Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Oshitululwa 23 — Oinhele youkolele

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Omuholike, ohandi hala unene kutya oto ka kala nawa nokukala oukolele, ngaashi omwenyo woye u nawa.”1

GSAM 358.2Eshabata, June 6, 1863, Omukulunhu White nomukulukadiwe va li koshongalele shemehema sha ningwa kOvaakulunhu Cornell na Lawrence moOtsego, Mich. Meme White okwa pewa opo emoniko li yele lya mu lukila oshinima shelunduluko loukolele. Okutameka efimbo olo, omikanda youkolele nomukalo wokukala oukolele ya nyanyangidwanga mu Ekonakono nomuudifi, ndele okwa tameka oku shanga osha hololwa kuye moukolele. Oshinima shimwe shasho sha holoka moOndombwedi No. 11 nomembo lya pewa edina Omukalo wokukala.

GSAM 358.3Oshinima shokukala oukolele nomaukwatya asho oku kukula komubili, komadiladilo nomompembele, osha dengekwa komeho kovanhu. Mu Ekonakono nomuudifi ya October 25, 1864, Omukulunhu J. N. Andrews okwa ninga omayele a simana ngeyi:—

GSAM 358J. N. Andrews kombinga yokukala oukolele

GSAM 358.4“Okulekela oikulya aishe oyo hai nyono oukolele, nokukala nomwenyo welipangelo, twa wilikwa komalongo mawa nokeliudo koshipala shaKalunga, oya li mokati koinima ya fimana unene koukolele muwa. Omibidi yetu eetembeli dOmhepo Iyapuki. Opo tu fimanekife Kalunga momibidi yetu ngaashi momhepo yetu, osha pumbiwa kutya tu kale nawa nomakokeke aeshe omubili wetu! Tu pandule Kalunga kutya oshinima shino osha taandelwa ngashingeyi kovanhu vetu. Oukolele nomakokeke oya li mokati koilonga ya simana unene kwetu, noya simana unene kovanhu tava ka mona oinima inene yefimbo lyomaupyakadi.”

GSAM 359.1Oshinima shoukolele wOmbibeli nelipangelo lOukriste osha li sha popilwa, hakupitila ashike mo mikanda ya Ekonakono nomuudifi, ndele nokovapastoli etu.

GSAM 359.2kOshongalele shOngalo Aishe, May 20, 1866, omalongo aa taa shikula okwa yandjwa okupitila muMeme White (omalongo oo ohaa hangwa yo moOndombwedi No. 11):—

GSAM 359Oinhele youkolele i na oku ningwa

GSAM 359.3“Onda hololwa kutya otwa pumbwa oku ninga eumbo lyaava va kwatwa komaupyakadi, naavo va hala okwiilonga nghee tava dulu okufila oshisho omibidi yavo opo va henuke omauwele....

GSAM 359.4“Opo ovahaitavi tava ka uya koinhele ya yandjwa komukalo wokulondola omauwele, ndele ya wilikwa kovadokotola vakaleli vEshabata, otava ka ningwa va kale pokati kowiliko lyoshili. Mokushiiva ovanhu vetu neitavelo letu lashili, omadiladilo avo a puka e na sha nafye otaa ka kufwa po, ndele otava ka kala ve na etaleko liwa li na sha nafye. Mokuninga ngaaka va kale pevi lyowiliko lyoshili, vamwe itava ka mona ashike ekwatululo lyomaupyakadi omomibidi, ashike otava ka mona omuti wokuvelula eemwenyo davo odo da vele omolwoulunde.

GSAM 359Exunganeko loinima tai ka dja mo

GSAM 359.5“Opo oukolele wovakwatwa komauwele tau ka xwepopala mokulondolwa kwauwa, ndele va tameke oku mona ouwa womwenyo, otava ka kala neitavelo mavo va li va kwafele mokuvatudula kOukolele. Omitima davo otadi ka yada olupandu, ndele ombuto iwa yoshili otayi ka mona onhele momitima yavo nokukula pombanda, i hume ndele i pe oimati koshinge shaKalunga. Omwenyo umwe wa fimana wa xupifwa otau ka kala wa simana unene kupitapo oimali aishe ya pumbiwa oku yambeka oinhele oyo....

GSAM 359.6“Vamwe tava ka zi va velulwa ile va kwafwa unene, otava ka ninga oshikalo shoku yambeka eitavelo lyetu momikunda ipe, nokutula ondodo yoshili peenhele opo ngeno inapa dulika okufika, ngeno omadiladilo avo a puka e na sha nafye inaa kufwa po tete eshi va kala pokati kovanhu vetu opo va mone oukolele.”

GSAM 360.1Ovanhu etu va tokola neshimwe shavo aishe, kutya, diva ngaashi tashi dulika, oinhele youkolele i na oku valulwa moBattle Creek ile popepi nayo, ndele i kale pevi lyowiliko lyodokotola la Dr. H. S. Lay, ngoka, kakele komalongo ounamiti oo a li a mona nale, a li a kala oule wa pitilila omvula imwe koinhele yomeya yokEtango opo a longe omikalo yokulondola omauwele nomeya.

