Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
09 / 31
09 / 31

Oshitululwa 6 — Etumwalaka novaudifi

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Nyola emoniko, u li yandje nawa momatafali, opo aye li lesha a xwe. Osheshi emoniko oli na efimbo lya yandjwa, ashike konima oli ta popi, itali fufya: nonando oli lindile, li lindileni; osheshi oli ta uya nande, hali tegelela.”1

GSAM 108.2“Onda mono Omweengeli umwe vali a li ta tuka pokati kegulu, a na Evangelio tali kala ko fiyo alushe, opo a li udife kovakali vevi, nomoshilongo keshe, nepata keshe, nondimi keshe, novantu keshe, a ti ngaha na ondaka inene: Tileni Kalunga, mu mu yandje ehambelelo; osheshi efimbo letokolo laye ola fika; nomu mu longeleni ou a shita egulu, nevi, nefuta, needjo domeva.”2

GSAM 108.3Ava va yandje etumwalaka lokuya kwapili va ti kutya “emoniko” eli ne “efimbo lya yandjwa” lya popywa nomuxunganeki Habakuk, ola kwatela mo omamoniko omaxunganeko aDaniel nOmuhololi. Ova li yandje li yele momafano avo exunganeko, opo aye li lesha a xwe a dule okukwambalela ovakwawo ouyelele.

GSAM 108Etumwalaka li na efimbo la ufwa

GSAM 108.4Etumwalaka lya yandjwa novantu Ovaadventista kali li li tuu eko lyapopya Paulus komesho aFeliks, “Ou yuki, okukala nawa, netokolo tali uya;” nali li li osho Martin Luther a ti konima yokumana okutoloka Ombiibeli, efimbo lixupi fimbo ina fya, ngaashi tashi tiwa: “Ondi shi itavela kutya etokolo kali li kokule; ee, Omwene mwene ita kala kokule omido di dule 300.” Nali li li osho John Wesley a ti, ta ti kutya “Onda diladila kutya omido eyovi otadi dulu okutameka konima yomido 100 lwaapo.” Ovaadventista va ti kutya ova li ta yandja etumwalaka li fanekifa mEhololo 14:6, 7, “Efimbo letokolo laye ola fika,” nondaka yEhololo 10:6, “Efimbo kali li li tali kala.” Exunganeko lya tya ngeyi kali laa dulu oku wanifwa noondaka yoku ti nawa kutya oshi li ta uya, “ta uya komimvo 300,” ile “komimvo 100,” ashike momafimbo a yandjwa nawa, “ola fika.” Etumwalaka la tya ngeyi, li na efimbo la ufwa ngaashi exunganeko li li popya, ola udifwa kOvaadventista kounyuni aushe.

GSAM 109Etokolo pokuya kwaKristus

GSAM 109.1Efimbo etumwalaka eli lya tameke okuudifwa, eongalo keshe lOvakriste ola li tali itavele kutya etokolo otali ningwa pokuya kwapili kwaKristus. Opo ovantu va li momukalo ngoka, va yandja etumwalaka kutya efimbo letokolo ola fika, va li na eudeko eli, va li ta udifa okuya kwapili kwaKristus. Osho sha yandje omandla ketumwalaka, nasho sha kuma neenghono unene omitima dovanhu, etumwalaka lya popya efimbo lya yandjwa nawa. Tete va ti kutya exulilo lounyuni otali uya pefimbo limwe momudo wOvajuda 1843, neyi ya kwatelwa momafimbo ogo 21 Maartsi 1843 no 21 Maartsi 1844. Konima yefimbo eli lya pita, otwa lesha mo-Midnight Cry yomudo 1844 kutya efiku lya yandjwa nawa lya pewa opo omalefimbo exunganeko ga mane. Eli olo efiku etimulongo lomwedi omutiheyali wOvajuda, tali faafana na 22 Okutoba 1844.

GSAM 109Okuvalula omafiku 2300

GSAM 109.2Ekanghameno lefimbo — 1843 — ola li omafiku 2300 aDaniel 8. Ova ti kutya “omafiku” oo ga li mexunganeko omo oinamwenyo ya hoololwa okufaneka omapangelo, oga fanekwa okukala omimvo, ngaashi Omwene a toloka efimbo lofanekiso mNumeri 14:34 nomuEzekiel 4:5, 6; kutya oivike 70 — omafiku 490 — yaDaniel 9 oya li etukulwa lotete lyo mafiku 2300, neefimbo mbali oga tameke pamwe. Oshi li mDaniel 9, osha yandje etameko loivike 70, oshi li “okuya komesho kwomupango wokuwapekulula nokutunga Jerusalem.” Omupango oo wa ya komesho momudo omutiheyali waArtaxerxes Longimanus, 457 B.C., ngaashi sha nyolwa mEzra 7.

GSAM 110.1Kutya eli oli li efiku lya yandjwa lya tameke oivike 70, sha yandjwa mewiliko lya ti kutya konima yoivike 69 — omido 483 — okuza 457 B.C., ile A.D. 27, Kristus okwa batizilwa kuJohannes, a tameke oilonga yaye, a ti: “Efimbo ola wanifwa.”3 Ngeenge oilonga yaKristus ya tameke A.D. 27, okuvalelwa kwaye komushiyakano omido 3 netata konima yaasho, “mokati [pokati] koshivike [oshiti-70],” nexulilo loilonga ya yoolokwa mokati kOvajuda A.D. 34, nokupiluka diva kwaSaulus, omuyapostoli wovapaani, osho sha yandje utesti kutya oivike 70 oya mana nefimbo eli, opo oya tameke B.C. 457. Ova londeke osho: okuza 2300 va kwata 457, osho sha sala 1843. Molwaashi omido 457 oda li komesho yaKristus, otwa fika kokumala kwoma fiku 2300 komumvo 1843.

