Oshitukulwa 4 — Efimbo lexulilo
GSAM 77.1“Opo ame nda ti: Omwene wange, exulilo loinima ei otali ka kala ngahelipi? Ye nokwa ti: Inda mondjila yoye, Daniel, osheshi eendjovo oda edilikwa noda tulwa edidiliko fiyo efimbo lexulilo. ... Ovalunde otava ka ninga oulunde, ndele kape na nande umwe womovalunde ta ka kwata ko; ashike ovanaunongo otava ka kwata ko.”1
GSAM 77.1“Okwa ti kwaame: Kwata ko, omona womunhu, osheshi emoniko oli na sha nefimbo lexulilo.”2
GSAM 77.1“Ndele ove, Daniel, edilikila eendjovo, u tule edidiliko kembo fiyo efimbo lexulilo; vahapu otava ka tondoka va ya nokukotoka, neshiivo otali ka hapupala.”3
GSAM 77.1Oshike tashi tiwa apa ‘efimbo lexulilo’? Kashi dulu okukala exulilo vene, osheshi ngeenge osho, oshitukulwa shexunganeko laDaniel osho sha li ‘sha edilikwa’ kashi li tashi kwafele ovanhu. Molwaashi ‘oinima ya hololwa o yetu,’4 oshitukulwa eshi oshi na okukala shi na oshilonga pefimbo limwe. Onghee eendjovo ‘efimbo lexulilo’ odi na okutala kefimbo la tetekela exulilo vene, omo oinima oyo ya lombwelwa Daniel otai ka kwatwa ko.
GSAM 77Efiku lokulilongekida kwaye
GSAM 77.2Kape na omalimbililo kutya otashi popi efimbo olo omuxunganeki Nahum a ifana ‘efiku lokulilongekida kwaye.’ Apa omuxunganeki okwa li ta popi ehanauko laNineve pamwe ‘netopaano leengola, nekolokoto lomaulu omatemba, neekambele tadi litakuma, nomatemba taa lituka.’5 Tete, omuxunganeki okwa ulikilwa oshiponga shinene shi dulife eshi, osho tashi ke uya kounyuni aushe, eshi ‘eengulu tadi kakama komesho aye, noudundu tau nyenganena, nedu tali pi komesho aye, ee, ounyuni naaveshe ava ve u kalele. Olyelye ta dulu okufikama komesho ehandu laye? Nolyelye ta dulu okulididimikila oshipala shehandu laye la tema? Ehandu laye otali tilwa ngaashi omulilo, nomamanya taa tekulwa kwaye. ... Ye ota ka xulifa po ashishe; omauhepeko itaa ka penduka vali oshitivali.’6
GSAM 78Omatemba e na eenyika da xwama
GSAM 78.1Omuxunganeki ota twikile okupopya efiku eli lokulilongekida: ‘Omatemba otaa ka kala e na eenyika da xwama mefiku lokulilongekida kwaye, nomiti tadi kala daluhlaza otadi ka ninginikwa noudjuu. Omatemba otaa ka enda nomukumo meendjila, taa lidengula meendjila dapandja; otaa ka monika a fa eenyika da xwama, otaa ka tondoka a fa omalusheno. Ye ota ka valulula ovanamushingo vaye; otava ka punduka mokweenda kwavo; otava ka endelela kokuma lasho, noshikelelifo otashi ka longekidwa.’7
GSAM 78.2Eli ehokololo li li nawa shili loshitima shopaife hashi endelele ngaashi olusheno, nomutaleli wovaendi ta valula nokuvalulula ovaendi vaye alushe, okudja poshiteshi shimwe fiyo poshikwao, navo tava punduka ngeenge tava ende fimbo oshitima tashi ende. Kakele kaasho ope na yo elongifo lihapu lomiti tadi kala daluhlaza, odo tadi tulwa koshi yoiyela yondjila yoshitima, tadi tungifa omatungo okuhumbata ondjila, nomaumbo okuamena ondjila kombula itoka yomeva a kukuta, nokwao. Otaku tiwa kutya ondjila imwe tai piti moMengulu daSierra Nevada oi na omaumbo okuamena ondjila kombula itoka yomeva a kukuta, a tungwa komiti tadi kala daluhlaza, e na oule weemaila omilongo nhee naheyali. Nomuxunganeki okwa ti kutya eshi otashi ka kala ‘mefiku lokulilongekida kwaye.’