GSAM 360Onhele yeumbo loukolele ya landwa

GSAM 360.2Okuyambeka oinhele ngaaka mEfimbo olo osha li sha monika shi li oshilonga oshinene; ndele nge ka li ondombwedi oyo ya yambeka ekwata lyoshinima, kwa li kwa kala okulindila oku pitila koilonga. Ashike, ponhele yokulindila, opa pita ashike omafiku manini konima eshi oshongalele sha xula, manga eumbo lyomukulu Judge Graves, li na eeacre hetatu, li li onhele ye yowala moWest Battle Creek, lya li lya landwa. Popeni neumbo olo okwa ningwa omuyambeki wopambanda mbali sha ninga oinhele yoku ya omeya. Moombo ndjoka omu eumbo lElunduluko loukolele okwa valulwa.

GSAM 360.3Mu Ekonakono nomuudifi ya June 19, 1866, okwa ningwa omukalo wotete wokupula oishare yoinhele. Mombapila imwe oyo okwa li kwa hololwa kutya oishare oya li ya pewa po kale komaongalo a Battle Creek, Mich., na Olcott, N.Y., ya monika $2,625, ile oishare 105 ya $25 imwe. Ngaashi kwa li kape na oshipotha moilongo ya Michigan shoka sha dulu oku ninga ehamano lyo wiliko lyoinhele youkolele, emona ola li la tulwa momake ovanhu va lineekelwa ve li pashukile omolwehangano, oule wokafimbo, manga ekwata lyehamano tali ningwa.

GSAM 360Omukanda woukolele owa tamekwe

GSAM 360.4Mo 1 August okwa tamekwa vali komawiliko okuyandja omukanda woukolele womwedi, owa li na omapandja 16 nomukandela, muwambo woomukanda. Owa pewa edina Omulunduli woukolele. Omukanda ngoka oku na oku ningilwa mpaka, peedina Oukolele Wauwa, ndele ngashingeyi ogo omukanda woukolele wa simana unene mounyuni. Omukanda ngoka kawa li hau shanga ashike kombinga youkolele nelipangelo, ashike owa li vali omukalo wokudulika oinhele youkolele, oyo ya valulwa momukalo woshili kovanhu vokukala mo nomokulya mo 5 September 1866. Ngaaka oinhele oya li ya landwa, ya longithwa nokukala tai longo, manga inapa pita eemwedi nhee okudja eshi sha tamekwa oku yi holola kovanhu etu; ndele oimali $11,000 oya li ya pewa moishare, shimwe shayo shingi sha li sha lipwa kale.

GSAM 361Ehangano lyovadokotola lya ningwa

GSAM 361.1Mefimbo lokufu lomido 1866-67, omhango oya pitifwa koshiongalele shokutota eemhango shoshitopolwa shaMichigan, shoka sha dulu oku ninga ehamano lyowiliko lyoinhele youkolele. May 17, 1867, ekando lyo lya ningwa, omipango oya pewa, ndele edu nomagumbo nosho yo emona likwao ola yandjwa kovanangeli vemona va hoololwa nawa. Oishare aishe ya pewa mpaka nefimbo olo oya li $26,100; moshoka $18,264.87 oya li ya lipwa. Oinhele oya li i na omukwatakaneki wovadokotola novakwafi va pumbiwa, ndele omagumbo okwa li a zala kovakwatwa komauwele, vamwe vavo va li va tambula kale eitavelo lyetu, molwaashi va li va shiiva ovanhu vetu nosho yo oshili konima yokuuya koinhele.

GSAM 361Omukalo wokudjala kwoukolele

GSAM 361.2Momafimbo aeshe nomikunda aishe, omutima womunhu wopaushitwe ohau dulu okunwefwa mo kounyuni, nounhwa wonghalamwenyo yaomwo, omapuko nomikalo yokudjala. Momvula 1863, moilongo yetu, opo oshinima shoukolele nokudjala sha hololwa ku Meme White, oinima oya li yo ngaashi momafimbo makwao, ngaashi tashi ka monika momukalo wokutimba vakulukadi va landula omikalo yokudjala oinhingilwa, oya li ya denga unene ndele ya ninga vamwe va kale ve na oshifano shokukala ve li momupunga wa talululwa. Pokati kefimbo olo, omikalo mbali ipe yokudjala oya tamekwa, ndele oya ninga omakundathaneko manene. Ohandi ka tumbula oshinima shino pashona, opo omuleshi a kwatele nawa ondombwedi oyo Meme White a yandja kombinga yokudjala, i li moOndombwedi dOngalo No. 10.

GSAM 362Okupitilila meendjamo dokuvala okwa tokolwa

GSAM 362.1Oikondo yotete oya li yokudjala oinwalo i na ondjila yomutwe, ile etalululo, li na oule wokudja koiinshi 10 fiyo oketata lojarda ile sha pitilila po, ngaashi omudjali a hala. Oinwalo oyo okwa li hayi lekwa pevi, ndele ovalumendu oya yi pewa edina “ovakombi vondjila.” Oikondo yombali oya li ya yooloka filufilu neyotete, ndele oya li momukalo wa popi unene nokudjala kwovalumendu. Omukalo ngoka owa landulwa kovalanduli va Miss Bloomer, osho va yi pewa edina “oinwalo yaBloomer.” Komeho edina lya lundululwa lya ningwa “oinwalo yaAmerika.” Oongongalele oya li ya ningwa momikunda yokomikunda kovanhu va yambeke omukalo ngoka, ndele omumwameme wetu oyendji oya li ya hala oku u landula. Vamwe ova li ve u djala.

