Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
05 / 31
05 / 31

Oshitululwa 2 — Elalakano lexupifo la hololwa

John Norton Loughborough

GSAM 38.1“Eteelelo tali lundululilwa komeho ohali ehameke omutima; ndele eshi oshinima sha teelelwa tashi uya, osho omuti womwenyo.”1 “Osheshi Omwene womatanga ovakwaita ota ti ngaha: Lwa vali, konima yefimbo lifupi, ohandi ka linyenganyengifa eulu nedu, efuta nedu liyumu; ohandi ka linyenganyengifa oiwana aishe, ndele Ou a halika koiwana aishe ota ka uya; ndele ohandi ka yadifa eumbo eli nefimano, Omwene womatanga ovakwaita osho ta ti.”2

GSAM 38.2Okudja pefimbo olo Adam a kondwa moshikunino shaEden nokomuti womwenyo, eendjovo da lombwelwa Satana kombinga yoludalo lomukainhu — “Olu otalu ke ku teka omutwe” — oda yandja eteelelo kutya Ondiaboli ota ka findwa po kexulilo, omalalakano aye oukengeleli taa hanaunwa po, ndele ovanhu tava shunifwa vali komuti womwenyo. Ou a teelelwa — Oludalo la udanekwa — osho a ninga “Ou a halika koiwana aishe.”

GSAM 38.3Meendjovo daHaggai da tumbulwa pombada otashi monika kutya okuuya kwOu a halika okwa kwatafana nefimbo olo Omwene ta ka linyenganyengifa eulu nedu. Paulus, eshi a shangela Ovaheberi, okwa tya elinyenganyengifo olo otali ke uya komeho, ta ti: “Lwa vali ohandi ka linyenganyengifa, hasho ashike edu, ndele neulu. Ndele eendjovo edi, Lwa vali, otadi ulike okukufwa po kwiinima oyo tai linyenganyengifwa, oyo ya shitwa, opo oyo itai dulu okulinyenganyengifwa i kale po. Onghee hano, eshi hatu tambula ouhamba ou itau dulu okulinyenganyengifwa, natu kale twa kwata ouwanghenda, opo tu longele Kalunga pamukalo tau mu hafifa, nefimaneko nokumutila.”3 Eendjovo edi kombinga yelinyenganyengifo limwe olo tali ke uya, otadi monika tadi ulike kutya olo ola kwatafana nehovelo laxuuninwa louhamba waKalunga, kohi yaKristus, Oludalo la udanekwa, “Ou a halika koiwana aishe.”

GSAM 39.1Eshunifo lwoinima monghalo yasho yotete olo tali ka wanifwa okupitila muKristus otali dulu okumonika nawa momafiku aa axuuninwa kwaaveshe ovo ve na Ombibeli aishe ya patuluka koshipala shavo. Kasha li ngaha kovanhu vonale. Ondjovo yOmwene oye uya kwovo “oshipango kombada yoshipango, oshipango kombada yoshipango; omukweyo kombada yomukweyo, omukweyo kombada yomukweyo; apa panini naapenya panini.”4 Onghee ehololelo lelalakano lexupifo kwovo ola li la fa ondjila yomuyuki, “ngaashi ouyelele tau minikile, tau indjipala alushe fiyo efiku la yela filu.”5 Onghee osha fimana unene okutala moupipi nghee elalakano olo la kala tali hololelwa oshiwana shaye shonale, oshinima shimwe konima yoshikwao.

GSAM 39Okulindila inaku hololwa pehovelo

GSAM 39.2Omwene ina lundululila eteelelo lavo komeho diva, e va ehameke omitima mokuholola kwovo kutya omido omafele ota ka pita manga inava mona ewanifo leteelelo lavo mOludalo la udanekwa. Moishiningwanima ya shangwa ohatu diladila kutya ova efwa va diladile kutya okaana kotete taka dalwa oko Oludalo olo, nokutya diva, pamukalo wonhumba, Eden otashi ka shunifwa vali, ndele vo tava dulu vali okuya komuti womwenyo. Eshi Kain a dalwa, Eva okwa ingida a ti: “Onda mona omulumenhu kOmwene.”6 Ovakonakoni vamwe vOshiheberi otava ulike kutya etoloko leendjovo odo keshe imwe nghee ya shangwa, alishe, otali ti: “Onda mona omulumenhu, Omwene.” Eshi otashi ti: Ou oye Oludalo olo tali ka wanifa oshilonga eshi shoumwene shokufinda Satana. Kape na osha shangwa kutya Eva okwa popya eendjovo da fa edi eshi Abel a dalwa. Okwa li ta dulu, ndele osha li sha wapala kuye, okudiladila kutya oshiveli osho tashi ka wanifa eudaneko. Kape na omalimbililo kutya eteelelo laye ola li la wa po, nokuli la fya po, eshi omikalo daKain da holoka, ye ta mono eenghatu daye dii odo kexulilo de mu twala kokudipaa omumwaina. Manga Abel inaa dipawa, ova li ngeno va pewa ouyelele nounongo wonhumba kombinga yehambo olo tali ka ningwa molwavo; osheshi Abel, ngaashi a hongwa kuKalunga, okwa eta okadjona kaye kehambo, ndele Kain, oo a hongwa sha faafimana nomumwaina, okwa eta ehambo loiimati yedu, nokwa li a longa eshi e na ondjolo nefupa. Ehambo laAbel ola tambulwa nawa li dule laKain, osheshi ola ningwa “meitavelo,” ndele Paulus ota shange kombinga yaye ta ti: “Nande a fya, ota popi natango.”7

GSAM 40Mbela Set oye Oludalo?

GSAM 40.1Konima yefyo laAbel, Set okwa dalwa, ndele eteelelo ola penduka vali; Eva okwa ti: “Osheshi Kalunga okwa pa nge oludalo likwao ponhele yaAbel, oo Kain a dipaa.”8 Konima Set okwa valulwa moludalo laAdam. (Tala Genesis 5:3.) Kain, oshiveli shene, ina valulwa monghundafana yoludalo. Otashi dulika unene kutya Eva okwa diladila kutya Set oye nee Oludalo la udanekwa. Osha shangwa otashi ulike kutya konima yedalo laSet, ovanhu ova hovela okuliluka nedina lOmwene. (Tala osha shangwa pomunghulo waGenesis 4:26.) Otashi dulika kutya ova ninga ngaha tava diladila kutya Set oye ta ka ninga omupangeli waxuuninwa, Omwene, ndele ta hanauna po epangelo olo Satana a yakula.