GSAM 110Okudimina kwovapataneki

GSAM 110.2Osha tiwa mondjila kutya “okudimina oshili kwaavo tave shi pataneke ohaku yandje oumbangi wa denga mbada.” Kape na nande umwe womovapataneki vetumwalaka lokuya kwapili a li a popya kutya etokolo lokukonakona lovanhu vOmwene otali ningwa fimbo Kristus ina uya; ashike ova li tave li londeka pamwe novaadventista. Opo tu yandje utesti woshi, otatu tofa meendjovo dovapataneki vavali va shiivika nawa.

GSAM 110.3N. Colver, ta udifa moshapel yaMarlboro Street, Boston, momumvo 1842, ta lyoka Ovaadventista, okwa ti:

GSAM 111.1“Ngeenge omafiku aa oga li omimvo, ounyuni otau xulu momudo 1843; omuhongwa keshe ota dulu oku shi mona; osheshi ngeenge 490 oga mana pefyo laKristus, omafiku 2300 otaga mana momumvo 1843; ounyuni ou na okuxula, ngeenge itashi dulu okuulikwa kutya oku na oshiningwanima shimwe vali tashi ningwa, ndele ame inandi mona nghee tashi dulu okuulikwa.”

GSAM 111.2Omulongi Stuart, pefimbo olo tuu lwaapo, okwa ti:

GSAM 111.2“Oshi li oshinima shokukumwifa kutya ovakonakoni vengi mounyuni waEngland naAmerica, komimvo nyingi, ova li tava lesha omafiku a yandjwa mDaniel nomuEhololo ngaashi omifanekiso ile oifanekiso yomimvo. Onda mona sha kala shi na upyakadi oku mono okwa tameke mukalo oo wa tandavela unene, nandi ti, wa li tau longifwa kovakonakoni aveshe kakele ashike kovanini.”

GSAM 111Oumbangi wOmulongi Bush

GSAM 111.3Omulongi Bush okwa ti: “Keshe ta lyoka Miller komukalo wefimbo, okwa mu lyoka komukalo we li na omandla unene. Efimbo laye oli li mondjila; ashike okwa puka moshiningwanima tashi ka ningwa.” Bush okwa li e li omutaveli kutya ounyuni aushe otau pilukile kuKalunga fimbo Kristus ina uya. Eudeko laye ola li kutya omimvo 1000 otadi tameke momumvo 1844.

GSAM 111.4Ovaudifi veitavelo lokuya kwapili va li tava hongo momapopyo avo kutya ondjokonona younyuni oya holola oilongo oyo ya li tuu momukalo ngoka wa fanekwa kefano laDaniel 2, efimbo emanya la li tali denge efano keemhadi dalo, naKalunga kegulu a dike po ouhamba waye; nomoshitululwa 7, efimbo “ouhamba, nepangelo, nounene wouhamba koshi yegulu alishe, otai ka pewa ovayapuki vOmukombadambada.” Ova li ve tula po udiinini koshinima kutya oishivi — yomoushitwe, yopolitika, noyeenghedi — oya li ngaashi Ombiibeli ya popya kutya otayi monika pofimbo Omwene e li popepi okuya.

GSAM 111Omakumukilo megulu

GSAM 111.5Omwene okwa ti nomuxunganeki Joel: “Ohandi ka holola omakumukilo megulu nomomavu, ombinzi, nomundilo, nomapunda gomukuvu. Ezuva otali ka shituka omilaulu, nomwedhi ombinzi, komesho yefiku linene nolitilifa lOmwene li uya.”4 Ovaadventista va li ve tavele nokuhonga kutya omundilo gwomahaa gomegulu gwa monika momafelemudo a pita (gwa ziivikana ngaashi oityalonga yokunene), owa li “omundilo nomapunda gomukuvu” oo ga fanekwa komuxunganeki; nokutya, okuza mefimbo lya pitila, otwa kwata ouyelele wa denga mbada, (otwa popya Embo lyeuyelele lyaEdinburg ngaashi utesti), kutya omundilo oo owa li tau monika ashike pashona komesho yefimbo eli.

GSAM 112.1Opo, efimbo etumwalaka lOmwene lokuya diva lya li tali ya koitukulwa yedu oyo i li kokule unene, oishivi oya hangwa megulu, ya yandje omandla koshili, ya kwata udiinini wovantu.

GSAM 112.2Mwa 25 Januali 1837, omundilo gwa mahana gomegulu gwa holoka nawa unene, wa li tau twala omadiladilo gOvanhu vengi kexunganeko lomuxunganeki Joel kombinga yaasho sha li tashi ningwa komesho yefiku linene lOmwene. Ehokololo tali landula ola dja mo-New York Commercial Advertiser ya 22 Okutoba 1839. Owa yandjwa momukalo u li mondjila ngaashi omunyoli a u mona muVictor, oshikandjo Ontario, New York.

