Oshitululwa 5 — Etumwalaka lokuya kwapili
GSAM 93.1“Paife lihongeni oshiholelwa shomuti womukuyu: nge oshitai shawo hashi li shipe natango, nomuti tau mene omafo, omu shii kutya efimbo loupyu oli li popepi; osho yo nye, nge mwa mono oinima aishe ei, shiiveni kutya oshi li [komufinda, oye e li] popepi, pomivelo vene. Oshili otandi mu lombwele: epipi eli itali piti, fimbo oinima aishe ei inai wanifwa. Eulu nedu otai ka pita po, ndele oitya yandje itai ka pita po.”1
GSAM 93.2Mosheetwa eshi otatu ulikilwa efimbo omo tashi dulika okushiiva kutya okuya kwaKristus oku li “pomivelo,” twi na elineekelo limwe tuu ngaashi hatu shiiva kutya efimbo loupyu oli li popepi nge hatu mono omafo matete mape taa mene. Otashi dulika yo okushiiva kutya otwa fika kepipi olo itali kani po fimbo Kristus ye mwene inee uya. Nge efimbo lokulihonga oshiholelwa tali fiki, oshoshili vene kutya olo efimbo lOmwene lokuninga ovahongi va hovele okuhonga oshiholelwa osho. Epulo lomuyapostoli lefimbo likwao otali wapalele yo apa: “Ndele otava udu ngahelipi nge kape na omuudifi? Ndele otava udifa ngahelipi nge inava tumwa?”2
GSAM 93Efimbo loididiliko
GSAM 93.3Moshitululwa sha tetekela otwa mona nghee ovanhu va pewa eshiivo li na sha nexulilo lefimbo lomafiku 2300, nokutya ola fika “kotundi yetokolo laye.” Moshiholelwa sha tumbulwa apa otatu etelwa kefimbo lOmwene, opo oshiholelwa eshi netumwalaka “letokolo” i udifilwe ouye. Konima yokupopya “oudjuu” munene oo wa li tau ke uya kovanhu vaye, oo wa li tau ka “fupipikwa,” Omuxupifi okwa ti: “Ponha konima youdjuu womafiku oo, etango otali ka findililikwa, nomwedi itau ka yandja ouyelele wawo, neenyofi otadi ka wa meulu, neenghono domeulu otadi ka nyinganyekwa; opo nee oshididiliko shOmona womunhu otashi ka monika meulu.”3
GSAM 94.1Didilikeni kutya kasha ti oshididiliko sha xuuninwa sha tumbulwa osho oshididiliko shokuya kwaye; ndele osho oshididiliko kutya Omona womunhu oku li opo, ota monika ta uya. Oinima ya tumbulwa mosheetwa eshi, oididiliko oyo eitavelo tali dulu okuyakwata kokutya okuya kwaye oku li popepi, oyo oididiliko metango, momwedi nomeenyofi. Oinima ikwao tai shikula otai ningwa pamwe nokuya kwaye vene moilemo yomeulu. Onghee nee ponha konima yoshididiliko oshititatu moididiliko ei — osho shomeenyofi — otali uya efimbo lOmwene lokuhoveka ovahongi vaye, va honge kutya okuya kwaKristus oku li pomivelo.
GSAM 94.2Paife kombinga yefimbo lokuulikwa kwoididiliko ei: etango ola li tali ka findililikwa ponha konima youdjuu.4 Ngaashi Markus a shanga, osha li tashi ka ningwa “momafiku oo, konima youdjuu oo.”5 Omuxupifi wetu okwa li a tya kutya omafiku ota ka fupipikwa. Kepango laMaria Theresa, nokoipango yokuyandja emanguluko leitavelo okuza 1773 fiyo 1776, oupyu womahepeko a li taa hepeke ongalo owa fupipikwa. Nonande epangelo lokuhepeka ola kwatela ko epangelo loshilongo fiyo 1798, omahepeko alo oya xula popepi na1773. Nge hatu yelekanifa oitya yOmuxupifi, oshididiliko shotete moididiliko ei osha li tashi ka monika pokati ka1773 na1798.
GSAM 94Efiku noufiku womulaulu
GSAM 94.3Mefiku eti19 laMei, 1780, etango ola findililikwa pamukalo wa dula eenghono deshito. Kasha li efimbo etango tali finikwa komwedi, osheshi omwedi owa li wa yela auhe mefiku la tetekela. Nonande osho, mulaulu owa li moshitukulwa ashishe shokuumbangalanhu-wokoushilo shaUnited States, okuza kotundi 11 yongula fiyo otundi 11 youfiku. Pefimbo olo, etango kali li alike la findililikwa, ndele nomwedi inau shashulula ouyelele wetango. Mulaulu oo owa kelela etango li minikile oshipala shomwedi. Ngaashi Noah Webster a popya omido dihapu konima, “Kape na etomheno la wana la yandjwa nandenande komulaulu ou.”