GSAM 40Eteelelo la tulwa muNoa

GSAM 40.2Moshihokolola shipipi shoiningwanima okudja pefimbo laAdam fiyo opedalo laNoa, opa shangwa shinini shimwe shi dule omadina oludalo lovanhu. Eshi Noa a dalwa (“omuyuki,” pomunghulo), eteelelo ola penduka vali, ndele ovanhu ova ti: “Ou oye te ke tu hekeleka koilonga yetu noilonga idjuu yomake etu, molwedu olo Omwene a fingana.”9 Ondjovo yaKalunga inai popya kutya ova li va teelela okuhekelekwa nghee ile pamukalo washike; ndele ova li ve na eteelelo kutya efingo olo li li kombada yedu otali ka ninipikwa pamukalo wonhumba. Inava hololelwa oukolokoshi oo tau ka kala momafiku aNoa, eshi ovanhu tava ka yadifa ounyuni noulunde noukolokoshi fiyo oludalo lovanhu talu ka kufwa po kombada yedu keyelu, ashike Noa neumbo laye tava xupu mehanauno olo; noinava hololelwa kutya ye ota ka londwela ounyuni ou omido efele nomilongo mbali kombinga yehanauno tali uya.

GSAM 41Babel otashi tungwa

GSAM 41.1Konima yeyelu, ovanhu ova lombwelwa okupitila muNoa va yadife edu; ndele eshi va hovela okuhapupala, ova anya elalakano lOmwene lokuve pangela. Nimrod okwa dika ouhamba waBabel (oo konima wa lukwa Babilon, epangelo lotete lokombada yedu).10 Konima yefimbo lifupi, ovanhu ova hovela okutunga oshungo shaBabel, opo va likongele edina, nokukeelela va ha tandavele edu alishe, tava ningi filu shi lili naasho Omwene e va honga okupitila muNoa. Ponhele yokuteelela nelididimiko Omwene a wanife omalalakano aye, ova kufa oshinima momake avo vene; opo nee Kalunga okwa piyaganeka elaka lavo, ndele osho va tandavelifwa.

GSAM 41Abraham ta ka ninga omufyuululi wounyuni

GSAM 41.2Eshi hatu shikula oshihokolola shipipi fiyo kepupi etimulongo moludalo laNoa, ohatu mono okwiifanwa kwaAbraham, oo Omwene a lombwela a ti: “Edu alishe olo to mono ohandi li yandje kwove nokoludalo loye fiyo alushe. Ndele ohandi hapupalifa oludalo loye ngaashi ondwi yedu, ndele ngeenge omunhu ota dulu okuvalula ondwi yedu, noludalo loye otali dulu okuvalulwa. Fikama, enda medu eli, moule nomounene walo, osheshi ohandi li yandje kwove.”11 Nande Abraham a udanekelwa kutya ota ka mona edu li ninge laye, Omwene okwe mu shilipaleka kutya ota ka fya. Paulus ota ti okwa dja po a ya “konhele oyo ye ta ka pewa konima i ninge efyuululo laye.”12 Epulo eli lewanifo leudaneko ola li ngeno la yelifilwa Abraham memoniko lomuxunganeki la dja kuKalunga, osheshi ye “okwa teelela oshilando shi na omakanghameno, naKalunga oye omutungi nomushiti washo.”13 MOvaroma 4:13 omwa shangwa kutya eudaneko ola li “kutya ye ota ka ninga omufyuululi wounyuni;” hasho monghalo yao yopaife, ndele konima yefimbo lonhumba, eshi ye ta ka kala nomwenyo vali.

GSAM 42.1Padiladilo lomunhu, Abraham ka li ta mono nghee oludalo olo la udanekwa tali dulu okukala omwana waye mwene. Onghee okwa pula kutya Elieser, omupashukili weumbo laye, a lukwe oludalo olo. Omwene okwa ti: Hasho ngaha; ndele ota ka kala umwe oo “ta ka dja molutu loye mwene.” Paife Omwene okwa hovela okuholola kuye kutya oshilonga shaxuuninwa sholudalo laye itashi ka wanifwa diva. Okwa lombwela Abraham a ti: “Oludalo loye otali ka kala ovanailongo medu olo hali lavo, ndele otava ka longela ovanhu vamo; ndele vo otave ke va hepeka omido omafele ane.... Ndele ove oto ka ya kooxe voye mombili; oto ka fumbikwa moukulupe muwa.”14

GSAM 42.2Omukulukadi waAbraham okwa eta elalakano lihe na ounongo lokudivaifa ewanifo leudaneko; ndele konima eshi Isak a dalwa, omwana wene waAbraham naSara, omukulukadi waye oo a hombola pamhango, Omwene okwa popya kombinga yaIsmael naina Hagar a ti: “Konda omupika ou omukainhu nomwana waye.”

GSAM 42.3Meyeleko leitavelo laAbraham, eshi ta yandje Isak ehambo kombada yoshiyambelo, okwa lihonga kombinga yenyumuko lovafi. Okwa popiwa kombinga yaye kwa tiwa: “Okwa diladila kutya Kalunga ota dulu oku mu nyumuna [Isak], nokudja movafi; nokwe mu pewa vali a fa a dja movafi, shi li oshiholelwa.”15

GSAM 42Oludalo lwene

GSAM 42.4Abraham okwa hongwa efimbo limwe kutya Oludalo lwene, omo oiwana aishe tai ka nangekwa noupuna, nande tali dja moludalo laye palutu, otali ka kala lela Kristus waKalunga; osheshi Omwene ina mu lombwela “Komaludalo, a fa ta popi vahapu, ndele a fa ta popi umwe, NokOludalo loye, oo Kristus.”16 Omuyapostoli Paulus okwa popya kombinga yeshi a ti: “Omushangwa, eshi wa mona nale kutya Kalunga ota ka yukipaleka ovapaani meitavelo, owa udifila Abraham nale evaengeli, tau ti: Mungoye oiwana aishe otai ka nangekwa noupuna.”17 Eudaneko laAbraham ola kolekwa vali kuIsak nokoludalo laye,18 nokwaJakob wo.