GSAM 112Omundilo gomegulu gwa mahana wa 1837

GSAM 112.3“Oufiku wa 25 Januali 1837, ehololo olo [sha hala okutya ouyelele womegulu wokolundume] ola holoka moitukulwa ya yooloka yoshilongo, ngaashi ovaleshi vetu nokuli tava dimbuluka. Pafimbo evi ola li lya totwa nomazaza, ehololo ola li linene nolitilifa momukalo oo wa li inau monika nale. Pafimbo limwe, popepi nomhunda, ovantu va mono omukalo owa faneka ‘omafunde gomundilo taga xululuka komhunda,’ nomukalo keshe, ngaashi twa lesha, evi lya totwa nomazaza ola li li pwa omundilo u li pamwe nembinzi, nokuulu (ngaashi omutumwa a ti), ‘egulu lya pwa omundilo,’ ola li li faneka nawa ehololo lexunganeko lye fiku lya konima opo vahapu va kumwa; ovana va li tava li mono va tila, va pula ngeenge okuya kwetokolo otaku uya; nokuli noinamwenyo oya li tai tetemela noumbada wa holoka.”

GSAM 113.1Kali li li muAmerica ashike oishivi yOmuxunganeki Joel sha holoka, ashike pofimbo eudeko lyokuya kwOmwene lya li tali monika mBritain, oishivi imwe oya hangwa megulu moshilongo shoka. New York Commercial Advertiser ya 22 Okutoba 1839 oya kwata osho shoka sha nyolwa momafo aLondon, kombinga yoshikumwifi sha holoka moufiku wa 3 Septemba:

GSAM 113Omahano gomegulu wa 1839

GSAM 113.2“LONDON, 5 SEPTEMBA [1839]. — Pokati kefimbo 10 moufiku wEtine nefimbo 3 mongula yaaina, megulu mwa monika shimwe shoma hololo inene yoma hololo ei, omatete taga weya nomahaa gomegulu, shoka sha monika komimvo nyingi. Oishivi yotete yohololo ei ya kumukila oya li miniti 10 komesho yefimbo 10, efuma lya landula ngaashi omukuvu lya monika kombinga yokunene yegulu, noku holoka nawa komukalo wokati. Pefimbo 10 ile miniti 15, egulu alishe okuza koushilo fiyo koutokelo, ola li li pwa omundilo gumwe u li unene. Oya li i na ehalo lya tila, ya faneka omundilo gwa tila. Omundilo gwa lunduluka; pofimbo limwe owa li tau xululuka, konima gwa lunduluka nawa. Mwa li mwa monika nomukuvu mwingi, tau xululuka, nomutaleli keshe okwa li a tavele kutya oya li ‘okupya kwoshilongo okunene.’”

GSAM 113.3“Ovakalimo vaLondon ova li va tila unene; omayovi ovanhu ova li tava tondoka va yuka oko va li ve shii kutya kwa ningwa oshiponga shinene shitilifa. Omatemba govakwateli vomundilo moBaker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, nomatemba okuza koitukulwa yokoutokelo yaLondon — nande omatemba aeshe moLondon — oga li ga mangelwa eenghambe noku xwelela pokuya kokulikola kwa yandjwa, neenghono di dule odo da li hadi longifwa pandjikilile, taga landulwa komatemba, ovakwashi, novantu vengi. Omatemba gamwe oga fika komutwe waHigh Gate naHalloway [okufika momayela 4] komesho oku mona kutya oya puka. Ohololo ei oya li tai kala koeevili mbali, noku li ko kwomefiku, ohololo oya ninga inene nokuhumokomesha.”

GSAM 114.1“Mefimbo 2 mongula, ehololo ola yandje oshinima shokuhumokomesha nokukala u na upyakadi oku shi holola. London ayihe oya li tai holoka nawa ngaashi omutenya, nomhepo oya li i yela unene. Kombinga yokupuma yegulu, efimbo eli lya yandjwa, nonando ya li ihe na omakumbi, oya li i na omilaulu dinene; ashike eenyofi, odo da li dihapu inadi valulwa, oda li tadi minikile nawa. Kombinga imwe yegulu oya li i na ewanifo lya kumwifa noku humokomesha; oya li yela unene, nomundilo gwa li tau holoka; mwa li omatete taga ka puka, taga lunduluka mohololo — oga faneka taga holoka pokati kegulu, taga handuka. Osho sha li shi na omandla. Eenyofi dihapu oda li tadi xwelela kombinga yegulu, tadi ya kokamwa nokuya kuevi nawa, opo omeho ga pamba ondjila; oda li tadi handuka nokutula omukuvu gumwe gwomukwawu kombinga yegulu ayihe. Omapenda oga li ga humokomesha unene.”

GSAM 114.2“Mefimbo 2:30, ehololo ola lunduluka la ninga omilaulu, odo eshi da kana po, noku holola omushikangala u yela megulu, nokudingi omutwe womilaulu odo da li da lundama kombada yoshitukulwa shokosuide yoshilongo. Konima yefimbo lishona, omapunda gomegulu gomulinga oga li taga holoka mo, taga kula nawa, taga pwa nomukuvu utilyana wa li tau ningwa nefimbo limwe; noku fika pokukula kwalo, ehololo ola li la dula ashishe osho tashi dulu okudiladilwa. Eenyofi oda li tadi xwelela momikalo ayihe, noku li tadi kala mpaka efimbo 4, opo ayihe ya mana.”

GSAM 114Omahololo a kumwifa mezuva

GSAM 114.3Pefimbo ovaudifi tava udifa oshili yokuuya kwOmwene, omakumukilo mahapu a yooloka megulu oga monika moitukulwa ya yooloka younyuni. Moshinima shoka, efimbo letu otali dulu ashike oku yandja ehololo lyezuva muNorwich, England, muDesemba 1843. Ohololo imwe ya faneka oya monika muNew Haven, Connecticut, 9 Septemba 1844, eevili mbali komesho nokonima yomutenya, neya monika komayovi govantu.