GSAM 78.3Efimbo eli lexulilo ola popiwa yo komuxunganeki Joel, eshi ovapiya vOmwene tava pewa oshipango: ‘Feni ombiliva muSion, mu udife oshimhumu komhunda yange iyapuki; ovakalimo aveshe voshilongo nava kakame, osheshi efiku lOmwene tali uya, osheshi oli li popepi.’8
GSAM 78.4Omuxunganeki Sefanja ota ti vali: ‘Liongeleni pamwe, ee, liongeleni, nye oshiwana itashi halwa; fimbo etokolo inali wanifwa, fimbo efiku inali pita po ngaashi oipapa yoilya, fimbo ehandu lOmwene la tema inali mu fikila, fimbo efiku lehandu lOmwene inali mu fikila. Kongeni Omwene, nye aveshe ovalininipiki vedu, ava mwa longa etokolo laye; kongeni ouyuki, kongeni elininipiko; pamwe otamu ka holamwa mefiku lehandu lOmwene.’9
GSAM 79.1Opo tu shiive nawa eshi tashi tiwa ‘efimbo lexulilo,’ nokutya otali tameke naini, natu tale pomhito ikwao omo eendjovo edi da longifwa. Moshitukulwa shomulongo natete shaDaniel omwa hololwa epangelo lomafininiko, olo la li tali ka kala tali pangele fiyo efimbo lexulilo. Omwene okwa ti kombinga yepangelo olo lomafininiko: ‘Vamwe vomwaava hava kwata ko otava ka wa, opo va yelekwe, va koshifwe, noku va ninga vatoka, fiyo efimbo lexulilo; osheshi lyo [efimbo lexulilo] oli na efimbo la ufwa.’10
GSAM 79Oilonga yokahengo kanini
GSAM 79.2Ovatoloki vOmbibeli vOvaprotestande, unene, ova udafana kutya epangelo eli ‘nokahengo kanini’ komoshitukulwa shaheyali shaDaniel, otai ulike kongeleka yaRoma, oyo ya li i na eenghono depangelo loshilongo momake ayo mefimbo ‘la ufwa.’ Efimbo olo la ufwa ola li ‘efimbo limwe, omafimbo, netata lefimbo.’11 Eshi osha li omafiku 1260 omaxunganeko — omido 1260 — depangelo loshilongo lokahengo kanini, okudja mo 538 fiyo mo 1798 konima yokudalwa kwaKristus. Momudo ou wokonima eenghono depangelo loshilongo lokahengo kanini oda kufwa po, ‘pefimbo la ufwa.’ Onghee pefimbo olo ovanhu ova li va xulifa ‘okuwa’ peke lepangelo olo, ngaashi va li hava wa nale. Onghee omudo ou, 1798, otau ulike ehovelo lefimbo olo hali ifanwa ‘efimbo lexulilo’ mexunganeko eli.
GSAM 79.3Omudo 1798 owa xulifa ‘omafiku eyovi nomafele avali nomilongo hamano’ — omido 1260 — omo ‘Eendombwedi mbali’ dOmwene (Etestamendi Likulu nEtestamendi Lipe) da li tadi ka ‘xunganeka ... da djala eeshako.’12 Momafimbo omulaulu omafininiko, Omishangwa oda li da tulikwa mOshigreka nOshilatina, nomalaka aa ovanhu vomomudingonoko inava li have a udu ko. Oku keelela ovanhu Omishangwa ngaha otaku yelekanifwa nokudi djaleka ‘eeshako.’
GSAM 80Eendombwedi mbali da dipawa
GSAM 80.1“Ngeenge da mana ondombwedi yado [da djala eeshako], oshilyani osho tashi londo sha dja mekolo inali na onghulo otashi ke di lwifa [Satana ta pendula nokulonga okupitila movanhu vounyuni], notashi ke di finda nokudi dipaa. Neembidi dado otadi ka lala mondjila yoshilando shinene, osho pamhepo hashi ifanwa Sodom naEgipiti, omo Omwene wetu a li yo a alelwa komushiyakano [‘ta alelwa komushiyakano,’ metoloko lOshidenishi nemetoloko la talululwa]. Novanhu vomoiwana nomapata nomalaka noiwana otava ka tala eembidi dado omafiku atatu netata, ndele itava ka pitika eembidi dado di tulwe meembila.”13
GSAM 80Epangelo loutile
GSAM 80.2Edipao leendombwedi edi ola wanifwa pefimbo ‘lepangelo loutile’ muFransa, okudja mo 1792 fiyo mo 1795 — omido nhatu netata. Nonande Elunduluko lEpangelo laFransa ola twikila omido hamano ile heyali, momido nhatu netata dotete omo va li va kendabala shili okuhanauna po Ombibeli, elongelokalunga, naaveshe ava va li ve na ouladi wokupopya tava yambidida Ombibeli ile elongelokalunga. Nonande Elunduluko lEpangelo laFransa ola li hali ti kutya otali lwifa epangelo loohamba noupupulu vovapristeri, ola ninga shili oita okuhanauna po Kalunga nOmbibeli. Kombinga yomafimbo a tetekela Elunduluko lEpangelo ohatu lesha:
GSAM 80.2“Inashi dimbiwa nande kutya, fimbo Elunduluko lEpangelo la 1792 inali ningwa, ovahokifi vokuhaitavela Kalunga muFransa otava tiwa va li va ongela mokati kavo nokulongifa £900,000 [$4,500,000] momudo umwe, ee, ovo va ninga ngaho lwoikando, mokulanda, mokunyanyangida nomokuhalakanifa omambo, opo va nyateke omadiladilo ovanhu noku va longekidila oilonga yopoupyakadi.”14
GSAM 80Ovashangi itava itavele Kalunga
GSAM 80.3“Ondjila yElunduluko lEpangelo la tya ngaha oya li ya longekidwa komishangwa daVoltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, naavamwe va fa ovo, omo va kendabala okuhalakanifa omilandu tadi hanauna po elongelokalunga la dja moishitwa nolo la dja mehololo. Ehololo inali li ashike la limbilikwa, ndele ola ekelwashi filufilu; Kalunga okwa kondwa mo mounyuni aushe, nopo pene pa tulwa oshifano shomomadiladilo ashike, osho sha ifanwa Kalunga omukainhu wEendunge.”15