GSAM 42.5Eshi Jakob a li e na ovana ovalumenhu omulongo navavali, epulo ola li nee tali holoka kutya: Oludalo lwene otali ka dja moludalo lalyelye wavo? Mondombwedi yaJakob kombinga yovana vaye, oyo a pewa kOmhepo yaKalunga, epulo ola nyamukulwa: “Omuti wouhamba itau ka dja kuJuda, nomuyandji womhango pokati keemhadi daye, fiyo Silo ta uya; ndele oiwana otai ke ongala kuye.”19 Kombinga yewanifo leshi, osha wapala okudidilika apa kutya Ovaisrael, nande va li kohi yepangelo loiwana ya yooloka, ova efwa va kale ve na Sanhedrin yavo, oshoongalele shavo shovatokoli. Onghee Juda — epata lOvayuda olo la lukwa edina laJuda — okwa li e na natango ondaka yonhumba mepangelo lavo fiyo Silo (Kristus) e uya lela.

GSAM 43Efimbo la holekwa

GSAM 43.1Ooxe vonale ova li ve na eshiivo lonhumba kombinga yeshunifo lwoinima monghalo yasho yotete nOludalo la udanekwa; ndele ova li inava shiiva natango kutya ota ka uya naini, ile efimbo li fike peni otali ka pita manga inee uya. Eshi oludalo laJakob la hapupala muEgipiti, Omwassur — Farao (Jesaja 52:4) — oo “inaa shiiva Josef,”20 okwe va hepeka, ndele omadiladilo avo, ngaashi sha wapala, okwa shuna komido 400 (lela 430) odo da lombwelwa Abraham di li efimbo lehepeko lavo nokukala kwavo ovanailongo. Ova li va teelela kutya emanguluko moihepeko oyo otali ke va twala mefyuululo la udanekwa.

GSAM 43.2Eshi Moses a dalwa, ovadali vaye ova mona kutya “ye okaana ka wapala.”21 Ova li ngeno va pewa ouyelele kutya ye ota ka kala, kohi yewiliko laKalunga, omumangululi waIsrael moitopatopi yavo i na olukeno. Kape na omalimbililo kutya eshiivo eli ola lombwelwa Moses; osheshi, eshi a li e na omido omilongo nhe, okwa tokola filu okuya pamwe nOvaisrael ovo va hepekwa, a hepekwe navo ponhele yokwiifanwa omwana womwanakadona waFarao nomufyuululi woshikalwapangelo shaEgipiti,22 ndele eshi a hovela okupopila oshiwana shaye, nokudipaa Omuegipiti moku shi amena, okwa kumwa unene eshi inava dimbulukwa oshilonga shaye; “osheshi okwa diladila kutya ovamwaxe otava udile ko kutya Kalunga ota ka mangulula vo neke laye.”23

GSAM 44.1Eshi efimbo lOmwene la fika Ovaisrael va dje muEgipiti, ova dja mo, ndele pefimbo la xunganekwa, pefiku olo vene. Exodus 12:40, 41. Kava li hava dulu okutala Moses e li omupangeli wavo waxuuninwa nOludalo olo la udanekelwa, osheshi ye okwa li e li wepata laLevi; mbela Jakob ina li a popya mexunganeko laye olo a pewa kOmhepo yaKalunga kutya Juda oye ta ka kala omupangeli wavo fiyo Silo ta uya?

GSAM 44“Ohandi ke mu mona, ndele hasho paife.”

GSAM 44.2Eshi Ovaisrael va li mondjila yokuya kuKanaan, Balak, ohamba yaMoab (omudalwa moludalo laLot), okwa ifana Bileam a fingane Israel. Omwene okwa lundulula efingo laye li ninge enangeko noupuna, olo le va pa ouyelele likwao, opo li kufe po ediladilo kutya emanguluko laxuuninwa mepangelo olo Satana a yakula otali ke uya diva eshi tava i muKanaan. Oshihokolola shOmushangwa kombinga yeshi otashi ti: Bileam, memoniko lomuxunganeki la dja kuKalunga, okwa ti: “Ohandi ke mu mona, ndele hasho paife; ohandi ke mu tala, ndele hasho popepi: Etotongoshi otali ka dja muJakob, nomuti wouhamba otau ka penduka muIsrael, ndele otau ka teya eembinga daMoab, tau hanauna po ovana aveshe vaSet.”24

GSAM 44.3Oludalo eli lihapu olo la dja muAbraham, Paulus ota popi kombinga yalo ngaha: “Onghee nokumwe, oo a li a fa a fya, okwa dja ovanhu vahapu va fa eenyofi dokeulu mouhapu, nove li ngaashi eheke lopomunghulo wefuta, olo itali dulu okuvalulwa. Ava aveshe ova fya meitavelo, inava tambula osho sha udanekwa, ndele ova li ve shi mona kokule, ve shi itavela, ve shi tambula nehafo, nokulipopya kutya vo ovanailongo novaendi kombada yedu.”25

GSAM 44.4Omutima waIsrael kawa li u na oku xulwa eenghono ile u fe eteelelo molwexunganeko laBileam kutya ewanifo leteelelo lavo “hasho paife,” nohali li “popepi;” osheshi efimbo lifupi manga exunganeko eli inali popiwa, Omwene okwa li a tokela nomwenyo waye mwene kutya onghalo yefimano otai ke uya kexulilo. Okupitila muMoses okwa ti: “Ndele ngaashi lela ame ndi nomwenyo, edu alishe otali ka yadifwa nefimano lOmwene.”26 Momafiku omuxunganeki Habakuk, omido 863 konima, oshili osho osha popywa vali, ndele sha popiwa shi li oshinima tashi ke uya natango: “osheshi edu otali ka yadifwa neshiivo lefimano lOmwene, ngaashi omeva haa tuvikile efuta.”27

GSAM 45Oilonga monhele iyapuki oshiholelwa shoyo yene

GSAM 45.1Eshi Omwene a pitifa Israel muEgipiti, okwa udifa omhango yaye yoipango yomikalo, ovanhu aveshe vomonghanda tava udu, nokwe va pa omhango oyo ya shangwa komamanya nomunwe waye mwene. Opo va kale alushe tava ulikilwa kOmuxupifi oo kexulilo ta ka liyandja ehambo molwavo, opo omatimba avo a koshwe po molweenghono dohonde yaye ondilo, okwa tunga onhele iyapuki mombuwa. Ehema eli, ile onhele iyapuki, Moses okwa londwelwa kutya metungo lalo alishe na ninge filu ngaashi oshiholelwa osho Omwene e mu ulikila komhunda.28 Oilonga yonhele iyapuki oyo oya li omudidimbe woilonga yene yaKristus monhele iyapuki yomeulu.29 Nande elalakano laKalunga momayambeko nomeemhambo donhele iyapuki la li okukaleka koshipala shovanhu omudidimbe “woinima iwa oyo tai ke uya,”30 Satana okwa kendabala okuwila ovanhu va tale ehambo lone li li osha fimana, ponhele yaKristus noilonga yaye yene, oyo ehambo eli la li ashike oshiholelwa shayo. Onghee okwa konga okuve wilila va lineekele oilonga yavo vene opo va xupifwe.