GSAM 115Ehololo lya kumwifa lyezuva

GSAM 115.1Oshingilwandu shokati shokunona osha faneka ezuva. Osha li sha tilyanaoushunga pashona. Oshitukulwa shopondje shomingilwandu mbali odo da dingilila ezuva poinano ya yooloka okuza kulo, osha li sha tilyanaoushunga pashona yo; ashike pokati kwingilwandu ei, oya li ya shunga neenghono, egulu pokati kawo la li limbudu nola laula, nomingilwandu itatu inene tai pita mezuva nokulipuka, oya li i na omundilo u li yela.

GSAM 115.2Kombinga yohololo ya monika mEngland, otwa lesha mombapila yaE. Lloyd, London, 3 Januali 1844, ngaashi:

GSAM 115.3“Opa li po ‘oshivi sha kumwifa mezuva’ sha holoka kovakwashi vankene vaNorwich nomoitukulwa ya dingilila, osho sha li ina sha monika mEngland komesho. Osha li sha monika mDesemba wa pita, popepi nefimbo 12 momutenya, noku kala eevili mbali. Osha tilifa unene ovakalimo. Osha holoka komesho yokutameka omishangwele dOvamumwatate Winter, Burgess, naRouton moshilando shoka. Osha li sha longekida ondjila yoshili, opo va pondole nawa.”

GSAM 116.1Ohololo ei ngaashi ya monika muNew Haven, Connecticut, oya nyolwa mo-Midnight Cry ya 10 Okutoba 1844, ya kwatwa mo-New Haven Palladium ya 10 Septemba 1844. Momukalo ngoka, omunyoli okwa ti: “Kape na omukonakoni oo a dula okuyandja eyelifo letomheno lehololo eli, olo ye mwene a wanenwa nalo.”

GSAM 116.2Omutwe wohololo ei ya monika pamwe nezuva muNew Haven, Connecticut, 9 Septemba 1844, owa nyanyangidwa yo mo-Hartford Courant ya 12 Septemba 1844, ngaashi:

GSAM 116.3“Omingilwandu tai li popepi nezuva Omaandaxa, 9 Septemba 1844, koeevili mbali komesho nokonima yomutenya, oya li ya monika kovakwashi vetu vengi noudiinini, noku tula mo ehalo lyeudeko kutya oku li po a hololo imwe ya faneka, noku shiiva shoka sha i ninga.”

GSAM 116.4“Oshingilwandu eshi osha li sha kumwifa omolwefimbo lile sha kala po, noku yandja omikalo yoku shi konakona. Popepi nomenya, osha li shi na omingilwandu mbali doku pwa, imwe yokukula kwomadigiri 45, tai kwata ezuva pokati, nomukwawo yokukula kwomadigiri 72, a na pokati kaye megulu, nomukalo wawo tau pita mezuva. Oshingilwandu shonona osha li sha kwatelwa koshiningilwandu sha yandjwa momukalo woshikandjo, sha li shi na omukulu gumwe noku puka pashona. Komesho yomuvelo wezuva, nomadigiri 36 kombinga yokunene yegulu, oshingilwandu shunene osha li sha pitwa komingilwandu mbali dimwe doku pwa, opo poku tsakaneka pawo pa holoke ouyelele winene, ngaashi tai ningwa nomundilo gwomingilwandu itatu. Oshingilwandu sha kwata ezuva osha li shi na omapenda gomushikangala, pofimbo yimwe ga li ga yela nawa. Omingilwandu dikwao oya li ye yela noya pumba, ngaashi ya li kokule kuezuva. Omakwata gomingilwandu, nonando, ga li taga monika pofimbo limwe, ga na omapenda gomushikangala, koushilo nokoutokelo. Oukwatya womukalo oo oku na okukala wa kwatelwa komupango gumwe tau wilike omukalo wokuningwa kwomingilwandu yegulu; ashike oukwatya womupango oo inau hololwa nawa fiyo opo. Kashi li na upyakadi oku holola kutya oshingilwandu sha kwata ezuva osha ningwa ngaashi omushikangala, osheshi etomheno laasho li li lya faneka; ashike oku yelifa kutya oshingilwandu shoka tashi piti pokati kezuva sha hovela ngahelipi, oshi li upyakadi.”

GSAM 117Oikumwifilonga tai wanifa omanyenyeto mOmishangwa

GSAM 117.1Oukwatya waakutya oikumwifilonga ei ya monika megulu, moEngland nomoAmerica, otau dulu oku monika mokulesha Ehokololo lOshikandjo shaMatthew 24, ya Sylvester Bliss, ya nyanyangidhwa moBoston mu1843. Konima eshi a tofa mo omahokololo amwe oo a tumbulwa pombada, okwa ti:

GSAM 117.2“Onghee ‘oityalonga inene’ no ‘omamoniko taa tilifa’ ya tseya mOmishangwa oshili, otai monika ya wanifwa aishe, pamwe nomadidiliko oo Omuupifi a ti kutya otaa tetekele okuya kwaye.