GSAM 95.1Kombinga yefiku eli lomulaulu, Herschel, omukonakoni weenyofi, okwa ti: “Efiku lomulaulu muAmerika yokuumbangalanhu ola li shimwe shomoinima yeshito i kumwifa oyo ovanhu tava ka kala ve na ohokwe yokulesha kombinga yayo, ndele elihongo lounongo itali dulu oku i yelifa.”
GSAM 95.2Ovo va fatulula mulaulu woufiku waMei 19, 1780, ova ti, nonande omwedi owa li wa yela auhe, “nge oshinima keshe tashi minikile mouye osha li sha xulilwa po, mulaulu kawa li tau dulu oku li wa dula opo.”
GSAM 95Eenyofi tadi u
GSAM 95.3Oshididiliko oshititatu moididiliko ei, okuwa kweenyofi, osha wanifwa mefiku eti13 laNovomba, 1833. Moufiku oo, ile tu tye, okuza kootundi nhano manga omulima inau twa, omvula yeenyofi oya loka. Vamwe ove i yelekanifa nomilonga domundilo tadi di meulu; vamwe ove i yelekanifa noshungi domundilo tadi pupuka doshinima shinene hashi ningi oidano yomundilo. Oshinima eshi osha li sha finika Amerika yokuumbangalanhu aishe, okuza mehodhi laMexico kokoumbuwanhu fiyo mehodhi laHudson kokuumbangalanhu, nokuza komafilu aSandwich kokouninginino fiyo popepi noomayela omafele amwe okuza kuLiverpool kokoushilo. Keshe apa sha monika, osha li alushe omvula imwe oyo yeenyofi inai xulifwa, tai u ihapu ngaashi oipepa yolumi momhepo yolumi.
GSAM 95.4Kombinga yomvula ei yeenyofi ya1833, otatu tofa vali momukanda wopamafiku Omutaleli waConnecticut waNovomba 25, 1833:—
GSAM 95.5“Omuwiliki womukanda wopamafiku Omukwashilongo womukulu ota tale ‘eenyofi tadi u’ oshinima sha fimana unene. Ota ti: ‘Otatu ti omvula yomundilo oyo twa mona Etitatu la dja ko mongula oya li efano tali tilifa, omutetekeli wa shili, oshididiliko shonghenda, shefiku olo linene tali tilifa olo ovakalimo vedu tava ka mona nge oshipatifo oshitihamano tashi ka patululwa. Efimbo oli li popepi vene, olo la fatululwa ha mEtestamendi Lipe alike, ndele nomEtestamendi Likulu; nokapa li tashi dulika okumona efano la denga apa lomukuyu tau umbwa komhepo inene, noiimati yawo tai u.’”
GSAM 96Exunganeko laThomas Burnett
GSAM 96.1Ovanhu ova li va hongwa kovaavo vomafimbo akulu va teelele ewanifo vene loshididiliko eshi. Thomas Burnett, membo laye Omadiladilo kombinga yedu, la nyanyangidwa muLondon, momudo 1697 konima yaKristus, okwa popya kombinga yaMateus 24:29 a ti:—
GSAM 96.2“Kape na omalimbililo kutya pefimbo olo otapa ka monika eenyofi domundilo domihoko adishe; nomokati kado omu na odo tadi ifanwa eenyofi tadi u, odo, nonande imwe aimuke inai fimana unene okukalelwa unene momadiladilo, nge da li di li dihapu unene, tadi u ngaashi omuxunganeki a ti, ngaashi omafo taa u komuvinyu ile oiimati tai u komukuyu, oda li tadi ka ninga etalelo tali kumwifa.... Katu na okutala oinima ei kutya oitya ya pitilila ile ya nyolwa pamukalo weimbilo, ndele kutya omaxunganeko a yela noinima oyo tai ka ningwa vene.”
GSAM 96Ondombwedi yaOlmstead, omulongi omukulunhu
GSAM 96.3Omulongi omukulunhu Olmstead, woshikola shopombada shaYale, Mass., oo a ifanwa “omukonakoni womhepo nomvula e dule aveshe muAmerika,” okwa popya kombinga yeenyofi da wa muNovomba 13, 1833, a ti:—
GSAM 96.4“Ounene womvula yeenyofi ya1833 owa li tau finiki oshinhimbu shinene shedulu ledu, okuza mokati kelwandle laAtlantic kokoushilo fiyo kelwandle laPacific kokouninginino; nokuza koheke lokokuumbangalanhu laAmerika yokoumbuwanhu fiyo koinhele inai kwatelwa ongaba mokati koiwana tai pangelwa kOvangeleshi kokuumbangalanhu. Okumonika kweenyofi tadi u kasha li sha monika ashike, ndele keshe apa sha monika osha li shelifana.”