GSAM 81.1Momudo 1793 omadiladilo ovanhu oa li e li ngaha, kutya ovadani vomadano ova li hava pandulwa nomukumo omolwokuyola kwavo okunena Kalunga nOmbibeli. Oshihopaenenwa oshi eshi tashi landula:
GSAM 81.1“Omudani wokuyolifa Monert, mongeleka yaSt. Roche [Paris], okwa li a fika konhulo younhakalunga. Okwa ti: ‘Kalunga, ngeenge u li ko, handukila ava va nyateka edina loye! Ame ohandi ku kondjifa. Ove owa mwena. Owa tila okutuma omidumo doye. Olyelye nee ta ka itavela kutya u li ko konima yaashi?’”16
GSAM 81Oilonga yokunena Kalunga muLyons, muFransa
GSAM 81.2Nghee ava va dipaa Eendombwedi va ‘alela vali Omona waKalunga komushiyakano, nove mu shonifa ponhumba’ (Ovaheberi 6:6), otashi monika moiningwanima yoshituthi osho Fouché a ninga muLyons, mokufimaneka Chalier, omupangeli waLyons, oo a li a dipawa. Fimbo ina fika muLyons, Fouché okwa li a pangele kutya
GSAM 81.2“omadidiliko aeshe elongelokalunga naa hanaunwe po; nokombada yoivelo yomatala oongeleka naku shangwe kutya: Efyo olo ekofa lafiyo alushe. ... Efano lomutse noshinhimbu shokombada shaChalier ola humbatwa okupita meendjila, la landulwa kongudu inene yovadipai novahalifafikola. Konima yavo okwa landula ondoongi tai humbata evangeli, omushiyakano, noilongifo yOulalelo Uyapuki, oyo ya ekelwa diva momulilo, fimbo ondoongi tai fininikwa i nwe omaviinyu a yapulwa mokakopi kOulalelo Uyapuki.”17
GSAM 81.3Oshituthi shEendunge osho sha ningwa muParis osha hokololwa ngaha:
GSAM 81.3“Ova enda momukweyo wa yuka koshongalele shovapangeli, nongudu yovanhu ... oya danifa oiningwanima yelongelokalunga momukalo tau yolifa unene. ... Ovalumenhu va djala oikutu itoka noikutu yokombada yovapristeri ova ya pokatala koshongalele, tava imbi ehalleluya nokudana Carmagnole. Opo ova tula oshikwiila shOulalelo Uyapuki, oikasha omo sha li hashi tulikwa, noifano yoshingoli noshisilveri. Ova popi omapopilo okuyolifa. ... Ovatumwa va dja kuSt. Denis ova ingida tava ti: ‘Nye tuu, nye oilongifo yelongelokalunga la pitilila, ovayapuki va yooloka, mwa nangekwa noupuna, kaleni nee ovaholishilongo; pendukeni amushe, mu longele oshilongo mokwiinda keumbo lokuninga oimaliwa, mu ka nyenganenwe.’”18
GSAM 82Eendjovo daKalunga otadi di mo momulaulu
GSAM 82.1‘Konima yomafiku atatu netata Omhepo yomwenyo ya dja kuKalunga oya ya mudo’ (Eendombwedi), nadido ‘oda londa de ya keulu moshilemo.’19 Efimbo laKalunga ola li la fika opo eendjovo daye di dje mo momulaulu, di tulwe vali komesho ounyuni. Efimbo ola li la fika (1798) opo oilonga youmissioni i longwe mounyuni aushe. Mo 1804 Ehangano lOmbibeli laBritania ola tulwa po. Ola landulwa komahangano mahapu makwao Ombibeli, nopaife Ombibeli oya tolokwa momalaka aeshe manene ounyuni. Onghee Omishangwa, Eendombwedi mbali, eshi tadi holoka peenhele odo aveshe tave di mono noku di lesha, otashi yelekanifwa nokulonda kwado tadi i keulu moshilemo.
GSAM 82.2Pefimbo lElunduluko lEpangelo laFransa, Voltaire okwa ti kutya konima yomido efele Ombibeli itai ka longifwa vali. Momudo omutifele okudja pefimbo olo, muFransa ashike omwa halakanifwa Eembibeli di dule odo da li da shiivika kutya odi li ko eshi Voltaire a popya eendjovo edi dokulitanga dongaho. Otaku tiwa nokuli kutya eumbo omo a li a popi eendjovo edi paife otali longifwa le li eumbo lOmbibeli.
GSAM 82Emanya laRosetta la monika
GSAM 82.3Ope na oinima ivali i na sha nomudo 1798 novanhu vaFransa oyo tu na okutalulula: Shotete, momudo oo etanga lovakwaita vaFransa, koshi yOmukulunhu wovakwaita Berthier, ola umbula po epangelo lapapa muRoma, la wanifa (ovo itave shi shiiva) exunganeko li na sha noshiningwanima eshi, olo li li membo vene olo va li va lwifa; oshitivali, momudo tuu oo, ponduda yaSt. Julien, komutayi waRosetta wOmulonga waNile, etanga lovakwaita vaFransa, fimbo tali dimbi, ola mona emanya laRosetta la shiivika nawa, olo paife li li mEumbo lOinima yonale laBritania. Pemanya eli ope na eshangelo li li momikalondjovo nhatu: omafano eshangelo oo a li haa longifwa kovapristeri; eshangelo lovanhu vomomudingonoko; nOshigreka. Eshi osho oshapi osho sha edulula omashangelo omafano naao ovanhu vomomudingonoko, oo fiyo opo a li inaa kwatwa ko. Paife, ngaashi omunhu umwe a ti: ‘Okanguto wokudimba noshifolo, eshi tava fukununa omashangelo aa omukalo wovanhu vomomudingonoko, otava eta oumbangi woshili yomahokololo Ombibeli onale muhapu u dulife oo tau di ponhele imwe ikwao, kakele kOmishangwa vene.’ Onghee ovanhu ovo vene va li va diladila okuhanauna po Ombibeli ova longifwa, ovo itave shi shiiva, opo va wanife exunganeko mokukufa po epangelo lapapa pexulilo lomido 1260; noku va mona oshapi shokukwata ko omashangelo vene aa taa koleke oshili yOmishangwa odo va kendabala noupenda okuhanauna po.