GSAM 362Ondombwedi kombinga yokudjala

GSAM 362.2Kombinga yasho sha hololwa ku Meme White kombinga yokudjala, ohandi ka tula po omapandja manini a pewa moOndombwedi No. 11:—

GSAM 362.3“Ovanhu vaKalunga ovadiinini ovo ouyelele wounyuni nomongwa wedu, ndele otava pumbwa okukumbwa kutya owiliko yavo oya simana. Nge va lundulule oinwalo yokure unene va yi ningi ikadike unene, otava ka puka owiliko yavo momukalo unene. Ovahaitavi, ovo ovanhu vaKalunga ve na oshinakuwanifwa shoku va kwafa nokukendabala oku va eta kOdjona yaKalunga, otava ka nyengwa. Omalundululo mahapu otaa dulu oku ningwa moukwatya wokudjala kwovakainhu kombinga youkolele, kape na oku ninga elunduluko linene lya nyenga omutali.

GSAM 362Oinwalo yelunduluko

GSAM 362.4“Omubili kagu na oku kwatwa nande pashona komakorset nomikuka yomeva. Oinwalo i na okukala ya yela nawa opo omapapu nomutima yi kale yi li na okukala nawa. Oinwalo i na okufika pashona koshi yonhele yokombada yombuta, ndele i kale ixupi ya wana opo iha kume onyata yopondjila noyomepandavanda, nopehe na oku i yelula neke. Oinwalo ikadike kupitapo ngoka otayi ka kala ya yela, ya pumbwa, noya nasha vakulukadi opo va longe momagumbo, unene ava va pumbwa oku longa pondje.

GSAM 363Omubili u na oku djalekwa nawa momapandja aeshe

GSAM 363.1“Nande oinwalo i li yomaainho mangapi, omaulu avo a pumbwa oku djalekwa nawa ngaashi aovalumendu. Osho otashi dulu oku ningwa mokukala na oipante i na omukandela, yi zengwa momukandela nokukwatwa pomhando, ile yi li ya pula nokukadika pevi. Oipante oyo i na oku fika peenghaku. Omaulu neemhando da djalekwa ngaaka otadi amenwa komhepo tai pepe. Nge eemhadi nomaulu ya kalekwa nawa moinwalo tai verula, okukunguluka kwohonde otaku ka kala kwa faafana, ndele ohonde otai ka kala ya yela noi na oukolele, osheshi itai talekwa ile okuimbiwa mokukunguluka kwayo kwopaushitwe momubili.”

GSAM 363.2Oure woinwalo oyo owa hololwa ngaashi omukalo gwokati pokati koinwalo i na ondjila nomukalo wAmerika. Kape na sha pewa kutya umwe na u djale, ashike kutya kape na oku landula ondjila yokukanifa owiliko yoye nokunyenga ava wa pumbwa oku kwafa. Kape na sha pewa kutya va djaleke eemhando momukalo ngoka wa hololwa, ashike kutya osha dulu oku ningwa ngaaka. Nge elalakano limwe tali tsakanekwa momukalo umwe, ngaashi moinwalo yomekati mire nokoinwalo yomaulu ya kwamwa, otashi ka kala shi li mompunga ya yela nondombwedi oyo.

GSAM 363Oinima itano ya pumbiwa kombinga yokudjala kwoukolele

GSAM 363.3Otashi ka monika kutya momukalo wokudjala wa yambekwa, omu na oinima itano ya simana kombinga yokudjala kwoukolele, ngaashi:—

GSAM 363.41. Okulekela omakorset nomukalo gwokukwatela onkanda aishe.

GSAM 363.52. Okulekela omikandela aishe momake ile momapandja, ei tai dulu oku kakatela okukunguluka kwohonde kwa manguluka.

GSAM 364.13. Okudjaleka omapandja aeshe omubili pamwe, unene eemhadi neemhando.

GSAM 364.24. Okukwatela oinwalo yomeka komapewa, ndele kape na efimbo lya u lekwa komatako nomikandela.

GSAM 364.35. Oure woinwalo.

GSAM 364.4Oinima ine itete oya yambekwa ngashingeyi komadokotola aeshe a na omayele, ndele kombinga yoshinima oshititano, ondjila nomoinwalo ikadike unene oya lekwa aishe.

GSAM 364Meme Jenness-Miller kombinga yokudjala

GSAM 364.5Momvula 1890 Meme Jenness-Miller, wa New York, momukanda wokudjala kwoukolele wa simana unene momafimbo, okwa yambeka kutya vakulukadi va kadike oinwalo yavo pashona pashona, opo kava ningi elunduluko lya denga, fiyo ya fika ponhele yokombada yombuta yomukainhu lwaapo—oureshe ngoka ondombwedi No. 11 ya li ya yambeka.