GSAM 96.5Kombinga yetalelo eli, la hovela popepi notundi 11 youfiku muNovomba 12, la twikila fiyo popepi notundi 4 yongula yefiku eti13, omulongi omukulunhu ota ti:—
GSAM 96.6“Ovo va li ve na elao lokumona etalelo leenyofi tadi u mongula yaNovomba 13, 1833, pamwe ova mona etalelo linene li dulife aeshe loidano yomundilo meulu, olo la monika okuza keshito louye, ile tu tye, mokati kefimbo olo la nyolwa momapandja omanyolo a popya oiningwanima ya pita.”
GSAM 97Omvula yeenyofi oya monika yo muEuropa
GSAM 97.1Membo la nyanyangidwa kuLeonard Heinrich Kelber, muStuttgart, Germany, momudo 1835, otatu lihongo kutya oshididiliko eshi osha endululwa kombinga oyo yelwandle laAtlantic, momwedi umwe ou, ndele omafiku manini konima. Ota ti:—
GSAM 97.2“MuNovomba 25, 1833, opwa li etalelo liwa leenyofi tadi u kedu linene laEuropa,” yo “muMinsterburg, Silesia, eenyofi oda wa ngaashi omvula yomundilo. Pamwe nado opa wa yo oinima i lilongela ngaashi omahanda omundilo, tai ningi oufiku u yele unene fiyo ovanhu va diladila kutya omeumbo a li popepi navo oku na okukala taa pi nomundilo.
GSAM 97.3“Pefimbo limwe olo, muPrin, Austria, opwa li okuwa kweenyofi kwa finika onhele ya dula oomayela 500 doupambulikwane. Vamwe ove ku fatulula ngaashi omilonga domundilo tadi di meulu. Vamwe ove ku ifana omvula yomundilo. Eenghambe oda tila nosha li sha di ninga di we pedu. Ovanhu vahapu ova vela omoluutilo.”
GSAM 97Okutula oshiholelwa moilonga
GSAM 97.4Nge hatu shikula ondjila ei yexunganeko, tu pite ewanifo loshididiliko oshititatu — okuwa kweenyofi — Omuxupifi wetu ota ti: “Paife lihongeni oshiholelwa shomuti womukuyu.” Oitya ei kai na sha nepipi olo la li li na omwenyo eshi Omwene wetu a yandja olupopyo eli, ndele oi na sha nepipi olo la li tali ka mona oinima ei ya wanifwa — ha tai wanifwa, ndele ya wanifwa. Oinima oyo tai ka wanifwa ngaashi oididiliko kutya Kristus oku li pomuvelo kai kwatele mo okunyinganyekwa kwomeulu eshi ta ka monika ta uya vene. Oididiliko ei yokuya kwaye ku li popepi oi kwatele mo oshididiliko eshi oshititatu, osho shomeenyofi. Efimbo olo Omwene a ulekela ovanhu va lihonge oshiholelwa shomukuyu otali hovele konima ya1833. Apa opo efimbo lOmwene, opo ouye u pendulilwe koshili inene yokutya okuya kwaye oku li pomivelo, nokutya ota ka uya manga epipi olo tali udu oshiholelwa osho inali kana po. Onghee otatu mono nghee efimbo la ulikwa mexunganeko eli, olo eudifo linene lokuya kwapili la li hali na okuyandjwa kouye.
GSAM 98Eudifo kouye aushe
GSAM 98.1Mewanifo lexunganeko eli otatu mono kutya opo vene momudo 1833, Omwene okwa li ta hovekifa ovatumwa vaye ile ovaudifi moinhele yelili noyelili youye, ovo okuza 1833 fiyo 1844 va udifa ondaka yokutya okuya kwaKristus oku li popepi, “pomivelo vene”; nava ova honga oshiholelwa shomukuyu, tava ulike koididiliko ei yokuya kwaye, ngaashi ye a va lombwela va ninge. Etumwalaka eli, pamwe okupitila momuhongi a li e na omwenyo ile momapandja a nyanyangidwa, ola fika keshe poshita shovaudifi mouye, nokeshe pohafena youye.
GSAM 98.2Ounene wefiko letumwalaka ola ulikwa nawa komuwiliki womukanda wopamafiku Ondaka yoshili, waRochester, N.Y., moshinima sha nyanyangidwa muJanuali, 1845:—
GSAM 98.3“Evaengeli lomefimbo alishe, ngaashi la fatululwa mEhololo 14:6, 7, ola udifilwa keshe oshilongo, oluvalo, elaka noshiwana; tali ti nondaka inene: ‘Tileni Kalunga, nye mu mu pe efimano, osheshi otundi yetokolo laye oya fika; nye mu longele Oye a shita eulu nedu, nelwandle nointokotwa yomeva.’ Kape na oshinima tashi dulu okushilipalekwa noinima ya ningwa vene shi yele shi dulife kutya etumwalaka eli ola twalwa keshe koshiwana nokelaka koshi yeulu, momido dinini unene da pita, meudifo lokuya kwaKristus mu1843 [1843, pefimbo lOvajuda — pefimbo letu, 1844], ile popepi. Okupitila momapopyo nomomikanda da nyanyangidwa, ondaka oya enda medu alishe, noitya fiyo kexulilo louye.”