GSAM 83‘Oto ka fikama moshitukulwa shoye’
GSAM 83.1Oshike omweengeli a lombwela Daniel kutya otashi ka ningwa pefimbo lexulilo? Okudja eshi a uda omuyapuki ta ti: ‘Fiyo omafiku 2300, opo nee onhele iyapuki otai ka koshifwa,’20 omadiladilo aye oa udala oluhodi kutya ‘exulilo loinima ei’ otali ka kala ngahelipi, nokutya ‘otashi ka pula efimbo li fike peni.’21 Pexulilo okwa lombwelwa a kwate ko kutya eshiivo lefimbo hali li lomomafiku aye. Okwa lombwelwa: ‘Inda mondjila yoye fiyo exulilo, osheshi oto ka fudamo, noto ka fikama moshitukulwa shoye pexulilo lomafiku.’22
GSAM 83.2Vamwe ova diladila kutya eendjovo edi otadi popi exulilo vene lounyuni, nokutya pefimbo olo Daniel, pamwe novanhu vamwe aveshe vOmwene, okwa li ta ka pewa ondjabi yaye, a fikame moshitukulwa shefyuululo laye. Otatu lombwelwa kutya oshitya shOshiheberi tashi ti oshitukulwa shefyuululo, oshitukulwa shedu, nokwao, osho gheh-vel. Osho hasho oshitya sha tolokwa ‘oshitukulwa’ moshinyolwa eshi; oshitya shomwaashi osho goh rahl. Ovanongo vOshiheberi otava tu lombwele kutya oshitya eshi, goh rahl, osha longifwa lwoikando omilongo heyali nahamano mEtestamendi Likulu, nokutya osho oshitya tuu osho sha longifwa mokupopya ekoshifo lonhele iyapuki loshihopaenenwa, omo oihoololifo ya li hai umbwa opo ku ufwe kutya oshikombo shilipi shomoikombo ivali sha li tashi ka dipawa. Eshi omupristeli omukulunhu a kufa ohonde yoshikombo shOmwene, a ya monhele iyapuki oku ka longa oilonga yekoshifo, Ovaisrael aveshe ova fikama pondje, tava lininipike eemwenyo davo nokuhepaulula omatimba avo, opo va kale va yela, nokumona enangeko loupuna lomupristeli omukulunhu ngeenge ta di mo monhele iyapuki. Onghee, mefiku olo, Israel okwa li a fikama moshitukulwa shaye.
GSAM 84.1Eshi ekoshifo lonhele iyapuki lexulilo tali uya pexulilo lomafiku 2300, oshinima shaDaniel, pamwe noinima yovayuki aveshe va fya, osha li tashi ka konakonwa komesho aKalunga. Onghee Daniel ota fikama moshitukulwa shaye.
GSAM 84Eendjovo da tulwa edidiliko fiyo mo 1798
GSAM 84.2Menyamukulo lepulilo laDaniel: ‘Omwene wange, exulilo loinima ei otali ka kala ngahelipi?’23 okwa lombwelwa: ‘Eendjovo oda edilikwa noda tulwa edidiliko fiyo efimbo lexulilo.’24 Osho sha li sha nyengifa omadiladilo aDaniel osha li epulo ‘naini?’, ‘efimbo li fike peni?’ nokutya ‘exulilo otali ka kala ngahelipi?’ Ei oyo oinima ya li ya limbilika nokuhanga omuxunganeki oluhodi, noinima ei ayike oyo ya li tai ka edilikwa noku tulwa edidiliko fiyo ‘efimbo lexulilo,’ ndele haembo alishe laDaniel, ngaashi vamwe va diladila. Fimbo efimbo eli la 1798 inali fika, ovakonakoni vexunganeko ova li ve na ouyelele kombinga yoivike omilongo heyali, noku va kwata ko kutya oya tameka mo 457 fimbo Kristus ina dalwa, oilonga yaKristus mokati kovanhu, efyo laye, nokwao, ya ningwa metwokumwe filufilu nevalulo loivike omilongo hamano nomugoyi noivike omilongo heyali okudja pefimbo olo. Ewanifo eli lomulimo wOmuxupifi li li nawa, metwokumwe nevalulo eli, ola li la va pa oumbangi u na eenghono kutya ye okwa li shili Messias washili, nokutya efimbo lehovelo loivike omilongo heyali ola li la ufwa ngaha inali li tali lunduluka. Molwaashi inava mona kutya oivike omilongo heyali oyo oshitukulwa shotete shomafiku 2300, oshinima osha kala sha edilikwa fiyo konima ya 1798, ngaashi sha li sha xunganekwa.