GSAM 364Ouyambeki wa Dr. Trall

GSAM 364.6Momvula 1868 osha li sha ningwa opo Dr. R. T. Trall, waKollege yokulongwa koukolele ya Florence Heights, N.J., a yandje omalongo oshivike shimwe kovapastoli etu moBattle Creek, Mich., pexulilo laMay. Mefimbo lyelongelo odokotola okwa li omweenda wOmukulunhu White. Meme White ka li a ya koelongelo, ashike odokotola oku li a ende metekelo etuutu nomOmukulunhu White nomukulukadiwe nomOmukulunhu J. N. Andrews, okwa li a tsakanekwa a puli omadiladilo aye kombinga youkolele, omauwele nomikalo yawo, omikalo yedivala, nomwe sha fa ngeyo. Meme White okwa popi ashike shoka a li a hololwa momoniko, ndele ka li a lombwela kwasho a mona ouyelele. Odokotola okwa popi kutya ounongononi wounamiti owa yambakana nomadiladilo a hololwa kuye. Omukulunhu Andrews okwa lombwela ame kutya, konyima yokupopya kwefiku etivali, odokotola okwa pula Meme White opo a li a longela peni mouyelele wounongononi wounamiti. Okwa kumwa mokushiva kutya ka li a konakona oinima oyo, ashike okwa li a mu pa omalundululo a hololwa kuye moOtsego, Mich., June 6, 1863. Okwe mu shilipaleka kutya omadiladilo aye aeshe okwa li mompunga ya yela nomikalo yomubili noukolele, ndele kombinga yoinima oyendji okwa li a ya pombanda kupitapo shoka ye a li a shiiva. Konyima yomafiku omatano gomayenda nomapopyo ngaaka, odokotola okwa pula Omukulunhu White oshike sha ninga a pewa etumwalaka oku zi koilonga ye a ya ka longa kovapastoli moBattle Creek. Okwa ti: “Meme White naye okwa longekidwa nawa ngaashi ame, opo e va pe omalongo a pamba oukolele oo va pumbwa.”

GSAM 365Ounongononi wounamiti otau tu kumwe nayo

GSAM 365.1Omikanda daye dayendji kombinga yomaudjalo aeshe goukolele oya li ya hololwa kovanhu momimvo oyendji, ndele oyendji yasho oya longithwa mombapila ya pewa edina Elipangelo lOukriste nOukolele wOmbibeli. Vamwe vomadokotola ve na ouyelele wa pombanda oya ti, konyima yokukonakona nawa omikanda oyo, kutya ounongononi wounamiti owa li mompunga ya yela nayo. Kuye, omikanda odo kadi fi oshiimati shokwiilonga, ndele oku shanga ashike shoka Omwene a mu holola momoniko.

GSAM 365Ondombwedi ya Dr. Kellogg

GSAM 365.2Ngaashi oshihololi shokutya omakonakono ounongononi wounamiti oga yambakana nashoka sha hololwa momoniko ku Meme White momvula 1863, ohandi ka tumbula, okudja metetekelo lembo Elipangelo lOukriste, omapopyo a shangwa ku J. H. Kellogg, M.D., ngoka e li komutwe weumbo lyoukolele la Battle Creek ya shiivika mounyuni aushe, Mich. Okwa ti:—

GSAM 365.3“1. Efimbo omikanda oyo ya holoka po, oshinima shoukolele osha li sha lipwililikilwa konyala filufilu, hakovanhu ashike ovo omikanda da li da shangelwa, ndele nokounyuni aushe.

GSAM 365.4“2. Vamwe vashona va li ve yambeka oupumbwa welunduluko momikalo yomubili, okwa li va nyanyeke pamwe nomayambeki gomikalo yelunduluko lyoshili omapuko a monika nawa, nomamwe oya li a nyenga.

GSAM 366.1“3. Kape na nhele nande umwe a li a yandja omukalo gumwe nomukwatakaneko goushili woukolele, wa yela komapuko a monika nawa, ndele tau kwatakana nOmbibeli nomipango yelukriste.

GSAM 366.2“Pevi lyomaupyakadi ngaaka, omikanda oyo ya hololwa oya holoka. Oipango ya longwa kashi li ya kakatwa kowiliko lyosayansi, ashike oya pewa momukalo gwoshidiladilo, gwoshili, komuntu ngoka ke na oku ningilila ouyelele wasayansi, ashike e ti oku shanga nekwafelo nosho yo eenghonopangelo douyelele wopakalunga.

GSAM 366Oipango oya pite momakonakono

GSAM 366.3“Oipango oyo ya hololwa monghalo ya yooloka ngaaka, nomapopyo a kumwifa ngaaka, oya pite momakonakono gefimbo nomutumba? Oshita shoka otashi dulu oku pulwa nawa. Ekwata lyasho tali monika momauyelele a dulu oku konakona unene.... Oipango oyo omido omilongo mbali nanhano da pita ya li hayi lekwa aishe ile hayi shekwa, oya landula pashona pashona mompunga yovanhu nomayambeko, fiyo ounyuni wa dimbwa filufilu kutya oipango oyo kaya li ya tambulwa alushe ngaaka. Oikundathaneki ipe mosayansi nomikalo ipe yokulondola oinima yonale oya yambeka efakelo lyayo, mpaka ngashingeyi oshinima shimwe nande shika sha yambekwa omido di dulife omilongo mbali nanhano da pita osha yambekwa momukalo wa pumbiwa unene komauyelele osayansi.”