GSAM 98.4Ovanhu vamwe, ovo inava shiiva oinima ei ya ningwa, ova tala ongongole yokuuya kwapili kutya oya kala ashike monhele imwe, tava diladila kutya oyo oilonga ya hangana naWilliam Miller novaudifi omafele manini ovo va li ve na ye koshinhimbu shokuumbangalanhu shaUnited States. Ovo otava dulu okukumwa nge tava udu kutya ongongole yomuAmerika, omo Ovakulunhu Miller naHimes va li ovawiliki va fimana, oya li ashike oshinhimbu shimwe shinini shongongole inene oyo, ngaashi sha popywa metetekelo, ya fika “fiyo komaxulilo edu.”
GSAM 99NGHEE ONGONGOLE YA HOVELA MOIWANA YELILI NOYELILI
GSAM 99.1Efimbo lOmwene ola fika, opo eudifo eli li ye kouye, nomoinhele 20 ile da dula youye, popepi nefimbo limwe, opa hovekifwa ovalumenhu ovo, inava shiiva oilonga yomukwao, va ya ko va udife etumwalaka eli koinhele aishe youye. Ovo va tumbulwa moshitululwa 4, ovo va pewa ouyelele kombinga yexulilo lomafiku 2300, umwe ashike a kufwa mo — A. Campbell — ova fininikilwa va kwatele mo meudifo letumwalaka lOmweengeli wantete lomEhololo 14; eshi yo osha ningwa koilonga yOmhepo yaKalunga vene, ndele hayo mokuyandjelafana ouyelele.
GSAM 99Okuyelekanifa nElunduluko lOngalo
GSAM 99.2Nge otatu longifa oshifike shimwe osheshi D’Aubigné a longifa kombinga yehovelo lElunduluko linene lOngalo lomefele lomido etimu16, ongongole ei oi na okubalelwa shili kutya oyo etumwalaka lOmwene nomefimbo lOmwene. Kombinga yElunduluko olo alishe, omuhokololi woiningwanima ya pita okwa ti:—
GSAM 99.3“Germany inashi yandja oshili kuSwitzerland, naSwitzerland inashi i yandja kuFrance, naFrance inashi i yandja kuEngland. Oilongo ei aishe oye i tambula kuKalunga, ngaashi oshinhimbu shimwe shouye itashi yandja ouyelele koshinhimbu shikwao; ndele ongonga imwe oyo tai minikile otai u yandja vene kedu alishe. Kristus, ouyelele wongula wa dja kombada, oo a fimanekwa unene a dula ovanhu aveshe, okwa li pefimbo lElunduluko lOngalo, ngaashi pefimbo lokuhoveka Oukriste, omundilo waKalunga wa pa ouye omwenyo. Momefele lomido etimu16, ehongo limwe olo ola hovekwa pefimbo limwe momaumbo nomomaongalo oiwana ya kala kokule unene nayimwe nokwao, i li yo yelili noyelili. Etomheno olo kutya Omhepo imwe oyo oya li tai longo keshe apa, tai eti eitavelo limwe olo.
GSAM 99.4“Elunduluko lOngalo lomuGermany nolo lomuSwitzerland otali ulike oshili ei. Zwingle ka li e na ekwatafano naLuther. Kape na omalimbililo kutya opa li ekwatafano pokati kovalumenhu ava vavali; ndele otwa pumbwa oku li konga kombada yedu. Ou a yandja oshili kuLuther okuza meulu, oye e i yandja kuZwingle. Kalunga oye a li ekwatafano pokati kavo. ‘Onda hovela okuudifa evaengeli,’ Zwingle ota ti, ‘momudo wonghenda 1516, ile tu tye, pefimbo olo edina laLuther inali udiwa nandenande moshilongo shetu. Inandi lihonga ehongo laKristus kuLuther, ndele mOndaka yaKalunga. Nge Luther ota udifa Kristus, ota longo eshi handi longo; osho ashike.’”6
GSAM 100.1Eshi ta popi kombinga yoilonga yaFarel naLefèvre muFrance, omuhokololi woiningwanima ya pita ota ti:—
GSAM 100.2“Onghee nee Elunduluko lOngalo muFrance kasha li oshinima sha etwa koilongo yovanailongo. Ola dalelwa medu laFrance; ola mena muParis; omidi dalo dotete oda kala moshikola shopombada vene, osho sha li epangelo etivali mokati kOukriste waRoma. Kalunga okwa tula omikalo doilonga momitima da yuka dovalumenhu vaPicardy naDauphiny manga oilonga oyo inai hovela moshilongo shikwao.