GSAM 84Oshapi yomafiku 2300
GSAM 84.3Opaife tu tale oinima yehanenwa. Fiyo 1798, ovahongololi vomaxunganeko kava li na ouyelele kombinga nefimbo lawa omafiku 2300 taa ka pwa. Va li va dulu okuuda omadidiliko, efano novanyama vomembo laDaniel, ihe kava li dulu okuuva po pamwe omafiku 2300 taa ka pwa, molwaashi kava li ve shii kutya omafiku oya tameka lini. Shi li oumbangi kombinga ei, otu lesha momukanda Midnight Cry, omukanda wovaAdventisti wa li hau nyanyangidwa paNew York, wa 15 Juni 1842: «Osha nyanyula shili oku mona ovashangi vahapu, kehe umwe paye mwene, ovo okudja 1798 va mona osho inashi monika nande nale — kutya omaviki 70 oo oshapi yomafiku 2300.»
GSAM 85Ovanhu vahapu tava mona ouyelele
GSAM 85.1Ngaashi ouyelele ou wa li wa patwa fiyo efimbo laKalunga la fika oku u yandja kovanhu ve, ngeenge efimbo lexulilo la fika, ovahapu va li tava yenda momiSkripitura, tava konakona oinima ei. Ngeenge tu yelekanifa omatoloko amwe omushangwa ou, oshinima eshi otashi monika nawa.
GSAM 85.2Dokotola Adam Clarke o ti: «Ovahapu otava longela oku konakona oshilalakanene; nomauyelele otaga ningwa mahapu kombinga yondjila ei.»
GSAM 85.3MomBibiliya yaGerman yaLuther, ya lungululwa, otu lesha: «Ovahapu otava shunina ko kuyo, nokumona ouyelele unene.»
GSAM 85.4Bibiliya yaGerman yoku pambana oshipashipamwe oya lesha: «Ovahapu otava yi konakona, nomauyelele otaga ningwa mahapu.»
GSAM 85.5Bibiliya yaGerman yaL. Van Ess, ya pitikwa wo komupapa kovanhu vokatolika, oya toloka: «Ovahapu otava yi konakona, nouyelele otau ka kala muhapu.»
GSAM 85.6Bibiliya yaSweden oya lesha: «Ovahapu otava konakona mo, nomauyelele otaga ningwa manene.»
GSAM 85.7Bibiliya yaDanish-Norwegian, ya lungululwa, oya lesha: «Ovahapu otava konakona nawa, nomauyelele otaga ningwa mahapu.»
GSAM 85.8Momukanda Midnight Cry, wa 15 Juni 1842, otu lesha kombinga yokukonakona nokumona ouyelele moshinima osho sha li sha patwa fiyo 1798: «Kashi li oshinima shokushangula oku mona kutya ovashangi vahapu, kava li shiiva umwe nomumwe, va fika ketokolo limwe nefimbo limwe?»
GSAM 86.1Paapa otatu yandje omusholondodo wovanhu noingudu va yooloka omilongo mbali va mona oshili kombinga yokupwa kwomafiku 2300, kava li va lombwelana, ihe va yi mona mokukonakona momiSkripitura nawa, va wilikwa nOmhepo yaKalunga. Komeho yomusholondodo oo tu shanga William Miller waNew York; konima ye A. J. Krupp waPhiladelphia, Pa.; David McGregor waFalmouth, Maine; Edward Irving waEngland; Archibald Mason waScotland; W. E. Davis waSouth Carolina; Joseph Wolff, ou a longa moitukulwa ya yooloka yaAsia; Alexander Campbell, momupingeno waye naRobert Owen mo 1829; Kapitani A. Landers waLiverpool, England; Leonard Heinrich Kelber waStuttgart, Germany; Lacunza waSpain; Hentzepeter waThe Hague, Holland; Dokotola Capadose waAmsterdam, Holland; Rau waBavaria; ovapristi vokwaTartary 1821; ovakonakoni voBibiliya voYemen momukanda waSeera; Hengstenberg waGermany; ovaRussia koshikandjo shaCaspian Sea; Molokaners pomufulo wefuta laBaltic, nomwe.
GSAM 86.2Kombinga yokuti oshinima eshi osha holoka ngaashi efimbo la yenda kovakonakoni vomaxunganeko, kava li shiiva umwe nomumwe, osho otashi holoka mo:—
GSAM 86.3Momukanda Midnight Cry wa 15 Juni 1842, omwa li omambo aa: «Opa tu tambula embo line lya tiwa, ‘Omakonakono avali kombinga yomashangelo maxunganeko aDaniel omafiku 2300, nonkalo yomukristu oku konakona kombinga yexupifo lOngalo, kuArchibald Mason, omuudifi wOvangeli, Wishawtown, Scotland. Newberg. Lya nyanyangidwa okudja moshinyanyangidwa shaGlasgow, kuWard M. Gazeley, 1820.’ Momukanda ou Mason o ti: ‘Opaife nda mona okapampiletete, ka li ka nyanyangidwa potete moAmerica kOmufitaongalo Wm. E. Davis waSouth Carolina, nokwa nyanyangidululwa 1818 paWarkington, moshitukulwa shokolukadi shaEngland. Omushangi ou o ti kutya omafiku 2300 oga tameke pamwe nomaviki 70 (oshit. 9:24). Momukalo ou ohandi pumbwa okuupitira.’»