GSAM 366Oumbangi kutya omamoniko a dja kuKalunga

GSAM 366.4“Oshili oshi na okutalwa ko shi li oshinima shokukumwifa, tashi yandje oumbangi wa yela kutya eshiivo nowiliko oya dja kuKalunga, kutya mokati komahongo a nyonauka naa kondjifafana, aa taa ti kutya a kanghamena kounongononi nowino, ashike a pingamanekwa komadiladilo a pitilila naa pilwa eenghono dokuninga ouwa omolwomapuko mahapu a kwatelwa mo,—oshi na okukundwa kutya osha li oshinima shokukaleka kutya omunhu oo ita ti oku na eshiivo lopanongononi ile ehongo lopombada okwa dula okuongela, momadiladilo a nyonauka naa kwatelwa omapuko oo a etwa po kovashangi novadiladili vashona kombinga youkolele, ongudu yomifikamhango doukolele da wapala kumwe, dihe na epingafano nodi li doshili, fiyo omakundafano, omakonakono, omamono mape nowino yomimvo 25 inaa hanauna po nande omufikamhango umwe, ashike a kwafela okukoleka omahongo aa a li a hongwa.” Sha shangwa: “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Onhele youkolele ya wedwa ko

GSAM 367.1Mokuwilika kwa J. H. Kellogg, M.D., oo a tsakanekwa nonhele ei ngaashi omudokotoli omukulunhu momumvo 1876, osha monika kutya ehalo lyokukwatwa lyali likolela unene, opo mefimbo lokutumbuka kwomiti momumvo 1877 pa li pa pumbiwa onhele ya wedwa ko. Momumvo 1876, edhina lOnhele yokulundulula oukolele lya lunduluka lya ningwa Medical and Surgical Sanitarium, ndele momumvo 1878 oshipangu shipe shokati osha tungilwa.

GSAM 367.2Etungo eli la li 136 x 46 ft, noli na eendodo nhee pombada yondodo yokoshi yedu. Etungo alishe ola li hali pupyalekwa nomhepo yomeva a fuluka, nohali minikwa kegasi. Konima yefimbo lixupi eshi la patululwa, ola li popepi okudala ovakwati novahungi.

GSAM 367.3Mpaka pefimbo olo, eshi sha li sha popiwa momumvo 1866 komatumbulo aMeme White kombinga yonhele ei osha wanifwa mokati koshihumwe. Ovanhu vomilongo dihapu ova li nale va tambula ouyelele woshili shopaife, ovo va li va hovela okutula elitulemo koshiwana eshi eshi ve uya konhele ei va konge oukolele.

GSAM 367Rural Health Retreat

GSAM 367.4Moshifo shaSigns of the Times sha 22 November 1877, M. G. Kellogg, M.D., omumwaxe wa J. H. Kellogg wokomudali umwe ashike, okwa shiivifa kutya okwa mona omatongo pombinga yomhunda yaHowell Mountain, eemayila mbali netata kombinga youmbangalanhu noushilo waSt. Helena, Napa County, Cal., ndele okwa li a hala okutunga oshipangu sha dhenwa “Rural Health Retreat”, sha li pepi naCrystal Springs. Mombula yomufiku 1877-78 oshipangu osha tungilwa, ndele osha yambulwa okukwata ovakwati momayopilo gomumvo 1878. Oshikondo eshi shokuya moukolele, ngaashi onhele eyina, sanitarium moBattle Creek, osha kula ko, ndele osha ninga onhele opo ovanhu vahapu va tula omutima koshitumwalaka noku shi tambula.

GSAM 368Pacific Health Journal

GSAM 368.1Oshipyu shomumvo 1885 osha li efimbo lididilikwedi lehumokomesho moshilonga shetumwalaka lOmweengeli omutitatu. Pefiku la 1 May, Rural Health Retreat moSt. Helena osha tulilwa momawiliko gomudokotoli a pewa ehongo lya yela. Momwedhi waJune osha tamekwa okunyanyangida lumwe moomwedhi mbali Pacific Health Journal and Temperance Advocate, embo lyopepa 24, lya li li na Omukulunhu J. H. Waggoner momawiliko gOkwanyanga. Pomikalo ei, onhele youkolele oya mona omwenyo mupya; okukala ya pumbwa, ngaashi momimvo yapita, oya tameka okulyesha, momumvo ke na ke na, onkene oya mona oshikandjo shomaliiliko shomumvo shimwe shoka sha li pakati ka $2,000 na $4,000 komumvo, mpaka momumvo gwiya po April 1891 ya li ya mona oshikandjo shokupitilila $12,000.

GSAM 368.2Moshongalele shOnhele youkolele yaSt. Helena, momumvo 1887, osha popiwa kombinga yomaliiliko gonhele ei: 1 May 1885, omali a yela gonhele oya li $5,322.76, nenge $2,547.24 a pumba komali aeshe oo a li a ongwa nokulandifa oitukulwa youkwamwene monhele ei fiyo opefimbo olo. Moshitya shimwe, onhele oya li ya mana omali a yandjwa, pamwe na $2,547.24 gomali gayo. 1 April 1887, onkalo yonhele pombanda yomikoti yayo oya li $21,372.64, nenge ehumo lomali moomwedhi 23 la li $16,049.88. Momali aa, omali a ongwa mokulandifa oitukulwa youkwamwene monhele ei a li $5,280, nomayandjo konhele ei a li $2,497.60; onkene komilimo yonhele osha li sha mona ehumo lomali $8,272.28. Pefimbo olo Pacific Health Journal osha tameka okunyanyangidwa ngaashi embo lyopepa lyomwedhi lya 32, li na oshituviko, ndele osha monika sha tulika omalalakano nomipango yonhele mokuya komesho.

GSAM 369Omilimo yoompunga

GSAM 369.1Moshinyanyangido Omumisionari woukolele shomwedhi waJanuary 1891, Dr. J. H. Kellogg, a popi kombinga yaBattle Creek Sanitarium:—

GSAM 369.2“Oukwatya woompunga wa ningwa momukalo gwomimvo 25 wonhele ei ya kala, owa li u na ondilo ya pitilila unene $100,000, tai dulu lwoikando ihapu omali a li a tulwa motete.

