapu a fikila muNew Bedford naFairhaven okudja opo, eshi a li momaongalele etu, onde mu mona luhapu memoniko lomuxunganeki, nosho yo muTopsham, Maine. Ava va li po mokati koinima ikumwifa imwe ya ningwa ove shii nawa ohokwe inene nelitulemo olo nda pwilikina nalo ondjovo keshe nokutala keshe elinyengo, opo ndi mone ekengelelo ile eenghono dokupangela omadiladilo omunhu. Ohandi pandula Kalunga molwomhito nda kala nayo novakwao yokumona oinima ei. Paife ohandi dulu okupopila ame mwene nelineekelo. Onda itavela kutya oilonga ei oyaKalunga, noya yandjwa okuhekeleka nokukoleka ovanhu vaye ‘va hanauka,’ ‘va tekaulwa,’ naava ‘va kumbwa,’ okudja pexulilo loilonga yetu ... muKotoba, 1844. Onghalo yokupilingana yeendaka ‘Tala, oku li apa!’ na ‘Tala, oku li opo!’ okudja pefimbo opo oya piyaaneka unene ovanhu vaKalunga ovanashili nava hala okumudulika. Oya ningifa yo shi kale shidjuu unene kwaava va li iha va dulu okufatulula eendjovo dihapu dOmishangwa da li tadi kondjifafana, odo da li da tulwa komesho avo. Ohandi hepaulula kutya onda tambula ouyelele nemahongo kombinga yeetukulwa dihapu dOmishangwa odo nda li ihandi dulu okuuda nawa nale. Onda itavela kutya oye okaana kaKalunga he liyandje, omunashili, nomunehalo liwa.”10
GSAM 263.4“Omushangi iha ‘kufa omadiladilo’ omamoniko omuxunganeki aye ‘momahongo ile melihongo laye lanale.’ Eshi a tambula emoniko lomuxunganeki laye lotete, muDesemba, 1844, ye nongudu aishe yomuPortland, Maine (omo ovakulunhu vaye va li hava kala pefimbo opo), ova li va efa ‘ondaka yopokati koufiku,’ tave i tale ko kutya oyo ya pita. Opo nee Omwene okwe mu ulikila memoniko lomuxunganeki epuko olo ye nongudu yomuPortland va li va wila mo. Ndele okwa hokololela ongudu emoniko lomuxunganeki laye, ndele vo tava dimine kutya eshi va pita mo momwedi omutiheyali osha li oilonga yaKalunga.”11
GSAM 264Nghee omatumwalaka atatu a talwa mu 1847
GSAM 264.1Eendjovo edi tadi landula dOmukulunhu James White, da shangwa muApilili, 1847, otadi ulike nghee omatumwalaka atatu a li taa talwa ko pefimbo opo:—
GSAM 264.2“Ongudu keshe yovaitaveli vokuya kwapili oya dimina kutya omweengeli a ulikwa movelise 6 no7 detukulwa eli (Ehololo 14), ota faneke etumwalaka lokuya kwapili kongalo nokounyuni.... Oilonga yOmweengeli omutivali oya li okuulika etanga lovaitaveli vokuya kwapili kutya Babilon osha wa. Eshi oshitukulwa shinene shavo sha li inashi lihonga oshinima eshi fiyo eenghono ‘dondaka yopokati koufiku’ de va pendula pefimbo la wapala, opo va dule okudja mo momaongalo fimbo efiku eti 10 inali fika, otashi ulike kutya okudja momwedi omutiheyali, 1844, etumwalaka lOmweengeli omutitatu ola li, notali li natango, elondwelo kovayapuki va ‘kwatelela va mana mo,’ va ha shune konima, nava ha ‘tambule’ omadidiliko oo ongudu yovakadona va yela ya li ye a kufa ko pefimbo londaka yOmweengeli omutivali.
GSAM 264.3“Ndele etumwalaka lashili kovanhu vaKalunga, okudja momwedi omutiheyali, 1844, inali kala tuu elondwelo la tya ngaha? — Ola kala shili ngaha.... Ovelise 12 otai ti: ‘Apa ope na elididimiko lovayapuki; apa ope na ava hava kalele oipango yaKalunga neitavelo laJesus.’ Owe va mona peni, Johannes? — Eeno, ‘apa,’ pefimbo letumwalaka lOmweengeli omutitatu. Eshi efimbo lokulindila nelididimiko la kala okudja momwedi omutiheyali, 1844, neshi ongudu oyo hai kalele Eshabata, nokwao, ya holoka okudja pefimbo opo, osha yela kutya otatu kala mefimbo letumwalaka lOmweengeli omutitatu.”12
Notes
- Ehololo 14:9-12. ↩
- Oinima yoshili kombinga yeitavelo laRoma, epandja 112. ↩
- Ovaengeli vatatu vomEhololo 14:6-12, omapandja 131, 132. ↩
- Rachel Preston okwa fya kuVernon, Vt., 1 Febuluali 1868, e na eedula 59. ↩
- Ehokololo lEshabata laAndrews, epandja 506, enyanyangido la 1887. ↩
- Omahokololo Omwenyo waEllen G. White, omap. 95, 96. ↩
- MEmbo Ehovelo nOkuya Komeho omu shangwa kutya okwa mona eemwedi 8 daSaturn. Elundululo eli ola ningwa eshi omapepa okukonakonwa a dja meke lange. Okudja opo eemwedi dimwe vali daJupiter naSaturn oda monikwa. ↩
- Eulu leenyofi laDick, ep. 96. ↩
- Omukanda waMeme Truesdail wa27 Januali 1891. ↩
- Ondjovo kOngudu Inini, ep. 21. ↩
- Membo olo tuu, 22. ↩
- Membo olo tuu, 10, 11, Brunswick, Maine, Mei 1847. ↩