GSAM 87Davis, waSouth Carolina
GSAM 87.1Moshinyanyangidwa tuu osho shaMidnight Cry, omushangi o ti: «Embo laDavis otali monika li shangilwe mo 1810 lwaapo.» Kombinga yomauyelele a hololwa momukanda, o ti: «Omuleshi ota dulu okudiladila kutya ota lesha oinyanyangidwa yaMiller, Litch, Stores, ile Hale, ihe kaku na umwe wovashangi vokuuya kwapili vaife a li e shii kutya embo eli ola li po, fiyo oshivike sha pita. Omushangi womukanda ou [Midnight Cry] ka li a uda nande kombinga yalo nale. Ekongo laDavis kombinga nefimbo, la itavelwa kuMason, oya li kutya omafiku 2300 otaga pwa nomvula yovaJuda 1843 — omvula yetu 1844.»
GSAM 87Joseph Wolff novamwe omilongo mbali
GSAM 87.2Momukanda Midnight Cry wa 31 August 1843, otu lesha kutya «1822 Joseph Wolff waEngland o nyanyangida embo lya tiwa ‘Ota shuna ko, Omwana womunhu momayuni gokugulu.’» Nokuli kutya «1826 ovantu omilongo mbali, vokuitavela kwayooloka, va tsakanene moLondon naWolff oku konakona Bibilia. Va fika pashimwe ketokolo limwe. Va weda omvula 45 komvula 1260.» Ngeenge tu weda omvula 45 komvula 1260, ei ya pwa 1798, otashi tu twala kexulilo lomvula 1843, omvula yovaJuda, ei ya pwa i li 1844 yetu.
GSAM 87Ewiliko laAlexander Campbell
GSAM 87.3Moshinyanyangidwa tuu osho shomukanda oya tiwa kombinga yaAlexander Campbell: «1829 okwa li e na onghundafana ya shiivika naRobert Owen, ou ina itavela muKalunga, moka a li a teya kutya omoniko waDaniel oya fika kexulilo lefimbo, kutya omafiku 2300 omvula, nokutya otaga pwa komvula 1847 okudja pokudalwa kwaKristus, ei ya li omvula 4 komeho yokuvalula kwomido haku longifwa alushe.» Opo ekongo laye ola li tali pwa omafiku 2300 nomvula yovaJuda 1843 okuva kefimbo lA.D. — oshili 1844.
GSAM 88.1Momukanda Midnight Cry wa 21 September 1843, omwa li omambo kombinga yembo lya tambulwa lya tiwa: «Ondaka kOngland nomAmerica, momashangelo gomIshkripitura kombinga yokuuya kwapili kwOmwene nOmuxupifi wetu, oko hatu pula meilikano efiku keshe, tu ti: ‘Ouhamba woye nau uye, ehalo loye nali wanifwe kombada yedu ngaashi kokugulu.’25 lyaKapitani A. Landers waLiverpool, lya nyanyangidwa kuS. Kent and Co., 1839.»
GSAM 88.2Ye wo, ngaashi ovanhu vakwao, o yandja ekongo lefimbo, a yandja exulilo lomafiku 2300 ngaashi omido 1847 okudja pokudalwa shili kwaKristus. Opo 1844 yetu, molwaashishe ye a li a dalwa omvula 4 komeho yokuvalula kwomido haku longifwa alushe.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3MoReview and Herald ya 17 May 1892, omwa li omushangeli waPastor L. R. Conradi waHamburg, Germany, moka a ti:—
GSAM 88.4«Ovaleshi vahapu vetu otava kala ve uda kombinga yomukulunhu wongeleka yaLuther wa shiivika, Bengel, wa li moshikando sha pwa [ngaashi Schaff ta ti, Bengel okwa fya mo 1751], a tula efimbo lokuuya kwOmwene wetu mo 1836, ekongo laye li wilikwa nombadila 666 momEhololo. Ihe efimbo lile komeho yokupwa kwefimbo olo, omunhu umwe a tameka oku shanga, omulongi omukulunhu, Leonard Heinrich Kelber. Okapampiletete ke katete ka holoka 1824, ka tiwa ‘Oshililo shi li popepi,’ ka li na etaluhelo lyaMateus 24 nomu 25, ka li ka nyanyangidwa Bavaria. Ihe mo 1835 okapampiletete kanene ka dulife okatete, ke na edina tuu olo, ka holoka muStuttgart, ke na omapandja 126. Oshinima eshi otashi ka nyanyula unene, noku pa ovaleshi vetu eudeko liwa, ohandi weda po etoloko lepandja loshipalanyole: ‘Exulilo otali uya, la kolekwa momukalo wa kwata mo aishe notau tomhafa okudja mOndjovo yaKalunga nomoiningwanima yaxuuninwa; tali shundula po filufilu omadiladilo aeshe a puka e na sha nokuteelela okuuya kwOmwene wetu ile okuvalula efimbo; tali holola nawa nghee omukulunhu wongeleka Bengel a puka omido heyali kombinga yomvula inene yetokolo; kashi li 1836, ihe omvula 1843 yo yi li efimbo moka ekondjo linene pokati kouyelele nomulaulu otali ka pwa, nokufuula kwomukalo wompangela yombili wa lundilwa oku ya kOmwene Jesus otaku ka tameka pashi.’»