GSAM 369.3“Pevandjo lOmilimo yoompunga ei ya popiwa, onhele oya tumu ovapopi voipopiwa, ovanamwino, ovalongi vomikola yokupika, novanhu vakwao va pewa ehongo lyomilimo yoomisionari yomikalo ihapu.”

GSAM 369Eindilo omolweefiye

GSAM 369.4Moshambele shOngalo Aishe, 8 March 1891, Dr. Kellogg okwa ningi eindilo la kwata moiti omolweefiye. Okwa ti: “Onda mona nda nangekwa po ndi li ‘omukalelipo waaveshe’, ndele ohandi ka kalelapo ovo vehe na omukalelipo—eefiye, edi dihe na nande umwe oku di fila oshisho.”

GSAM 369Omayandjo ga $30,000 gaMeme Haskell

GSAM 369.5Moshinyanyangido Omumisionari womeumbo shomwedhi waJanuary 1892, osha ningwa eindilo la kwata moiti lomali okutunga eumbo lounona ve li eefiye. Moshinyanyangido omu mwa li omadhina gava va li va udaneka okuyandja omali gomeumbo, taa fika po $17,716—omali aa ga li manini, ngaashi ava va tameka oshilonga va li ve shi mona, omolwoshilonga shinene ngaho, onkene okudhilila koshilonga kwa li kwa tegelelwa. Ndele Ou ha mono exulilo okudja ketameko, oo a kwata “eengobe komalundu eyovi”, okwa wilika omakwatathano, opo Meme Caroline E. Haskell, omukulukadi omuyamba oo e he fi weitavelo letu, ta zi koChicago, omufiyekadi waMr. Frederick Haskell, eshi a uvu oshilonga eshi shoompunga, okwa yandja po papitiki komiti yoku tunga omali $30,000, naashi shimwe kutya omali aa aa longwe aishe mokutunga eumbo leefiye ngaashi omapulani a li a ningwa, li wilikwe momhepo yokuuda ko vakwao nokuyandja nehalo liwa, ndele onhele ei yi dheke Haskell Memorial Home, medimbuluko lomushamane waye a fya.

GSAM 370.1Nomali aa ga yandjwa, Ehangano lOmumisionari wOkolele nOmpunga oya dulu, momumvo ou, okutunga nokuyambeka oshipangu ngaashi eumbo leefiye. Oshipangu eshi osha pewa eifikilo 25 January 1894. Momayeleko gomefimbo lya pita, eumbo eli, lya kwata eefiye, ovakwafeli, novalongi, oya li lya kala tali kwata ovanhu 100.

GSAM 370James White Memorial Home

GSAM 370.2Pevandjo lyokukwathela nokuyambeka eefiye edi, ehangano eli oli na owiliko wonhele yoompunga imwe, yi dhenwa James White Memorial Home, opo ovakulunhu nomunhu ke na eumbo va pitilila omilongo mbali va kwathelwa ndele va ningwa va kale nawa.

GSAM 370Ovamisionari vOukolele

GSAM 370.3Mokukala momukalo ou, okwa katukwa vali onghatu yeenghono yokuya komesho, eshi ehongo lyovamisionari vOkolele lya tamekwa. Mokuhelela oshilonga eshi shoku kwathela ovanhu, Meme White, eshi a li a shanga a zi koPreston, Australia, 16 September 1892, okwa ti:—

GSAM 370.4“Onda hala ngeno pa kale ovanhu 100 ve li mouhongo apa paife pe na umwe. Osha fanekwa sha kale ngaho. Ovalumenhu novakainhu otava dulu okukala ve na ekwafo linene ve li ovamisionari vOkolele shi dulife ve li ovamisionari vehe na ehongo lyOkolele.”

GSAM 370.5Omutarero gwava taa kwata ehongo lyo ku va longekela oku ninga omilimo ei momwenyo wavo, owa ndjuka unene konima yokushanga eshi sha li pombanda.

GSAM 370Oukolele tau kula

GSAM 370.6Moshinyanyangido Omumisionari woukolele shomwedhi waJanuary 1894, omu na omapopyo mapupi aa holola oinima tai hokwifa kombinga yokukula kwomilimo yOkolele. Osha ti ngaashi:

GSAM 371.1“Onhele yokulundulula oukolele oya ningwa momumvo 1866.... Oshipangu shomukalo gwomuti sha li sha landwa, eumbo lyomunhu, li li monhele inene noukolele pombanda yaBattle Creek, imwe yomaheta taa kula moMichigan. Ovadokotoli vavali, ovanamwino vavali vokuya momandjebo, omunamwino umwe (ke na ehongo), ovakwafeli vatatu nenge vane, omukwati umwe, nomaupyakadi mahapu, neitavelo linene kombinga yefimbo lokomesho lonhele ei nomifikamhango odo ya kanghamena—eshi osho sha li etameko loshilonga eshi. Osha li shi dhenwa Onhele yokulundulula oukolele.