GSAM 100.3“Otwa mona kutya Elunduluko lOngalo lomuSwitzerland ola li hali kwashilipalile lomuGermany. Elunduluko lOngalo lomuFrance ola li yo hali kwashilipalile oo avali. Oilonga oya hovela pefimbo limwe moilongo ei yelili noyelili, kape na okuyandjelafana omahokololo; ngaashi mefimbo loita, oilwi aishe yelili noyelili ya kwatela mo meongalo lovakwaita otai ende pefimbo limwe, nonande imwe itai lombwele ikwao i ende, osheshi epango limwe olo tali di kOmukulunhu umwe wovakwaita aveshe otali udiwa kaveshe. Efimbo ola li la wana, ovanhu ova li va longekidwa, naKalunga okwa hovela Elunduluko lOngalo yaye moilongo aishe pefimbo limwe. Oinima ei otai ulike kutya Elunduluko linene lOngalo lomefele lomido etimu16 ola li oilonga yaKalunga.”7
GSAM 100.4Kombinga yElunduluko lOngalo lomuEngland, mewiliko laThos. Bilney, Fryth, Tyndale navamwe, D’Aubigné ota ti vali:—
GSAM 100.5“Onghee nee Elunduluko lOngalo lomuEngland ola hovela hali kwashilipalile Luther naZwingle, ndele tali tambula ashike kuKalunga. Moilongo ei aishe yOukriste omwa li oilonga yOndaka yaKalunga pefimbo limwe. Ehovelo lElunduluko lOngalo muOxford, Cambridge, London, ola li Etestamendi Lipe lOshigreka la nyanyangidwa kuErasmus. [Tyndale naThomas Bilney ova fiya po Cambridge momudo 1519.] Efiku ola fika olo England sha li shi udite etumba omolwehovelo eli la fimana lElunduluko lOngalo.”8
GSAM 101.1Eudifo lokuya kwapili ola hovela pamukalo u lifa oo wa fatululwa metetekelo kombinga yElunduluko lOngalo. Ovalumenhu ova fininikilwa va ye ko pefimbo limwe moinhele youye ya dula olutine ounene wado da tumbulwa, inava shiiva oilonga yomukwao, nova li inava yandjelafana omadiladilo. Ova hovela eudifo loshili imwe oyo yOmanyolo, ha moiwana ine yedu ashike, ndele kouye aushe wa hongwa.
GSAM 101Oilonga yaJoseph Wolff
GSAM 101.2Pomhito ei oshi li nawa okutala koinima tai ulike apa eudifo lokuya kwOmwene la fika:—
GSAM 101.3“Momudo 1831 Joseph Wolff, D.D., okwa tumwa a dja kuBritania Inene e li omutumwa a ka longe mokati kOvajuda vokuPalestina. Ngaashi omikanda daye domafiku tadi hokolola, fiyo omomudo 1845 okwa udifa okuya kwOmwene kwapopepi muPalestina, muEgipiti, kominghulo dEfuta Litilyana, muMesopotamia, muKrimea, muPersia, muGeorgia, mOuhamba aushe wOvaottoman, muGrika, muArabia, muTurki, muBokhara, muAfghanistan, muKashmir, muHindostan, muTibet, muHolanda, muSkotland, muIreland, muKonstantinopel, muJerusalem, muSt. Helena, nomomatumbalume mEfuta laMediteranea, nomoshilando shaNew York, kumaongalo aeshe. Ota hokolola kutya okwa udifa mokati kOvajuda, Ovaturki, Ovaisilamo, Ovaparsee, Ovahindu, Ovakaldea, Ovayezidi, Ovasiria, Ovasabea, koopasha, koosheik, kooshah, koohamba vaOrgantsh naBokhara, kohambakainhu yaGrika, novamwe.”9
GSAM 101.4MuYemen, oshilongo omo hamu kala ovatekulu vaHobab, xe womukulukadi waMoses, Joseph Wolff okwa mona embo olo ta popya ngaha: “OvaArabi vomonhele ei ove na embo hali ifanwa ‘Seera,’ olo tali popya kombinga ‘Yokuya kwapili kwaKristus, nElelo laye mOshinge!’”10
GSAM 102.1MuYemen okwa kala omafiku hamano pamwe nOvarekabi, ovo ta popya ngaha: “Ihava nu omaviinyu, ihava twiki omashango omiviinyu, ihava kunu eembuto, ohava kala momehema, ndele ohava dimbuluka eendjovo daJonadab, omona waRekab. Pamwe navo opa li ovana vaIsrael, vomuhoko waDan, ovo hava kala popepi naTerim muHatramawt. Vo, pamwe novana vaRekab, ova teelela okuya kwapopepi kwaMessias moilemo yokeulu.”