GSAM 45.2Elalakano lOmwene ola li okukala omupangeli woshiwana shaye — Ovaisrael — okulwa oita yavo nokufinda oiwana. Okwa li e na omukalo waye wokupangela, ngaashi sha ulikwa moshinyolwa eshi tashi shikula: “Eshi a hanauna po oiwana iheyali medu laKanaan, okwe va tukulila edu layo mokutumba oshihoolifo. Ndele konima yeshi okwe va pa ovatokoli pefimbo li fike pomido omafele ane nomilongo nhano, fiyo omuxunganeki Samuel.”31

GSAM 45Israel otai pula ohamba

GSAM 45.3Osha yela kutya Ovaisrael kava li va hala omukalo wOmwene wokuvapangela. Ndele elalakano laye nehalo laye ola li kutya vo va kale oshiwana shaye mwene, sha yooloka kwaikwao aishe ya li ye va dingilila. Ngeno ova shikula filu omalombwelo aye, noiwana oya li tai ka popi kombinga yavo tai ti: “Lela oshiwana eshi shinene oshi na ounongo nelanduluko. Osheshi oshiwana shilipi shinene ngaha shi na Kalunga popepi nasho, ngaashi Omwene Kalunga ketu e li popepi nafye muaishe oyo hatu mu ifana tu i pule kuye?”32

GSAM 46.1Eshi inava wanenwa, ova pula Samuel e va tulile po ohamba, ndele Omwene okwa lombwela Samuel a ti: “Ova anya nge, opo ndi ha pangele vo.”33 Vali ova lombwela Samuel, hava lombwele ashike ndele tava lombwele neenghono, va ti: “Paife tu tulila po ohamba i tu tokolele ngaashi oiwana aishe.”34 Samuel okwe va yelifila noukeka ehepeko olo tali ke va ningilwa ngeenge ve na ohamba, ndele “nande ongaho, oshiwana osha anya okupwilikina kondaka yaSamuel; ndele ova ti: Ahowe, ndele natu kale tu na ohamba tai tu pangele; opo nafye tu kale twa fa oiwana aishe, nohamba yetu i tu tokolele, i dje po koshipala shetu, ndele i lwe oita yetu.”35

GSAM 46.2Onghee ova kala ve na eehamba tave va pangele omido di fike pomafele atano, tete ve li ouhamba umwe kohi yaSaul, David naSalomo; ndele konima va tukuka mouhamba uvali, Israel naJuda. Shinini sheehamba davo oda li diwa noidayuki, ndele dihapu oda li dii, tadi wile oshiwana mokulongela oikalunga nomoihengeli inene. Onghee oshiwana kasha li ashike sha fa oiwana oyo ye shi dingilila mokukala shi na ohamba, ndele osha fa yo wo momikalo dii, mokufiya po Kalunga kaoxe vasho, nomokulongela oikalunga nomatanga okeulu.

GSAM 46.3Omwene okwa popi kombinga yepangelo eli leehamba okupitila mokanya komuxunganeki Hosea a ti: “Hee Israel, owa lihanagula po; ndele ekwafo loye oli li mwaame. Ame ohandi ka kala ohamba yoye; oukwawo oku li peni oo ta dulu oku ku xupifa moilando yoye aishe? Novatokoli voye ovo wa lombwela wa ti: Peni nge ohamba nomalenga, ove li peni? Onde ku pa ohamba mondjolo yange, ndele onde i kufa po mehandu lange.”36

GSAM 47Oshilongo sha tyindulwa

GSAM 47.1Ewiliko lounene lya li tali kuume mpaka OvaKaldaya va pya Jerusalem, va kwata oihapa yOnhele iyapuki, va twala Juda moikala eBabylon; mo va kala omvula omilongo heyali, ngaashi sha xunganekwa kovanhu vavo. Pashimpwililo lewiliko lomukwaniilwa, Omuwa okwa lombwela Sedekia, omukwaniilwa wavo wokupedako, okupitila muEzekiela omuxunganeki: Ove omukwaniilwa omupuka nomunamupuko waIsrael, efiku loye ola fika, manga oshipuka tashi pewa ondjila yokupwa, Omuwa Kalunga okwa ti: Kwangula edidiliko, fumitha etenga: ino kala ngaho: tulitha omunhu omutumba a li pexupilo [omuwiliki waBabylon], nyanyula omunhu omutumba a li pombanda [omuwiliki waJuda a li a yelitha mwene]. Otandi shi tyindula, tyindula, tyindula; ndele itashi ka kala po vali, fiyo ou e na oufemba washo te uya; ndele otandi ke shi mu pa.37

GSAM 47.2Omuwiliki ou na oshinakugwanithwa, Ombuto yashili, ye Kristus. Mika omuxunganeki okwa shanga kombinga ye: “Ove, oshungo yoshunda, ohotengulu yOmona omukainhu waZioni, koye otashi uya, owiliki wokutete [owiliki welongo, wa pewa moKristus]; oshilongo otashi uya kOnaJerusalem.”38

GSAM 47.3Eshi Israel ya kanifa oshikoto, osha pita momake gomukwaniilwa waBabylon. Pava li va li moewiliko lyaMeda nPersia, Eladha naRoma, oshilongo sha tyindulwa katatu. Momafimbo gomukwaniilwa Cesar Augustus, omukwaniilwa waRoma, Kristus, omunhu a pewa oshinakugwanithwa shokutula pEtondoko lyaDavidi—Ombuto yashili yomukulukadi, yaAbraham naDavidi—okwa dhalwa, ngaashi sha xunganekwa.