GSAM 117.3“Ngaashi tu shiiva kutya ngeenge omiti tadi twiyuka omafo otashi ulike kokwenye, onghee ngele omanyenyeto aa taa wanifa, Ovakriste nava shiive kutya okuya kwaKristus kuli popepi, shi li komifyelo. Kashi li ashike epitiko loku shi shiiva, ndele Omuupifi wetu okwe va lombwela va shiive.”5

GSAM 117OVAUDIFI

GSAM 117.4Pashure yokuulika omaukwatya amwe a fimana etumwalaka lokuya kwapili, ngaashi la hololwa tete, otashi kala sha pumbiwa oku tala ovanhu vamwe va li pethimbo lya holololwa etumwalaka enene. Otwa yandja nale omadina ovauudifi vahapu ovo va li mokati kovauudifi ve na eeshali da shiya ko pefimbo olo momadu makwao, ovo va li va yandja eingido. Ngele tatu ulike kovanhu va li poomeho moAmerica, va li va pewa onghalo yelongi nOmuwa, otashi ulike shimwe kutya omake Omuwa okwa li mo nghee ongongole yokuuya kwapili ya li tai zi komeho.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Tete otwa hala oku tala shaWilliam Miller, ngoka a li aulikilwa mOngongole yokuuya kwapili moUnited States, nonghee ovanhu vahapu va li ve shi shiiva ashike “Millerism.”

GSAM 118.2William Miller okwa valwa moPittsfield, Mass., mFebruari 1782. Mounona waye, okwa li ta monika eenghono dhokutula omayele nomukumo, dha pita po. Omakwawo omadikukunhu okwa li ge shi monika shikaha kovanhu aveshe va li naye. Okwa li e na olutu la kola, omayele taa shikula nokakwatate koyene, omukalo womwenyo uhe na sha shoku mu lundila. Okwa li a longa mo oshikola yaapashuke pefimbo litali, fimbo ovanhu aveshe va dimina kutya eshiivo laye ola pita po lovahongi ovo va li hava longifwa.

GSAM 118.3Mr. Miller okwa hombola mombula ya1802, nokwa kala moPoultney, Vt. Ovamati va li e na nabo poPoultney, nokwa li va mu kwafela moiwa yomwenyo, va li va nwefwa mo neenghono komifikamhango dokulimbililwa oshili yelongelokalunga nokomahongo oudeista. Kava li ovalumenhu ve na omikalo dii, ndele ngaashi oshigwana va li ovakwashigwana va yooloka, ve na onghalo yokukala va pumbiwa, va kwafela nokuyandja. Ndele va popya Ombibeli kutya kashi li oshikandjo shoshili yaKalunga, nova kendabala okutomhifa ovanhu kutya oku i anya kwavo okwa yuka shaashi va li ve na omakanda aVoltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen navawe. Mr. Miller okwa lesha omakanda aa pashitende, nokwa popya kutya okwa li omudeista. Okwa li a ti kutya onghalo ye yodeista oya li koomvula omulongo nambali, kutya oya tameka mo1804.

GSAM 118.4Ngele a pewa oshitopolwa shokaputeni, okwa ya mopundilo m1810. Ngele a vuya kopundilo, okwa twala eumbo laye moLow Hampton, N.Y., oku tameka oshilonga shokulima m1812. Ngaashi omulimi, okwa li e na efimbo litali lyokulesha. Okwa mona kutya omayele aye yodeista kage mu pe etaleko lyokukala a nyanyukwa pashure yomwenyo ou. Konima yombila, aishe oya li ya laula noya nyika oluhodi. Mepopyo laye mwenye okwa ti:

GSAM 118.4“Okuxula po filufilu kwomwenyo okwa li ediladilo la talala tali tilifa, nokuyandja elinyamukulo okwa li ehanauno lashili kuvanhu aveshe. Eulu ola li la fa ongopolo kombada yomutwe wange, nedu la fa oshivela shilaula koshi yeemhadi dange. Oukwaalushe!—oshike sha li? Nokufa!—omolwashike? Eshi nda li handi diladila nokukonga omatomheno shihapu, onda li handi kala kokule nokuli nokumona oumbangi. Ngele nda kala ndi na oiyuvo, omayele ange okwa kala taa valuka. Onda kendabala okweefa po okudiladila, ndele kanda li handi dulu okupangela omadiladilo ange. Onda li ndi li momaupyakadi, ndele inandi shiiva kutya oshike sha li sha ninga nghee.... Pashure, ngaashi inandi tegelelwa, onghalo yOmuupifi oya kwatwa komutwe wange. Osha li sha fa tashi dulika pa kale po omunhu muwa nomunanghenda fiyo ta li yandje ye mwene eyambo omolwomatimba etu, opo e tu xupife kehandukilo lomatimba. Divadiva onda uda kutya omunhu a tya ngaho oku na okukala omuholike shi fike peni, nonda diladila kutya otandi dulu okuliekela momake aye nokulineekela onghenda yaye.”

GSAM 119Eko lyomwenyo waWilliam Miller

GSAM 119.1Okwa ti vali:

GSAM 119.1“Onda mona kutya Ombibeli oya ulike Omuupifi ngoka nda li nda pumbwa; onda li ndi na omayele gokuholoka nghee embo inali nwefwa mo kuKalunga tali dulu oku holola oipango i li pashimwe nomapumbwa gomuyuni wa tokolwa. Onda li nda kundwa oku tula po kutya Omishangwa oda pewa nOmuKalunga. Oda ninga ehafo lange; moJesus onda mona omukwatate.... Ombibeli oya ninga oshilonga shange shokutete, ndele ndi dulu oku ti pashili kutya onda yi lesha nenyanyu linene. Onda mona kutya nande etata inandi li lombwelwa nale. Onda lipula kutya omolwashike inandi mona ewapalo noshinge shayo nale, nonda kumwa kutya onda li nda dula oku i anya.”