GSAM 371.2“Pashitwa shoshikondo shontete, oholongo eshi oya li ya tungwa, oya li 312 ft uye 100 ft omuudhigu, yi na oipunda hamano, ndele oya kwata ovahungi 300, yi pewa oinima aishe ei ouyelele wofimbo lopaife tau dulu oku yandja oku kwathela nokuyelifa ovakwati. Ovadokotoli 10, vahapu vavo va li ovakongi momikalo yavo, oya ninga ehangano lyo vadokotoli. Ovanamwino novakwafeli vakwao oya ninga eumbo lya pitilila 300, ndele ovahungi vonhele ei oya zi momikunda aishe yaUnited States, nomahungi mahapu moshilongo shikwao. Oshivelo shayo osha kala sha yele kovamisionari, vomumbo nenge vomashilongo, va kale ve na edhina lyolye, ndele kashona unene eumbo tali kala lihe na umwe ile vahapu vomovahungi ava.”

GSAM 371Oshitalela shOnhele

GSAM 371.3“Oshitalela osha tungwa momumvo 1888, oholongo yi na 100 x 60 ft, yi na oipunda vitano. Oipunda itatu yapombanda yoholongo oya longifwa koshikondo shepango lokuteta ovanhu, omayumba gova kwatwa, nomayumba gomehepeko. Oipangu yoompunga yonhele nayo oya monika mo. Omaumbo omilongo mbali a dingilila oholongo, amwe a li haa pupyalekwa nomhepo yomeva a fuluka, naao haa minikwa nolusheno ngaashi oholongo inene, oa li a dala ovakwati nenge ovalongwa. Oshikola shokulongifa ovanamwino vamisionari vOkolele osha ningwa 1 July 1884. Moomwedhi hamano yontete, ovalongwa 35 ova li va shangwa.”

GSAM 372Epopi lyovanailonga tava ka ya

GSAM 372.1Moku popi kombinga yonhele youkolele yi li moSt. Helena, Cal., Meme White, moshinyanyangido sha shangwa a zi koTramelan, Switzerland, 6 February 1887, okwa ti:—

GSAM 372.2“Kalunga okwa ti kutya ngele ovalumenhu va tsakanekwa nonhele ei tava ende momukalo gwokukotoka nokutosa, tava ningi ehalo laKalunga, oyi ka kala nokukula; ndele omo otamu ka tumwa ovamisionari oku ka nangeka vakwao noupuna nouyelele oo Kalunga a va pa. Ava, momhepo yaJesus, tave ke dulu okuhanauna po oikalunga moinhele yopombada; tave ke dulu oku holola omatumbulo ga puka, nokutula oshili, ouyuki, nouyapuki apa paife pa holike ashike omapuko, okwiiyandja, okunywa unene, nomatumbulo mapuka.”

GSAM 372.3Otatu popi omapopyo aa, osheshi oga kwata nomandla makwawo oinhele ikwao ya fa ei.

GSAM 372Eudaneko kutya oilonga youkolele otai ka enda nawa

GSAM 372.4Moshindjandja shomukalo shokupopya sha pewa Ongalo momumvo 1891, otatu lesha: “Epaleko laKalunga oli ka kala pombanda yomalongelokeko aeshe aa taa ningwa oku fufumifa ehalo lyelunduluko loukolele; osheshi oli pumbwa mombanda aishe. Omu fanekwa oku kala epanduluko lopamhepo kombinga yoinima ei; osheshi Kalunga okwa hala oku ninga oinima ihapu nomukalo ou.”

GSAM 372Oshikola shovadokotoli vamisionari vOamerika

GSAM 372.5Omu na okukula pamukalo nomukalo, ouyelele wa li wa ya komeho kombinga yomukalo gwoshili wokukwata ouwale, mpaka momwedhi waJune 1895 ehalo lya ningwa lyokuunga oshikola shohongo lyovadokotoli. Mokutosa ehalo eli, Oshikola shovadokotoli vamisionari vOamerika oya ningwa kwa li etungilo lyokulongifa ovadokotoli oku longa pashi Omuadventista wefiku etiheyali Ehangano lOmumisionari wOkolele nOmpunga, momikunda yomumbo nomashilongo. Omapandululo gontete oga ningwa moBattle Creek, 30 September 1895, ndele oshikola osha yambekwa nefiku tali landula, 1 October, novalongwa 40.

GSAM 372.6Moshinyanyangido shoshikola otatu lesha:

GSAM 372.6“Oshikola osha ningwa moChicago, pashi omipango yoshiilongo shaIllinois. Ehongo lyope na li kale li yela ngaashi lyo makwata gokolele mawa momiilongo yaUnited States. Ouhongo tawu ka pewa, oshitukulwa shimwe moChicago, noshikwao moBattle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Kombinga yava taa li ve li longekela omilimo yovamisionari vOkolele, otatu lesha eshi mOmumisionari woukolele shomwedhi waAugust 1895:

GSAM 373.1“Ongundu yovanamwino va paife ve li mouhongo moshikola shokulongifa ovanamwino moBattle Creek Sanitarium oya pitilila 250; umwe nomumwe gwava oo paife a pewa eenghono lyoku longa momilimo yovamisionari vOkolele, okwa pewa onhele yoku longa. Ovanamwino oya pumbwa momiilongo yOmafuva gOshimo, India, West Indies, South America, 25 nenge 30 momikunda dokoumbuwanhu waUnited States, nomoheta dhetu inene.”