GSAM 47.4Opo ovanhu va shiive kutya Omuwiliki a pewa oshinakugwanithwa, Ombuto yashili, okwa li a denga mbada omunhu wongaho ta fi, e na oshilongo shefimbo lifupi, Omuwa okwa ninga omushangi wEpsalme a shange: “Otandi mu ningi omudalwa wange wotete, a kale pombanda kovakwanilwa velongo. Ompuhwe yange otandi ke yi mu diininila alushe, nehangano lange naye otali kala la pama. Ombuto ye tandi yi ningi i kale alushe, netondoko lye li kale ngaashi omafiku gEgulu.” “Ombuto ye otai kala alushe, netondoko lye otali kala ngaashi etango koshipala shange. Otali tulwa ko alushe ngaashi omwedhi, nonga ondombwedi idiinini megulu.”39

GSAM 48.1Moixunganeko yaIsaia otwa lesha vali kombinga yOmuwiliki ngaha: “Ketu omunona okwa dhalwa, ketu omona omumati okwa pewa; ouliki otau kala petapi lye; nedina laye otali ifanwa Omukumwifa, Omupukululi, Kalunga Omunaenghono, Tate yaalushe, Ohamba yOmbili. Okukula kwewiliko laye nokwombili itaku ka xula po. PEtondoko lyaDavidi nomoshilongo she, opo a shi wilike nokutokola nokutula po oshili, paife mpaka alushe. Ouladi wOmuwa womatanga ovakwaita otau shi ninga.”40

GSAM 48Okukwata Enoka naElia megulu

GSAM 48.2Okwa shangwa oiningwanima yovanhu vonale va twalwa megulu inava mona efyo. Kombinga yaEnoka, omunhu omutiheyali pakutoka kuAdam, osha tiwa kutya: “okwa li a ende naKalunga; ndele ina kala po, shaashi Kalunga okwa mu kwata.”41 “Paitavelo Enoka okwa kwatawa opo aha mone efyo; ina monika, shaashi Kalunga okwa mu kwata: manga ina kwatawa, okwa pewa ondombwedi kutya okwa nyanyudha Kalunga.”42

GSAM 48.3Vali, Elia naElisha va li va enda pamo, “shoka sha ningilwa, manga va li tashi endelela nokulombwela, tala, etemba lomoto noutemba womoto ola holoka, sha va kutula momukalo, Elia okwa yeluka megulu moshikundukilo. Elisha okwa shi mona, ndele okwa lila: Tate yange, Tate yange, etemba laIsrael novalondi veenghambe valo! Ndele ina mu mona vali.”43

GSAM 48.4Enoka okwa xunganeka okuya kwaKristus ngaashi omutokoli welongo alishe, moindaka ei: “Tala, Omuwa okwa uya novayapuki ve, omayovi omilongo, a tokole ovanhu aveshe, nokuvashuna kovanhu aveshe ve li ovakolokoshi kombinga yoiilonga yavo yopuka ei va ninga nopuka, nomalombwelo gavo gomapuka ei ovakolokoshi va lombwela Omuwa.”44

GSAM 49Joba okwa longa kombinga yokuuya kwOmuwa

GSAM 49.1Joba, oo ha diladilwa kutya okwa kala momafimbo gaMoses, okwa li e na ouyelele kombinga yokuuya kwaKristus nenyumuko lovafi; shaashi okwa ti: “Ngeno omalombwelo gange ngaa ga shangwa paife! Ngeno ngaa ga nyanyangidwa mEmbo! Ngeno ngaa ga tyikwa nomupeni gwetemo nomukule momukwako alushe! Shaashi onda shiiva kutya Omuxupifi wange oku na omwenyo, ndele okwa ka kala pombanda elongo mofimbo lyakupedako; nande konima eshi oshipa shange sha nyonauka omainyo taa nyonauna olutu eli, natango mombelela yange otandi ka mona Kalunga; ye tandi ka mu mona mwene, omeho gange taga mu tala, noke vali omunhu.”45

GSAM 49Etondoko lyaDavidi, etondoko lOmuwa

GSAM 49.2Etondoko lyaDavidi ola tiwa etondoko lOmuwa. “Solomon okwa kala pEtondoko lOmuwa ngaashi omukwaniilwa, molupe lyaDavidi tate.”46 “Omuwa okwa lapa neshano kuye [Davidi], kutya komukalo gwomukanka gwe, ngaashi omunhu, okwa ka yandja Kristus a kale pEtondoko lye; ye okwa mona shoka komeho, ndele okwa lombwela kombinga yenyumuko laKristus, kutya omwenyo waye inau fiwa moShiol, nombelela yaye inai bola.”47 Vali osha tiwa kombinga yewiliko lyaKristus pofimbo tali uya, kutya otaka kala pEtondoko lyaDavidi. (Tala Isaia 9:7.) Vali, “ovakwanilwa velongo ova li va lilongekida, novawiliki ova li va kundafana pamwe, va kondjife Omuwa nOmuvaekwa waye.... Ndele nda tulapo omukwaniilwa wange pOshilongo shange shOpaholike shaZioni. Otandi ka shiivifa etokolo: Omuwa okwa ti nge: Ove Omona wange; nena onda ku dhalitha.”48 Vali, “Omuwa okwa lombwela Omuwa wange: Kala kolulyo lwange, fiyo ndi ninga ovatondi voye oshilyatelo sheemhadi doye.”

GSAM 49OvaJuda va pingenekwa

GSAM 49.3Omishangwa edi oda pingeneka OvaJuda. Pano opa li oshinima va li inava dula okukandula po: ngeenge Davidi okwa mu ifana Omuwa, oku li hano omona waye ngahelipi? Osha dulu ngiini a kale omona a dhalwa momukanka waDavidi, ndele a kale Immanuel—Kalunga pamwe nafye? Ndele Isaia, omuxunganeki wavo mwene, okwa ti: “Omukulukadi ina mona omulumentu otaka ninga omule, ndele otaka dala omona, nedina laye otake mu ifana Immanuel.”49

GSAM 50.1Kristus okwa li e shiiva nawa epulo tali ka mweneka OvaFarisei ovo hava kongo omatimba, ndele okwa va pula: “Ohamu diladila shike kombinga yaKristus? Omona waani? Ovo va ti kuye: Omona waDavidi. Ye okwa ti kovo: Ndele Davidi, mOmhepo, okwa mu tya ngiini Omuwa, e ti: Omuwa okwa lombwela Omuwa wange, kala kolulyo lwange, fiyo ndi ninga ovatondi voye oshilyatelo sheemhadi doye? Nenge Davidi okwa mu tya Omuwa, ye omona we ngiini?”50

GSAM 50.2Oshitya shika osha holoka vali mEpsalme 45:6, 7: “Etondoko loye, Kalunga, ola kala alushe nokuyaalushe: oshikoto shoshilongo shoye oshikoto shoshili. Ove owa hala oshili, ndele owa nyenga oipuka; oshoka Kalunga, Kalunga koye, okwa ku vaeka nomaadi ehafo e dule ovakwao.”51 Pava li va lesha omaShanga aa, OvaJuda ova li ve na okukala ve na omadiladilo a tumbala kombinga youkwatya wOmuwiliki nOmushunifi po ta ka uya. Kasha li tashi dulu okukala sha yooloka.