GSAM 89.1«Oshikando shivali osha holoka 1841, nawo Stuttgart, nomokutya handi shiiva, shimwe Saxony. Ngaashi epandja loshipalanyole tali holola, okapampiletete osha holola momukalo u yele eunganeko li li po pokati komafiku 2300 gaDaniel 8 nomaviki 70 gaDaniel 9, nokwa ga twala komvula 1843 (yovaJuda 1843 — yetu 1844). Moshitukulwa sha xupa shembo, ta holola komadidiliko efimbo kutya oshinima eshi oshi li popepi.»
GSAM 89.2«Oinyanyangidwa ihapu yembo eli oyo ayike otai holola ohokwe oyo la etifa. Omumwatate Schäche, oo e li paife muAustralia, okwa mona eshiivifo lalo nokuli moshitukulwa shokokule shaSilesia, nokonima eshi e li pula li tumwe kuye, okwe li lesha nohokwe inene e li konima yomivelo da patwa noishapi. Momukanda kamu na nande okakalo kombinga yokuti omushangi a li shiiva ongongole yimwe yokuya kwapili mounyuni; ihe, a wilikwa kOmhepo yaKalunga, ye a fika komatokolo a faafana naao avamwe.»
GSAM 89.3«Mo 1842 okwa shanga okapampiletete kanene ka dulife aka tetekela, ke na omapandja 286, nako muStuttgart, kombinga ‘Yomadiladilo a fimanenena naao e li paSkripitura kombinga yeshito nefimbo lokukala kwounyuni; ile eudifo li wanifwa kombinga yomupopyo ou: Omolwashike Kalunga a shita ounyuni momafiku 6 a landulafana — oku li popepi kwOmwene lyetu oku tokola antikristu — oiningwanima inene yomvula 1843 tai eta ehafo.’»
GSAM 89«Ben Ezra» (Lacunza)
GSAM 89.4Popepi nomvula 1812, Lacunza, waSpain, o nyanyangida embo lya tiwa Okuuya kwaMessia mounene nomwefimano. Omushangi okwa li a lilukila edina lokuliholeka «Ben Ezra», notashi diladilwa kutya ye okwa li Omujuda a lundulukila mOukriste. Edward Irving waEngland, konima yokutameka oilonga yaye yokuuya kwapili, a toloka embo eli melaka lOshiingilisha. Opo osha holola ondaka yasho momilaka mbali.
GSAM 89.5Osha nyanyula unene, konima yomimvo ihapu, oku kumika pomwe omatokolo ovakonakoni voyo va li, okudja petameko lefelemudo la pita fiyo 1840, va valula efimbo lomafiku 2300 nokutula omaviki 70 i li oshitukulwa shotete shefimbo olo, nokumona kutya va li aveshe pashimwe kombinga yokupwa kwelifimbo olo 1844.
GSAM 901844 exulilo lashili lomafiku 2300
GSAM 90.1Otashi dulu oku holoka omupopyo ou: Otu dulu oku kala tu na etokolo kutya 1844 o li efiku lya pwa lomafiku 2300? Ee! Ngaashi oshili kutya ewanifo la puka itali dulu okuuya pefimbo la yuka lewanifo lashili, osho wo otwa pumbwa oku fika ketokolo kutya omvula 1844 yo yi li exulilo lashili lomafiku 2300. Kalunga, ye a li a pata ouyelele ou fiyo 1798, nokwa li a teya kutya opo ouyelele otau ka kala, kombinga yOmhepo ye iha puki a wilika ovantu va li va mu konakona nawa, va pumbwa oku uda efimbo. Efimbo laye ola fika kombinga yomauyelele oku ningwa mahapu, nokwa yandja ouyelele oshili.
GSAM 90.2Ngeenge twa mona exulilo lefimbo olo la hololwa momauyelele kovanhu mefimbo lexulilo, osha wapala oku konakona kutya oshinima eshi sha monika otashi ti shike. Momufiko ou, mokupwa kwomulimo wOvangeli, efimbo li yelifa otali fanwa oku hololwa kombinga yokutokola. «Ndele nda mona,» Johannes ta ti, «omweengeli umwe a tuka mokati kokugulu, a kwata Ovangeli yaalushe, oku yi udifa kovanhu ve li pashi, nokoiwana aishe, nomihoko adishe, nomalaka aeshe, nokovanhu aveshe, ta ti nondaka inene: Tileni Kalunga, nye mu mu fimaneke; osheshi efimbo letokolo laye ola fika; nye mu linyongameneni ou a shita okugulu nedu nefuta needjo domeva.»27 Ovaengeli vashili kava udifa Ovangeli kovanhu. Omunhu oye a hoololwa kOmwene mwene oku udifa Ovangeli yaye fiyo kexulilo lonyuni.28 Oweengeli ou o li efano letumwalaka lOvangeli le li holola kutya efimbo ola fika kutya etokolo li «tameke mouumbo waKalunga.»29 Etumwalaka la tya ngaho kala li tali dulu oku yandjwa momiSkripitura fiyo efimbo eli tali twala ketokolo la monika momiSkripitura. Omafiku 2300, ngaashi twa popya nale, taga fika ketokolo lokukonakona lovanhu vaKalunga.