GSAM 373Okukula kwomilimo yovamisionari vOkolele

GSAM 373.2Mompandululo yovalongwa vOshikola shOvanamwino vamisionari, ya ningilwa moshitambela, 5 November 1895, Dr. Kellogg okwa ti:—

GSAM 373.3“Omimvo 12 kapita, mompandululo ya fa ei, ovanamwino vavali ova pandula. Paife omu na ehangano lya ovanamwino 300 nenge 400. Omu na ovadokotoli 19 mo sanitarium, na 22 moinhele ikwao ya fa sanitarium, ndele yi tsakanekwa pashi owiliko waEhangano lOmumisionari wOkolele nOmpunga. Ovanamwino vetu 53 va li moshilongo shikwao—moSweden, Old Mexico, Gold Coast of Africa, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, naBritish Guiana. Omu na ovalongwa vOkolele 63 ve li mouhongo paife. Ava 41 va li apa, 22 moUniversity of Michigan nomoshikola ikwao. Ovanamwino 22 tava pandula apa lelo, va longekwa nawa oku ka ya ngaashi ovanamwino va pewa eholo.”

GSAM 373.4Moku konakona okukula kwoinhele yetu youkolele mpaka momumvo 1902, otatu mona Battle Creek Sanitarium, pamwe noshikola shayo shovadokotoli neshikola shokulongifa ovanamwino, yi li onhele inene unene yomukalo ou mounyuni aushe mokati koinhele yOvaadventista vefiku etiheyali.

GSAM 374Oipangu inene oya pya

GSAM 374.1Moufiku wefiku la 18 February 1902, oholongo inene, pamwe noinima yayo iwa, noshitalela shokumona omukalo, oya pya komulilo. Ova li ovakwati novahungi 400 moinhele ei pefimbo olo, ndele nomilimo yokukwathela yovadokotoli, ovanamwino, novakwafeli, pamwe noyeekelwaho yaKalunga, aveshe ova zi moinhele ei ke na omanyengelo manene.

GSAM 374Sanitarium shipe

GSAM 374.2Oholongo ikwao, inene unene nokukolela kupitilila ya kale, oya tungilwa pashitwa shoinhele ya kale. Emanya lokolonela loholongo ei ola tulwa 12 May 1902, ndele oholongo oya pewa eifikilo 31 May 1903. Ova wiliki vonhele otava ti kombinga yoholongo ipe kutya “oya kolela nokukala kweyela ngaashi oholongo tai dulu okutungwa nomutenge, omatale, omakayi nomacement.”

GSAM 374.3“Oinima yonhele ei, momikalo aishe, oyo ipe unene, ya yela, ya pumbwa, ya kwathela, ndele ya kolela okupitilila aishe ei ya dulu oku monika; ndele otashi itavelwa kutya, ngaashi tai monika paife ya mana, Battle Creek Sanitarium oya yandja omikalo nomaukwatya kovakwati taa dulu okuninga nando ke na onhele ikwao ya pitilila.”

GSAM 374.4“Omalalakano govawiliki vonhele oshi li okuunga moshitwa shimwe, momikalo iwa, omikalo dipe adishe noilongifo ipe aishe yokupanga ovakwati oyo ya itavelwa momukalo gwOkolele gwoshili, nokulongifa omikalo ei momukalo gwokutosa nomayeletokolo.”

GSAM 374Oinhele ihapu youkolele tai ka tungwa

GSAM 374.5Oshili sha hololwa kovanhu ava kutya Omwene okwa hala oku kala noinhele ihapu youkolele, ya li yomukalo gwokati, ya tandaleke mounyuni, okukala neengudu dhoinhele inene shimwe nenge vivali. Otatu nyanyukwa okumona kutya etameko lya ningwa mokutunga oinhele yokati momikalo ihapu mounyuni, unene momimvo omulongo da hugunina. Moshitabo Embo lOshongalele shOngalo Aishe shomumvo 1904, omu na omusholondodo woinhele ei yokati, ya pitilila omilongo nhano.

GSAM 375Omusholondodo woinhele youkolele

GSAM 375.1Nando shi li oshinima shokunyanyukwa okulongela omikalo ei ya kwata etameko lyo kutungwa kwoinhele ei, otashi fanekwa, omolwonhele yetu ixupi, tu kale tu na omusholondodo woilongo omo yi li, nomutarero wayo momukunda umwe. MoUnited States, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Island of Samoa, 1; Old Mexico, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Omusholondodo womayumba gokukwata

GSAM 375.2Pevandjo lOinhele ei youkolele, omu na omayumba gokukwata 22, 17 ga li moUnited States; limwe moJaffa, limwe moJerusalem, Palestine; limwe moGuadalajara, Old Mexico; limwe moKimberley, South Africa; na limwe moRockhampton, Australia. Pombanda yaa, omu na omayumba 26 oku haa liwa oikulya ihe na onyama, omo ovanhu ve na okukwata po omalyo mouyuki, nokutambula ouyelele, pashona nenge pashona, kombinga yomukalo gwokukala nawa.

GSAM 375.3Omutarero ou kombinga yokutameka kwomipango yelunduluko loukolele owa holola kutya Omwene okwa dulu “okuninga oshilonga shinene nomukalo ou,” ngaashi sha hololwa momumvo 1866; ndele owa holola yo, ngaashi sha popiwa momumvo 1863, kutya “omipango yelunduluko loukolele” oya dulu okulongela momukalo wokulongekela ovanhu oku lunduluka pefimbo lyokuya kwOmwene. Onkene oinhele ei youkolele i kale tai hapupala lwo-100, ndele manga pashona yi wanife eshi ya tulilwa nokulongelwa.

Notes

  1. 3 Johannes 2. ↩

Note

Back