GSAM 50Ombuto ya dja kuKalunga

GSAM 50.3Ouyale womalongelokalo wa pewa kombinga yaKristus noku dhalwa kwe, shaashi Omuwa, momukalo gwaMika omuxunganeki, okwa holola kutya okuza kwe kwaKalunga, nokwa holola nomukunda omutiti a li taya mu dhalila: “Ndele ove, Bethlehem Ephratah, nande ove omutiti mokati komayovi aJuda, koye otaka zi nge omunhu a ka kala omuwiliki moIsrael; okupita kwaye okwa dja nale, okudja kefimbo laalushe.” (omupindo, Oshihebeli, “okuza komafimbo gomapulapulo”).52

GSAM 50Okukala po kwaKalunga kwa hololwa moShekina nomukwi

GSAM 50.4Konima momukalo gwOvaIsrael, pashimpwililo lyaSolomon a mana okutunga onhele iyapuki, ei a ti ya pumbwa oku kala “younene unene,” Shekina yedunge laKalunga oya kala pokati kovakerubi pombanda yeshina lompuhwe. Ondjandjo oya ti kutya, pofimbo lyopepo lOnhele iyapuki, manga ovapristoli va zi monhele iyapuki, “omukwi owa kwata eumbo lOmuwa, ndele ovapristoli inava dulu oku kala va li taya longo, shaashi omukwi; shaashi edunge lOmuwa ola kwata eumbo lOmuwa.”53 Okukala po kwOmuwa mOnhele ei okwa holoka komeho govanhu momukwi wedunge. Omuwa okwa yamukula epyamupilo laSolomon pofimbo ei, ndele okwa ti kuye: “Onda uva epyamupilo loye, ndele onda hula onhele ei yi kale yange, eumbo lomalayepo.”54

GSAM 51.1Ovanhu va puka, va ya momukalo gwokukokela omaKalunga, ndele oshilando shavo nonhele iyapuki oya kala i pwa omvula omilongo heyali. Pashimpwililo lyoikala, onhele iyapuki oya tungwa vali komake gaZerubbabel. Nande oya li ya pumba oshinge konhele ya tungwa kuSolomon, Omuwa okwa ti kombinga yayo momuxunganeki we: “Edunge lOnhele ei yapia otali ka kala li nene kupita lyotete.”55 Ongulu ei oya wapalekwa kuHerod, ndele momatale ayo Omuxupifi okwa longa. Onhele iyapuki yetete oya li e na omukwi wedunge tau faneke Omuwa, ndele kOnhele yapili Omuxupifi mwene, Omutungi waaishe, okwa ya.

GSAM 51Ewiliko lounene lOmbuto yaJese

GSAM 51.2Kovanhu va li taya lindila momefimbo lyaIsaia, omafano gomauxunganeki we kombinga yoinima yodunge i li pexupifo lyakupedako oga li e na okukala odjo yeenghono neyomukumo. Omaxunganeko aa vali ga holola nawa ondjila Ombaluli ei va li taya lindila a ka zi, ngaha: “Otaka zi omukolo momukanka yaJese, oshitai otashi ka kula momidi daye: Omhepo yOmuwa otaka kala kuye, omhepo yondunge neudeko, omhepo yomayele neenghono, omhepo youyelele nokutya Omuwa; otaka mu ningi a kale e na ondunge yambi yokutya Omuwa; noke taka tokola ngaashi omeho ge taga mona, noke taka tokola ngaashi omayele ge taga uva: ndele otaka tokola ovaxupilo nawa, nokuhandukila neshili ovalininipiki velongo; otaka denga elongo nomukolo gomulomo gwe, nomukwi gwomulungu gwe otaka dhipa ovakolokoshi.”56

GSAM 52Enyumuko la longwa kovaxunganeki

GSAM 52.1Omuxunganeki Isaia okwa li a longa nomukalo wenyumuko lovafi, mondaka ei ya pewa omayele: “Komhunda ei Omuwa womatanga ovakwaita otaka longitha ovanhu aveshe epepo lomalya manene, epepo lomeya gomvinyo nomakunkumwina, epepo lomalya manene lya kwata omakuku, epepo lomeya gomvinyo ga yeluka. Ndele otaka dhipa komhunda ei etopo lyoshivelo shoka sha topoka kovaanhu aveshe, nomukwi wa talala kovailongo aishe. Otaka minina efyo mefindano; ndele Omuwa Kalunga otaka feta po omahodi moipala yovanhu aveshe. Omalombwelo govanhu ve otaka a kwangula pelongo alishe; oshoka Omuwa okwa ti ngaho. Ndele pofimbo olo otaka tiwa: Tala, ou oKalunga ketu; otwa mu lindila, ye otaka tu xupifa: ou Omuwa; otwa mu lindila, otatu ka nyanyuka nokuhafa moxupifo ye.”57