GSAM 102.2Koinima oyo ya tumbulwa pombada ohatu mono kutya momido odo 14, Wolff ye mwene okwa li a udifa eenghundana dokuya kwaKristus oko kwa li nokuli poshivelo, moiwana ya pita 20. Mefimbo opo tuu olo, ehongo eli ola li tali kundafanwa unene muNdowishi, unene tuu koumbuwanhu mokati kOvamoravia.
GSAM 102Etumwalaka muNdowishi nomuRusia
GSAM 102.3Omushangi wokuEngeland, Mourant Brock, ote tu lombwele kutya “muWürttemberg omwa li ongudu yOvakriste omafele, ovo va teelela okuya kwapopepi kwaKristus.” Ehongo eli ola udifwa nomoinhele imwe yaNdowishi kuHengstenberg, oo pefimbo olo a li ha tiwa oye omunongo wamahongo aKalunga e dule vakwao muNdowishi.
GSAM 102.4Moshifo Ekonakono nomuudifi sha 13 Desemba 1892, Omupastoli L. R. Conradi wokuNdowishi ota ti:—
GSAM 102.5“Bengel, muNdowishi, okwa xwika mo momitima dihapu ohole yokuholoka kwOmwene wetu, osho sha linyengifa omayovi a konakone ondjovo yexunganeko ngaashi inava li ve shi ninga nale.... Ouyelele owa minikila muNdowishi, nomikanda tadi ulike efatululo lomafiku 2300 oda li tadi andjakanekwa ko. Kwa shikula epashuko lopamhepo, unene tuu muWürttemberg, ndele eshi omahepeko a hovela, omaukwaneumbo omafele a ya kuRusia yokoumbuwanhu. Oko ova andjakaneka ehongo mokati kovakwamwe navo ovo va li va ya ko omido dihapu da tetekela. Eshi ovapastoli va pata omaongalo avo, vo, kakele kovanhu vanini, ova li hava ningi ‘eetundi’ davo, ile oiongalele ‘yotundi,’ momaumbo ovanhu, ndele ovanhu omafele va lunduluka komwenyo. Nopefimbo olo Eshabata ola li hali kundafanwa mokati kavo, ndele molwaashi ka pa li oo a hovela okuli diinina, oshinima osho osha ka mwena po. Omulimi Omurusia okwa lunduluka komwenyo moiongalele oyo ‘yeetundi,’ ndele ta hovela oilonga oyo tuu mokati kOvarusia. Mokuhulilila osho osha eta ongongole inene ‘yOvastundisti’ yopaife, oyo omalinyengifo ayo a fikelela fiyo omonhele yaSiberia i li kokule unene nomuTrans-Kaukasus.”
GSAM 103.1Moshifo Ekonakono nomuudifi sha 31 Juli 1891, omu na eendjovo dOmupastoli Conradi kombinga yOmumwatate Schäche wokuAustralia. Pefimbo olo ta popya, Schäche okwa li ha kala muSilesia, nokwa li ha longo efimbo limwe moilonga youtumwa yomoshilongo yaTate Gosner, omuudifi wevaengeli omushiivike wokuNdowishi. Okwa yandja eendjovo edi da dja kOmumwatate Schäche kombinga yembo laKelber:—
GSAM 103.2“Konima yomudo 1836, ile eshi efimbo olo Bengel a valula la pita, moshifo shoshitukulwa shaSchweidnitz omwa holoka elombwelo la dja kelandifilo lomambo laTate Sommerfeldt wopo, kombinga yembo laL. Henry Kelber. Embo olo ola popya kombinga yoiningwanima inene noihafifa oyo ya li tai ka ningwa momido 1843 na1844. Oshipalanyole shene shembo kandi shi dimbuluka. Otwa mona embo olo, ndele twe li lesha pamwe novanhu vamwe va li ve na ohokwe, momudo 1839-40, fimbo oivelo ya li ya patwa. Embo ola ulika momambo aDaniel, Ehololo naMateus 24 kutya exulilo ola li popepi; ola li li na yo oshitaafula shomwaalu, tashi ulike nghee efimbo olo la tumbulwa pombada la hangwa.”
GSAM 103Etumwalaka muBritania Inene
GSAM 103.3Membo lOshiingilisa li na oshipalanyole Omido Eyovi, omwa tiwa kutya “ovapastoli 700 vOngalo yaEngeland ova li tava yelula ondaka yokualuka kwOmukulili.” Mokati kaavo va udifa ehongo lokuya kwOmwene muEngeland okuhovela 1840 fiyo 1844, omwa li vamwe vomovapastoli ve na ounongo unene pefimbo olo. Mokati kavo ohatu tumbula omadina aa: Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Omupastoli A. Dallas, M.A. [membo laye Tala kuJerusalem, epandja 114, ota fatulula olushano lwaMateus 24 kutya otalu popya kombinga yoludalo eli], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, novamwe.