GSAM 119.2Omukalo waWilliam Miller wokulesha Ombibeli owa hololwa nghee ye mwene:

GSAM 119.2“Onda tokola oku tula po omaiyuvo ange aeshe, ndi yelekanife omushangwa nomushangwa nawa, ndele ndi ende noku lesha mo mukalo wa yooloka nokupangula.... Ngele nda mona sha sha djuu okuuda ko, ohandi shi talula pamwe noipambu yasho aishe; ndele noku kwafwa naCruden, onda talula oipambu aishe yOmishangwa omo mwa li mwa hangwa oitya ya fimana oyo ya li moshitukulwa shimwe sha djuu okuuda ko.... Ngaashi ngeyi onda lesha Ombibeli, mokulesha kwange kwotete, koomvula mbali, ndele onda li nda tokola nawa kutya Ombibeli oya li omwene wokwiipopya.

GSAM 120.1“Ngele nda li ndi lesha ngeyi, onda tokola kutya ngele omanyenyeto a wanifwa moomvula dha pita otaa dulu oku kala omukalo wokwiilonga nghee omanyenyeto taa li oku wanifwa, omayele oo a tambulwa kovahapu e na sha nepangelo lopamhepo laKristus—epangelo lokombada yedu lomido eyovi komesho yexulilo lounyuni, nokuya kwavaJuda—kage na omukwatelo wondaka yaKalunga.... Onda mona kutya Omishangwa oda longekidha sha yela kutya Jesus Kristus ota ka londoloka vali kedu eli, ta uya moilemo yomeulu, moshinge ashishe shaXe.

GSAM 120.2“Onda li ndi na enyanyu mokulesha Omishangwa, nda li inandi shiiva kutya otandi dulu oku li mona moondaka dado. Onda tameka oku di lesha nenge inandi tegelela oku mona efimbo lyokuya kwOmuupifi, ndele komutameko onda li inandi dulu oku itavela omukalo nda mona; ndele oumbangi owe nge kuma neenghono fiyo inandi dula okukondjifa osho nda li nda tomhwa. Onda li nda tokola popepi, nonda tameka okuteelela, okukala oupafi nokwiilikana omolwokuya kwOmuupifi.”

GSAM 120.3Okwa ti vali:

GSAM 120.3“Onda itavela; ndele sha ninga onghedi yokuholola ouyelele ou, opo omuyuni u itavele nokwe li longekidile oku mona Omutokoli nOmuhomboli nghee ta uya, ya kwatwa momutwe wange. Kandi pumbwa oku popya sha pashitende koomaupyakadi gange amapulapulo. Oshinima shimwe shoka nda hala oku ti, osho kutya konima yomido dimwe, Omhepo yaKalunga, eenghono yoshili, nohole yeemwenyo dovanhu, oya ninga ndi humbate omushiyakano wange, ndi holole oinima ei kounyuni tau fi notau kana.”

GSAM 120.4Mr. Miller, ngaashi ovanhu va kundwa netumwalaka eli momaiyugo makwao, okwa diladila tete oku wanifa oshilonga shaye mokushanga nokunyanyangida moikanda yovanhu nomikanda. Okwa holola omayele aye tete moVermont Telegraph, omukanda wa Baptist, wa nyanyangidhwa moBrandon, Vt. Osho sha ningwa m1831. Okwa tameka oku popya komeho yovanhu kombinga yeshinima m1832. Okwa ti kombinga yeshongalele ei: “Omuwa okwa tilila efilonghenda laye mongalo, ndele ovanhu vahapu va itavela opo omwenyo wavo u xupifwe.”

GSAM 121.1M1836, omapopyo aye oga nyanyangidhwa moikanda yovanhu dha li pefimbo lyao. Pokufu kwa1837-38, omapopyo aye oga zi mo omukanda omushona. M1838, omukanda omushona yombali ya maphepha 204 oya nyanyangidhwa, ndele momukanda ou Mr. Miller okwa ti kutya eenghono dhoOttoman otadi dulu oku wa mombula ya1839 ile 1840. Omapopyo aye otete moilando inene okwa ningwa m1836. Opo okwa popya moilando yaRandolph, Lowell, Groton naLynn, Mass.

GSAM 121.2Fiyo m1840, Mr. Miller okwa li konyala e li mwene ngaashi omupopi komeho yovanhu kombinga yokuya popepi kwaKristus. Mombula ei, ovanhu omathele va li va li pamwe naye mokuholola etumwalaka. Oshike sha ninga elunduluko eli enene otashi ka hololwa mokapituli taku ti komeho. Pokufu kwa1839-40, Mr. Miller okwa popya omapopyo moExeter, N.H. Opo okwa tameka oku shiiva Omukulunhu J. V. Himes, ngoka pefimbo olo a itavela eitavelo, nokutala kefimbo olo okwa kala a li pamwe nOmukulunhu Miller ngaashi omunyanyangidi nomupopi a nasha wetumwalaka linene lokuya kwapili.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Kombinga yomulongi ou a nasha momongongole ei enene, otwa dulu oku popya ashike omapopyo omushangi wondjokonona yonghalamwenyo yaye, ngoka ta ti:

GSAM 121.4“Joshua V. Himes okwa valwa moWickford, R.I., 19 May 1805. Tate waye okwa li a shiivika ngaashi omukwateli womaiyugo gomumbunda yaWest India, nokwa li aulikilwa ngaashi oshilyo shOngalo yaEpiscopal yaSt. Paul moWickford. Meme waye okwa li e na omwenyo muwa, nohole yOmuupifi, shoka a li ta kuta momapulapulo omumati waye.