GSAM 52Oshilongo shelongo li shwa

GSAM 52.2Omuxunganeki ou umwe okwa ti kutya ou otaka kala elongo li shwa, mo otaka tulwa po ewiliko lyakupedako: “Shaashi, tala, otandi tunga egulu lipe [egulu lyomhepo] nelongo lipe; omafimbo gomatete itaga ka tsikila a shiiwa, noke taga ka uya momitima [omupindo, Oshihebeli, ‘okuya komutima,’ oku halika vali]. Ndele kaleni mu na onyanyu nokuhafa alushe moshoka tandi tunga: shaashi, tala, otandi tunga Jerusalem yi kale onyanyu, novanhu vayo onyanyu. Ndele tandi ka nyanyuka muJerusalem, nokuhafa movanhu vange; noke otaka uve vali ondjengo, noke otaka uve vali ondaka yokulila. Noke vali omunona omutiti a li e na omafiku mashupi [okuza pofimbo elongo lipe lya tungwa], noke vali omukulunhu ina mana omafiku ge [okukula shoka ina fika pofimbo]; oshoka omunona otaka si e na omvula 100 [mofimbo ovanhu va li va kala omvula 900, ovana va li va dulu oku kala e na omvula 100]; ndele omupuki e na omvula 100 [mofimbo lyomwenyo gwomvula 100] otaka kala a fingwa. [Ovo tava fi pefimbo elongo lipe tali etwa po ovo tava kana mehanauno lovahenakalunga. 2 Petrus 3:7.] Ndele otava tunga omayumbo, va kale mo; otava kuna omapya omaviinyu, va lye oiimati yao. Inava tunga, omulandinshi e kale mo; inava kuna, omulandinshi a lye. Shaashi ngaashi omafiku gomuti [omuti womwenyo, Septuagint] ga li omafiku govanhu vange, ovaholiwa vange otava kala efimbo lile ve li mumwe nomalongo gomake gawo.”58

GSAM 53.1Ezekiela okwa tala momafimbo male enyumuko lovafi. Okupitila muye Omuwa okwa ti: “Tala, ovanhu vange, otandi yele omakape ganyu, noku mu yelitha mo, ndele tandi mu twala melongo lyaIsrael.”59

GSAM 53“Okwa Humbata Omaluhodi Etu”

GSAM 53.2Kombinga yaIsaia, omuxunganeki wevangeli, osha hololwa nawa oupyakadi, omaudjuu nefyo lOmuxupifi omolwovanhu. Omuxunganeki okwa ti: “Olye e na eitavelo momulombwelo wetu? Olye a hololiwa omukono gwOmuwa? Shaashi otaka kula komeho ge ngaashi omunona omutiti, nomukanka okuza melongo lya kukulu: ina kala e na efano noudiini; ngeenge twa mu tala, kashi na sha momukalo gwe tashi tu nyanyudha. Okwa nyenywa nokwangulwa kovanhu; omunhu womalilo, e shiiva oupyakadi; otwa li tu li tashi tu kwate omeho kuye; okwa nyenywa, ndele hatu mu yelela. Okweli okwa kwata omaudjuu getu, ndele okwa humbata omaluhodi etu; ndelene otwa li twa mu tala e li a pewa omakundo, a dengwa kuKalunga, ndele a hepekwa. Ndele okwa tyikwa kombinga yovapuko yetu, okwa tyatyanwa omolwoulunde wetu; omukalo gwokutula po ombili yetu owa li kuye; nomakundo ge otwa xupifwa.”60

GSAM 53.3Omaningoloko aa ogo ga li taya ka ningilwa mofimbo lyange? Ovanhu, pamo nomuxunganeki, va li va dulu oku pula. Eyamukulo ola li tali ka kala: Ahowe, itaga ningilwa paife; efimbo lokuuya kwOmuxupifi ou munene inali fika natango; ndele omuxunganeki okwa ti: “Omeho oye otaga ka mona Omukwaniilwa mouwa waye; otaga ka mona elongo lya li kule unene.”61

GSAM 54Omaxunganeko gaDaniel taga holola efimbo tali uya

GSAM 54.1Ndele momuxunganeki Daniel Omuwa okwa tameka oku longa ovanhu ve kombinga yomaushilongo taga uya noku wilika mpaka okutulwa po kwoshilongo she shokukala alushe; nokuholola efimbo lya pewa, lya tameka koshinima shoka sha li inashi ningilwa, mpaka okuholoka kwaMessias nokudipawa kwaye. Efatululo loshilooto shaNebukadnezar ola holola kutya omaushilongo nhee taga ka wilika elongo taga ka shuna koukwatya nomukalo womutengo wogolide, oshiliva, oshikopa nondoho; ndele pexulilo, ongalo yaushilongo ya pwa nokutulwa iilongo ihapu otai ka kala ngaashi ondoho ya talala nenyika. Konima osho otashi uya oshilongo shegulu, shoka tashi landula pashimpwililo lyomaushilongo aa ga ka ninga ngaashi omauwa oposhivale sheteyo lokokufu, ndele itapa ka monika vali onhele yao, ndele oshilongo shaKalunga otashi ka kwata elongo alishe.

GSAM 54.2Ndele memoniko lyoshitululwa 7, momafano gomapuka manene goinyama vine, oshinima shimwe osha popywa vali, nomikalo ikwao yomaushilongo ya hololwa. Moshitululwa shika otwa landula omukalo nomilonga yeshilongo shokaluvinga, shoka sha li tashi ka holoka konima yokutulwa kwoshilongo oshitine momikalo omilongo, tashi kwangula nenge tashi wilika itatu yawo, opo shi litule po ngaashi omuwiliki wopamhepo pombada yawo aishe. Ouwiliki ou wopapa otau ka kala moshilongo oshitine sha tukauka nashihe shi na ekwatafano la pama, omvula 1260. Ngaha omafimbo aa ga hololwa taga fika pofimbo Kristus a pewa oshilongo kuTate, ndele a shi yandje kovayapuki vOmutumba Wopombanda; oshilongo shoka pexulilo tashi ka wilika elongo alishe, ndele tashi ka kala alushe.

GSAM 55Omafiku 2300

GSAM 55.1Moshitululwa 8 shaDaniel, momoniko lyehonga, ombudi, na “okaluvinga ka kula unene,” omuxunganeki okwa twalwa vali mpaka pexulilo lefimbo. Momavesi 13 na14, okwa tulwa komeho gefimbo—omafiku 2300—taga fika kEtokolo. Efimbo lya li lile, ndele Daniel okwa li a shiiva ngaha; shaashi omweengeli okwa mu lombwela kutya emoniko otali ka kala omafiku mahapu. Mpaka efimbo olo, kashi na efiku lya pewa lyo kutameka omafiku; ndele okwa mana oshitululwa e ti: “Onda pingenekwa kemoniko; ndele kapana a li e shiiva.”