GSAM 104Etumwalaka muHolanda
GSAM 104.1Ehongo lokuya kwapili ola udifwa muHolanda kuHentzepeter, oo a li ha tiwa oye omupastoli e dule vakwao moshilongo osho pefimbo olo. Oye okwa li omutonateli wongulu yoinima yonale yOhamba muDen Haag, a nangekwa kohamba. Memukanda a shangela omutotongele woshifo Ondaka yopokati koufiku muJuni 1844, ota popya kombinga yaye mwene kutya okwa hovela okutala koshinima osho omolwoshilota osho sha mu kuma unene. Okwa konakona Omishangwa kombinga yasho, ndele momudo 1830 ta nyanyangifa okambo taka fatulula ehongo olo. Momudo 1841 okwa nyanyangifa okambo kakwao kombinga yexulilo lounyuni. Momukanda oo ota ti yo kutya eenghundana dotete e li a mona kombinga yaWilliam Miller novamwe ovo va li tava udifa montaneho ehongo lokuehena popepi kwaKristus, okwe di mona momudo 1842, eshi a kundafana nomunhu oo a ya kuHolanda a dja kuAmerika.
GSAM 104Etumwalaka muTartaria
GSAM 104.2Nokuli momudo 1821 ehongo lokuya kwOmwene ola li hali itavelwa nokuhongwa muTartaria. Popepi nefimbo olo omutumwa wokuIreland okwa tumwa koshilongo osho, ndele omupristeli Omutartari te mu pula a ti: “Kristus ota ka uya naini oshikando shavali?” Okwa nyamukula kutya ke shi nande sha kombinga yasho. Omupristeli okwa kumwa unene enyamukulo la tya ngaho lomutumwa oo a ya oku va honga omahongo Ombiibeli, ndele ta ti okwa li a diladila kutya “keshe oo e na Ombiibeli ota dulu oku shi shiiva.” Omupristeli opo nee a yandja omadiladilo aye, a ti okwa diladila kutya Kristus ota ka uya popepi nomudo 1844 konima yokudalwa kwaKristus. Oshiningwanima eshi oshi li mOshifo shaIreland, 1821.
GSAM 104Etumwalaka muAmerika, muIndia nokedu linene laEuropa
GSAM 104.3Moumbo vOkuya kwOmwene, embo 2, epandja 135, 1844, Mourant Brock wokuEngeland ota ti:—
GSAM 105.1“Eteelelo lokualuka kwapopepi kwOmukulili nokuudika kwondaka yelondwelo kavi li ashike muBritania Inene, ndele ovi li yo muAmerika, muIndia nokedu linene laEuropa. MuAmerika, ovaudifi vOndjovo ve li popepi no300 osho tava udifa ‘evaengeli eli louhamba’; moshilongo eshi, ovapastoli vOngalo yaEngeland ve li popepi no700 otava yelula ondaka oyo tuu.”
GSAM 105Kukeshe onhele yokukwama omatumbalume mounyuni
GSAM 105.2E. R. Pinney, wokuSeneca Falls, N.Y., omupastoli Omubaptisti omudiinini oo a yandja omwenyo waye keudifo lehongo lokuya kwOmwene, okwa ti membo laye Efatululo laMateus 24, omapandja 8, 9:—
GSAM 105.3“Nokuli momudo 1842 omikanda dokuya kwapili oda li da tumwa kukeshe onhele youtumwa muEuropa, muAsia, muAfrika nomuAmerika, kombinga adishe mbali dEemhunda daRocky.... Ovakulunhu vomatumbalume etu novayendeshi vawo ohave tu lombwele kutya ihava fika ponhele nande imwe yokukwama omatumbalume omo hava mono kutya eudifo eli inali va tetekela; ndele ohava pulwa luhapu kombinga yalo.”
GSAM 105Omayovi atatu taa udifa etumwalaka
GSAM 105.4Omupastoli G. W. Mitchel, wokuZanesville, Ohio, omupastoli mukwao oo ye mwene a udifa ehongo olo, okwa lombwela omushangi, meenghundafana muNewark, Ohio, 8 Aguste 1894, kutya Omukulunhu William Miller okwe mu lombwela, meenghundafana muMcConnellsville, Ohio, muSeptemba 1844, kutya okwa li e na “omadina neendjukifi dovapastoli 3000 moinhele ya yooloka younyuni ovo va li tava udifa va ti: ‘Tileni Kalunga, nye mu mu pe efimaneko, osheshi efimbo letokolo laye la fika,’ ndele ombinga inene yavo oya li muAmerika yokoumbangalanhu nomuBritania Inene.”