GSAM 121.5“Tate okwa li a hala oku longitha omumati waye Joshua a kale omupastoli mOngalo moka ye mwene a li. Ndele oinima oyo oya mu vulu, shaashi Kalunga okwa li e na oshilonga shimwe shoku mu pe, nokwa li ta longekidha oinima opo eenghono dhashimwe dhi wanifwe. M1817 tate okwa tumu omutwalo wa kula ondilo, wa pewa Kaputeni Carter a u pashukile, naAlexander Stewart e li omupashukili woilandithomwa yomonguluwo. Ovanhu ava oya li inava fulukila, ndele ngele va fika koshitukulwa shaWest India, oya landitha oshikepa nomutwalo, ndele va tondoka. Oshinima eshi osha lundulula omalongekido aeshe a li a ningwa kombinga yomwenyo waJoshua omunona, ngoka a li ta tumwa moBrown University, moProvidence, R.I. Ndele mApril 1821, okwa twalwa moNew Bedford, Mass., nokwa pewa William Knights opo e lihonge oshilonga shokuhonga oikwatelwa yeumbo moiti.

GSAM 122.1“Ngele a fika keumbo laye lya li lipya, okwa tameka nokukala e na omukumo moshilonga shoka a pewa, a tokola oku kala omunongo moshilonga shaye. Ndele okwa li a mona omukalo wokukala weumbo laye womwene inau li nghee a hala. Okwa ti, ‘Omulongi wange okwa li omuUnitarian, nokwa twala nge kOngalo yaye. Omupastoli okwa li Rev. Orville Dewey. Okwa li opo a anya omahongo Oukriste oo a li a tambulwa nale, ndele ta ningi omuUnitarian. Oulongi wange nBishop Griswold naRev. William Burge, omupastoli waSt. Paul, Wickford, nokupulakena kandaka yomupopi Dr. Crocker waSt. John, moProvidence, R.I., okwa ninga inandi dulu oku itavela omapopyo aRev. Dewey oku popya kutya Omuupifi novapostoli vaye kave na oshili.’

GSAM 122.2“Shaashi pefimbo olo ka kwa li ongalo yaEpiscopal moNew Bedford, okwa tokola oku ya kOngalo yOvakriste yotete [hayo ongalo yaDisciple] ndele pashure okwa ninga oshilyo shongalo oyo. ‘Momo,’ okwa ti, ‘onda mona Ombibeli ya patuluka nemanguluko lokudiladila, nonda longifa nawa aishe ivali.’ Ongalo ei oya li i li kokukwatela omupastoli Rev. Moses Howe. Rev. Mr. Clough okwa dhikula Joshua V. Himes 2 February 1823. Nenge omutima waye wa li ta pya nomukumo komulongi waye, okwa tameka keshiwa, poomvula 18, okulombwela ovanhu ehokololo lomushiyakano noku va kumaida ve lidilulule. Okwa li ta ti kombinga yaye mwene:

GSAM 122.3“‘Onda ninga omukumaidi nonda pewa epitiko lokuxumifa komesho oshali shange.... Onda mana oulongi wange nenyanyu, ndele nda tangwa. Ndele koomvula ntano ile hamano, onda li ndi na omukalo wokulonga oshilonga shokwedhilila, opo ndi monene efimbo lyefiku limwe ile mbali momulungu lyokulesha nokulonga oilonga yovamissionary momikunda da hepa, ndele oinima ya ningwa opo onda i pe omupastoli wange.’

GSAM 123.1“M1825 okwa pewa eenghono ngaashi omumissionary woshongalele yomaongalo gOvakriste moshitukulwa shaMassachusetts shokolukadi. ‘Ka kwa li elongekido ile oimaliwa yokukwafa ovamissionary,’ Omukulunhu Himes okwa ti, ‘ndele onda tokola oku tameka oshilonga shomukwato opo ndi li kwafe, ndele ndi popye shoka nda dulu.’

GSAM 123.2“M1828 okwa zi moNew Bedford, hai li nomaupyakadi ile okukala e li pefimbo, ndele e na etokolo tali ka tsakaneka, e ya moPlymouth, moka a li ta holola ondaka yaKalunga moshikola, moomumba dha longekidhwa, nonhele aishe moka a li ta mona ovapulapuli. M1829 okwa ninga oshilonga shoka moFall River fiyo m1830, ngele a shuna moBoston ngaashi omupastoli wOngalo yOvakriste yotete noombali; nokwa kala po koomvula 33. M1839 okwa ninga omuitaveli wongongole yokuya kwapili, ngaashi ya pewa Omukulunhu William Miller. Okwa yambeka ongongole ei nenyanyu laishe li li mo, nokuudifa waye owa li wa pwa omukumo neenghono. M1840 okwa tameka okunyanyangida Signs of the Times, nokwa kwafela ongongole moka a li a tula omutima waye aushe. Oimaliwa yaye aishe, oilonga yaye aishe, nomukumo waye aushe owa li wa pewa ongongole ei, ndele ovaitaveli omayovi va li va monika.”