GSAM 91Efiku lEkwatakanifo, efimbo letokolo
GSAM 91.1Efiku lekwatakanifo, ekoshifo lonhele iyapuki younyuni, ola li nokuli opaife tali udwa kovajuda li li efiku letokolo. Nande opaife, monghalo yavo yokuhalakana, kava dulu okukala naishe yomulimo wa li wa tsakanekwa nefiku olo lyapuki, otali ningwa li li efiku letokolo. Shi li oumbangi kombinga ei, otwa tameka tu lombwele momukanda wovajuda wa nyanyangidwa paSan Francisco, California, wa tiwa Oshinyanyangido shovajuda, omukanda wovajuda va itavela vokouninginino waRocky Mountains. Momukanda waSeptember 1892, omwa li eudaneko kutya komeho yokunyanyangida omukanda mukwao, omwedi omutiheyali nefiku lekwatakanifo otali ka fika. Eshina lavo lomwedi omutiheyali otali tiwa Tishree, neshina lomwedi omutihamano otali tiwa Ellul; opo omukanda wa ti: «Omwedi waEllul o li po, nomawi okulondwela aShofar [etrompeta la li tali fanwa okushikwa okudja kefiku lotete fiyo kefiku etimulongo lomwedi omutiheyali, Epsalmi 81:3, 4] otaa udika ongula keshe momiSynagogue ovajuda va itavela, taa lombwele okulilongekidila efiku ledimbuluko, nokutokola kwexulilo kwaYom Kippur.» Ngeenge va li mepwa laEllul nomwedi waTishree wa li wa pumbwa oku tameka, ova li tava uda omutayi ongula keshe oule womafiku 10, tau udifa etokolo lexulilo lomudo momukalo ou wa li oshifano.
GSAM 91Ondombwedi yomurabi wOmujuda
GSAM 91.2Vali, mo 1902, Rabbi Isidore Myers, wa kongola ongalo inene yovajuda paSan Francisco, Cal., mokudaneka efiku lekwatakanifo, o ti: «Ngeenge Omujuda ota pita pokati kefimbo, okuva komvula imwe okuya komukwawo, ota dimbulukwa kombinga yokushitwa kwounyuni nounamapangelo wOmushiti pombada yeshito alishe, nokwa ifanwa a dane efiku eli nokushika enghuma, li li omumvo wokulongwa kwelifimbo nokutula kOmukwaniilwa unene. Ye wo ota ifanwa nomutayi ou, ile Shofar, oku konakona momukalo wokushunilila oilonga yaye yomumvo wa pita, e li a fikama ta kakama koshipala sheisho li wete aishe lOuyuki waalushe, ou wa kala omutumba kolukalwapangelo letokolo.»
GSAM 92.1Ngaashi momulimo wotemplo yovajuda onhele iyapuki ya li tali koshifwa shimwe komumvo, osha fanekwa oku kala sha yele kDaniel kutya ekoshifo lonhele iyapuki kepwa lomafiku 2300 otali fanwa oku kala kombinga yeshimwe shoka shi lili po nomulimo wefano womvula keshe. Omwene a li a lombwela ovantu ve kutya, ngeenge va longifa oifano momaxunganeko, efimbo li fanwa oku valwa «efiku limwe li li omvula imwe.»30 Opo efimbo lomafiku 2300 otali fika kexulilo lOilonga yaKristus li li omupresti omukulunhu monhele iyapuki yokugulu — ketokolo lokukonakona laavo oinima yavo, mokuhepaulula omatimba avo, ya li ya twalwa monhele iyapuki yokugulu.
GSAM 92Etumwalaka letokolo la li li na okuudifwa mo 1844
GSAM 92.2Ngeenge efimbo ola monika moka etokolo lovanhu vaKalunga tali tameke, ondjila oya yele opo, melandulafano loiningwanima la tulwa po kOmwene, ngaashi la shangwa momaxunganeko, etumwalaka li yandjwe: «Efimbo letokolo laye ola fika.» Tala nawa, kashi ti kutya nefimbo olo li monika tuu, etumwalaka ola li tali udifwa, ihe ouyelele wa li wa patwa nale otau fanwa oku ningwa u yele. Otwa mona nawa kutya osho sha ningwa. Momitukulwa itiya, otashi ka monika kutya Omwene a li a tulamo nefimbo li yelifa moka etumwalaka lokuuya kwapili tali fanwa oku udifwa, nokutya etumwalaka olo ola yandjwa konyuni ngaashi li li.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Deuteronomion 29:29, ↩
- Nahum 3:2. ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Joel 2:1. ↩
- Sefanja 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Ehololo 11:3. ↩
- Ehololo 11:7-9. ↩
- Omahokololo onale Ombibeli yOshiingilisha, yaAnderson, ep. 494. ↩
- Thomas Dick, Kombinga yOkuwapaleka Onghalafano yOvanhu, epandja 154. ↩
- Elunduluko lEpangelo laFransa, yaThier, embo 2, epandja 371. ↩
- Membo tuu olo, ep. 338. ↩
- Membo tuu olo, ep. 365. ↩
- Ehololo 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14, ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8, ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Mateus 6:10. ↩
- Efimbo lya shangwa pamwe naMateus 2:1. ↩
- Ehololo 14:6, 7. ↩
- Mateus 28:19, 20. ↩
- 1 Petros 4:17. ↩
- Numeri 14:34; Ezekiel 4:6. ↩