GSAM 105.5William Miller, eshi a popya kombinga yokuandjakanena kokule ‘kwondaka’ ei, okwa ti:—
GSAM 105.6“Umwe ile vavali mukeshe oshitukulwa shounyuni ova udifa eenghundana, ndele aveshe ove li metwokumwe kombinga yefimbo,—Wolff wokuAsia; Irving, oo nale a li muEngeland; Mason wokuSkotland; Davis wokuSouth Carolina; novanhu vahapu vomoshitukulwa eshi, otava yelula ile ova li tava yelula ondaka.”11
GSAM 106Ondaka yaElia yaHutchinson oya tumwa moinhele aishe
GSAM 106.1Omukulunhu R. Hutchinson, momudo 1837, okwa tumwa a dja muEngeland e li omutumwa womoshikondo shaWesley a ye kuKanada. Mokuhulilila okwa ka kala muMontreal. Okwa li e shi ovanhu vahapu moilongo ikwao. Momido 1843 na1844 okwa nyanyangifa oshifo sha li hashi ifanwa Ondaka yaElia, omo a li ha popya kombinga yehongo lokuya kwOmwene. Eshi a li ha dulu okuhanga nokupepelela omatumbalume a yuka koilongo ikwao, nokwa li e na omhito yokutuma oipakete inene yoifo yaye ahe na okufuta omolwokutuma, okwa tuma oifo ihapu koinhele aishe younyuni. Kombinga yoilonga yaye mwene okwa ti okwe i tuma oshali kuNova Scotia, kuNew Brunswick, kuNewfoundland, kuEngeland, kuIreland, kuSkotland, kuWales, kuFransa, kuNdowishi, kuKonstantinopel, kuRoma, nokoinhele aishe yOuhamba waBritania nokoilongo yayo ya li tai pangelwa kuyo.
GSAM 106Meenhunhu daSandwich
GSAM 106.2Moshifo Ondaka yopokati koufiku sha 12 Oktoba 1843, omwa li omukanda wa dja kuMeme O. S. Burnham, wokuKaloa, ponhunhu yaKaui, meenhunhu daSandwich. Ye nomushamane waye ova li ovalongi vofikola monhele oyo. Ova tambula ehongo lokuya kwOmwene ndele tava li udifa ko, nongudu yovaitaveli oya li hai longele Kalunga pamwe navo meenhunhu odo.
GSAM 106Etumwalaka tali yelekwa nalinya laJohannes Omushashi
GSAM 106.3Osho nee hatu mono kutya ehongo lokuya kwOmwene ola udifwa moinhele di wanene okuwanifa omaxunganeko Omishangwa kombinga yalo.
GSAM 106.4Etumwalaka olo la li tali ka lalekida okuya kwotete kwaKristus, ola popiwa komuxunganeki Jesaja noitya ei: “Ondaka yaau ta ingida mombuwa: Longekideni ondjila yOmwene, yukilileni mofuka elila laKalunga ketu. Keshe olufilu nalu yelulwe, keshe omhunda noshitunhu nai xupipalekwe; omandjila a pindama naa yukililwe, noinhele di na omamanya nadi yelakanifwe. Oshinge shOmwene otashi ka hololwa, nombelela aishe otai ke shi mona pamwe, osheshi okanya kOmwene oka popya.”12 Exunganeko eli ola wanifwa moilonga ya“Johannes Omushashi, ta udifa mombuwa yaJudea, ndele ta ti: Lidilululeni, osheshi ouhamba weulu ou li popepi.”13
GSAM 107.1Omulumenhu ou oye aeke, moilonga yaye yeemwedi hamano moshilongo shimwe ashike shaJudea, okwa wanifa exunganeko eli likumwifa. Nande exunganeko eli ola ninga omonghulo wefimbo nonhele yoilonga yaJohannes, hasho shi li nomaxunganeko oo taa popya kombinga yokuudifa okuya kwapili, osheshi oilonga oya li i na okuningwa ‘nondaka inene,’ tai fikelele ounyuni aushe.
GSAM 107.2Onghee hano, koinima oyo ya ulikwa, otaku monika nghee exunganeko kombinga yetumwalaka lokuya kwOmwene la wanifwa filufilu. Efimbo laKalunga ola fika, opo olushano lwomukuyu lu hongwe, nelalekido lotete letumwalaka lOmweengeli wantete li yandjwe; ndele okwa pendula ovatumwa vaye va lalekide ondaka koiwana aishe, kovamuhoko aveshe nokomalaka aeshe.
Notes
- Mateus 24:32-35. ↩
- Ovaroma 10:14, 15. ↩
- Mateus 24:29, 30. ↩
- Mateus 24:29. ↩
- Markus 13:24. ↩
- Ehokololo lElunduluko lOngalo, Embo 8, oshitululwa 1, oitukulwa 2, 3. ↩
- Membo limwe olo, Embo 12, oshitululwa 3, oshitukulwa 10. ↩
- Membo limwe olo, Embo 18, oshitululwa 2, oshitukulwa 12. ↩
- Ondaka yOngalo, epandja 343. ↩
- Oilonga yOutumwa yaWolff muBokhara. ↩
- Omaudifo aWilliam Miller, epandja 238, 1843. ↩
- Jesaja 40:3-5. ↩
- Mateus 3:1, 2. ↩