GSAM 123Oilonga i li pamwe yaMiller naHimes

GSAM 123.3Okudja m1840 fiyo moshikufufinge shomomvula ya1844, oilonga yOmukulunhu Miller nOmukulunhu Himes oya li yi li pamwe, nghee va li taa ende momayoki, moupya nemehema lavo linene, pokufu moongalo nomaholo govanhu. Eenghono dhope yOmukulunhu Himes oya mu kwafela fiyo a fika momvula ye 92. Omayele aye oga li ge na eenghono fiyo kexulilo. Mombula ya1894, 28 September, okwa popya ondaka yi na omukumo komutumba wa pita poovanhu 3000, ovaadventista vefiku etiheyali, moshongalele momehema moLansing, Michigan. Oya li ngaashi ta popya nenyanyu neenghono dhoomvula dho kale. Osha li oshikumwifi shoshili komunhu ngoka a li a pita moomwedhi itatu momvula ye 91, nokwa li ta hepekwa koudu oo wa li itau dulu okuvelulwa, ngoka a fya mombula tai landula.

GSAM 124.1Omakulunhu Miller naHimes oya li, ngaashi, “komeho yonghondo” mOngongole yokuuya kwapili moAmerica, ndele va li ovanhu vavali ashike mokati kovanhu omilongo va li va longo nabo mokuholola ondaka yokuya kwaKristus, va li ve na omukalo wokukala va tokola nokushili. Ovanhu ava vahapu oya li vomongudu oyo ounyuni hau ifana “ovanhu ovo ve lixumifa komesho vo vene,” ovanhu ovo va kula meendunge mokushakeneka neenghalo didjuu donghalamwenyo, va li ve shiiva okutokola oshili yoshinima sha pumbwa, hayi li omukalo wokulonga, ndele shaashi sha li shoshili. Oya li ve na omaukwatya a fa aavo Omukulunhu Miller a ti, ovanhu va li ve shi yambeke etumwalaka, “oilyo oyo i hole Kalunga, ye liyandja kuye noi na omwenyo, ya shiya ko.” Oshinima eshi osha ningwa oshili novapastoli vomaongalo makwao, nghee pashure eshi Ovaadventista va topoka kuvo filufilu, oya ti, “Elalakano [etumwalaka] ola twala oilyo ya denga mbada yongalo yetu.”

GSAM 124Ovaudifi vOvaadventista vamwe vaulikilwa

GSAM 124.2Otashi kala sha nyanyukifa oku popiya edhina lyaava vamwe va li vaulikilwa moshilonga nOmakulunhu Miller naHimes momongongole yefimbo olo lyotete. Kotete, Charles Fitch, waCleveland, Ohio, ngoka m1842 a yandja ediladilo lokukala neefano oku ulike omamoniko aDaniel nEhololo, oya li komutwe wepanda. Ombilonga yoomayele aa oya li ya pewa kombinga yaHabakuk 2:2, 3. Charles Fitch okwa fya 10 October 1844.

GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, waPhiladelphia, ngoka, ngaashi tatu ka mona mokapituli taku ti komeho, a kundwa nOmuwa oku holola oshili shoka, ngele sha wanifwa, sha ningifa ohokwe yetumwalaka lokuya kwapili i kulu diva, nokukula oko okwa li inaku teelelwa.

GSAM 124.4Elon Galusha, waLockport, N.Y., omupastoli waBaptist a shiivika, ngoka omikanda daye noilonga yaye kombinga yokuya popepi kwOmuwa ya pendula neenghono omaongalo aBaptist.

GSAM 125.1E. R. Pinney, waSeneca Falls, N.Y., omupastoli waBaptist omunashilonga, ngoka ouduifi waye nomikanda daye ya li eenghono moshilonga. Okwa li ta dulu oku ifanwa “omongwa wedu.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, woshilando shaNew York, ngoka komesho yeko laye koshili yokuuya kwapili a li omupopi waulikilwa moshilonga shokulundula ovanhu. Omikanda daye oya li yi na eenghono dho kutula ovanhu ve kale va tokola oku li yandja nokuyandja oimaliwa yavo moshilonga; sha pitilila momawiki axuuninwa efimbo lomafiku 2300. Ye mwene, konima yenyemato, okwa twala kovanhu Ovaadventista nomuyuni omapopyo hamano kombinga yonkalo yovanhu, onghalo yovafi, nehandukilo tali ka uya.

GSAM 125.3Omukulunhu Stockman, waPortland, Maine, okwa li omulongi umwe a nasha momapopyo aWilliam Miller moshilando shoka. Okwa fya omawiki mashona komeho yoku pwa komvula yOvajuda ya1843, pefimbo Ovaadventista ve li ve na etaleko nokutegelela kutya Omuwa ota ka uya.6

GSAM 125.4Kwe li ovanhu vamwe vaulikilwa, ndele shaashi pehe na onhele ya wana, otwa ka popiya ashike amwe, ngaashi N. N. Whiting, ngoka a ninga elundululo lyaTestamente Ipe moLuoingilisa, lya shiivika ngaashi Elundululo lyaWhiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, naEdwin Burnham (ovamwainafana ovalumenhu vatatu), aveshe va li ovalongi va yela metumwalaka.

Notes

  1. Habakuk 2:2, 3. ↩
  2. Ehololo 14:6, 7. ↩
  3. Markus 1:14, 15. ↩
  4. Joel 2:30, 31. ↩
  5. Ehokololo lOshikandjo shaMatthew 24, pp. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Otashi monika yela, ngaashi sha hololwa moEarly Writings, p. 17, kutya Omakulunhu Fitch naStockman oya li va hala neenghono oku shiiva shoka sha ningwa pashure yoku lala kwavo. ↩

Note

Back