GSAM 55Omawiki omilongo heyali mpaka Messias

GSAM 55.2Oshitululwa 9 osha popya kombinga yomweengeli a uya kuDaniel, mokuyamukula epyamupilo lye, opo a mu pe ondunge nomakwatathano. Okwa mu lombwela kombinga yefimbo lyomawiki omilongo heyali. Omawiki 69 gomimvo [ngaashi twa lombwelwa, osho eshi tashi tiwa shevooim, sha tolokwa “omawiki”] otaga fika mpaka Messias. Onhele efimbo tali tameke, “elombwelo lokushunifa po nokutunga Jerusalem,” inashi pewa nale. Epulo otali holoka: Daniel okwa dulu ngiini oku shiiva po tava mana omawiki 69? Moshitululwa 12 epulo lefimbo ola popywa vali, ndele koshikumbigo she: “Oshike tashi ka kala pexulilo lyoinima ei?” okwa lombwelwa a ende, shaashi omalombwelo “ga valwa nokutulwa ko mpaka pexulilo lefimbo,” pofimbo “ovakwata ondunge tave shiiva.”

GSAM 55.3Kashi na omatati kutya epulo lefimbo eli olo li li moiningwanima omuyapostoli Petrus a popya, e ti: “Kombinga yexupifo eli ovaxunganeki va li va pula nokukonakona nawa, ovo va xunganeka kombinga yompuhwe ei ya li taya ka uya kenu: va konakona efimbo nenge omukalo gwefimbo Omhepo yaKristus a li mo yavo ya holola, pofimbo ya li tashi holoka komeho oupyakadi waKristus nedunge tali ka landula.”62

GSAM 56Exulilo lOvahenakalunga

GSAM 56.1Malakia, omuxunganeki wokupedako wEhangano Ekulu, okwa shanga oukumi wounene wokupwa kovanhu vapuka: “Tala, efiku otali uya tali ka pya ngaashi ombako; novanhu aveshe velinenepeki, ye, naaveshe ve li taya ningi oipuka yopuka, otava kala ngaashi omakuti; ndele efiku tali uya otali va pya, Omuwa womatanga ovakwaita okwa ti, noku va siyila noke omukanka nenge omukono. Ndele kenu, imwe mu li mu na okutya edina lange, otaka pita Etango loshili nexupifo momavava alo: ndele otamu ka zi, nokukula ngaashi omana gomushila. Ndele otamu ka tinya ovakolokoshi, shaashi otava kala omapululu komatange gomakende ganyu pofiku lotandi ningi ei, Omuwa womatanga ovakwaita okwa ti.”63

GSAM 56.2Poinima ei aishe ya shangwa mEhangano Ekulu, i li momake gOvaIsrael, i tashi va holola omikalo ihapu yelalakano lexupifo, ouyelele wovanhu va li taya lesha noku konakona nawa otau li unene, pava li taya mono kutya va li taya fika pofimbo Ombuto ei ya udanekwa tai uya. Ndele ovanhu vahapu, nomwe ve lesha OmaShanga momayumbo gOvaJuda Eshabata alishe, inava kwata ondunge yondaka (Iilonga yOvaapostoli 13:27); ovanhu ve li ve na okutya novakwata ondunge, va konakona OmaShanga neshili koshi yewiliko lOmhepo, kashi na omatati va li va ilikana neenghono, ngaashi omuyapostoli Johannes moshikaro shika, va ti: “Ya, Omuwa Jesus, ya diva.”

Notes

  1. Omayeletumbulo 13:12. ↩
  2. Haggai 2:6, 7. ↩
  3. Ovaheberi 12:26-28. ↩
  4. Jesaja 28:13. ↩
  5. Omayeletumbulo 4:18. ↩
  6. Genesis 4:1. ↩
  7. Ovaheberi 11:4. ↩
  8. Genesis 4:25. ↩
  9. Genesis 5:29. ↩
  10. Genesis 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Genesis 13:15-17. ↩
  12. Ovaheberi 11:8. ↩
  13. Ovaheberi 11:10. ↩
  14. Genesis 15:13-15. ↩
  15. Ovaheberi 11:19. ↩
  16. Ovagalati 3:16. ↩
  17. Ovagalati 3:8. ↩
  18. Genesis 28:13. ↩
  19. Genesis 49:10. ↩
  20. Exodus 1:8; Oilonga yovayapostoli 7:18. ↩
  21. Ovaheberi 11:23. ↩
  22. Tala Oinima yonale yOvayuda yaJosephus, embo 2, oshitululwa 9, oshikokolwa 7; Omhepo yexunganeko, embo 1, omapandja 165, 166. ↩
  23. Oilonga yovayapostoli 7:25. ↩
  24. Numeri 24:17. ↩
  25. Ovaheberi 11:12, 13. ↩
  26. Numeri 14:21. ↩
  27. Habakuk 2:14. ↩
  28. Exodus 25:40; 26:30; 27:8; Oilonga yovayapostoli 7:44. ↩
  29. Ovaheberi 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Ovaheberi 10:1. ↩
  31. Oilonga yovayapostoli 13:19, 20. ↩
  32. Deuteronomion 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samuel 8:7. ↩
  34. 1 Samuel 8:5. ↩
  35. 1 Samuel 8:19, 20. ↩
  36. Hosea 13:9-11. ↩
  37. Ezekiela 21:25-27. ↩
  38. Mika 4:8. ↩
  39. Epsalme 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Isaia 9:6, 7. ↩
  41. Genesis 5:24. ↩
  42. OvaHebeli 11:5. ↩
  43. 2 Ovakwaniilwa 2:11, 12. ↩
  44. Juda 14, 15. ↩
  45. Joba 19:23-27. ↩
  46. 1 Omakronike 29:23. ↩
  47. Iilonga yOvaapostoli 2:30, 31. ↩
  48. Epsalme 2:2,6,7. ↩
  49. Isaia 7:14. ↩
  50. Mateus 22:42-45; Epsalme 110:1. ↩
  51. OvaHebeli 1:8, 9. ↩
  52. Mika 5:2. ↩
  53. 1 Ovakwaniilwa 8:10, 11. ↩
  54. 2 Omakronike 7:12. ↩
  55. Haggai 2:9. ↩
  56. Isaia 11:1-4. ↩
  57. Isaia 25:6-9. ↩
  58. Isaia 65:17-22. ↩
  59. Ezekiela 37:12. ↩
  60. Isaia 53:1-5. ↩
  61. Isaia 33:17. ↩
  62. 1 Petrus 1:10, 11. ↩
  63. Malakia 4:1-3. ↩

Note

Back