Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
30 / 31
30 / 31

Oshitululwa 27 — Oondombwedi dikwao da shilipalekwa

John Norton Loughborough

GSAM 442.1“Josafat okwa fikama ndele ta ti: Udeni nge, Juda, nanye ovakalimo vaJerusalem; itaveleni Omwene Kalunga keni, opo tamu ka kolekwa; itaveleni ovaxunganeki vaye, opo tamu ka mona oupuna.”1

GSAM 442.2Komido da pita, okupitila moshali shoxunganeko, opa li pa yandjwa ondombwedi yomalombwelo kutya, exulilo inali fika, omapandja oshili ei a nyanyangidwa otaa ka “andjakanekwa ngaashi omafo omiti pefimbo lokuwila kwao.” Ovahapu ova li tava lipula kutya eshi otashi dulu okuninga ngahelipi ngeenge ovanhu ovo va itavela oshili kave li vaunganekwa ile va longekidwa momukalo wonhumba va longe oilonga oyo. Mewiliko laKalunga, luhapu oinima inene ohai di omehovelo manini unene; osho yo sha li mokukula komukalo wokulonga oo wa holoka mokati ketu.

GSAM 442Ehangano lOmikanda nOvaudifi

GSAM 442.3Pehafimbo lomudo 1870, enediladilo lokutota Ehangano lOmikanda nOvaudifi ola hovela okuholoka okupitila moilonga yovamwameme vanini ovadiinini kuSouth Lancaster, Massachusetts. Oule wokafimbo, ovamwameme ava ova li tava tumine ovanhu vamwe ovo va li pondje yeitavelo letu oifo nomikanda detu nomuposita, ndele konima tava va shangele eembilive. Eshi osha etifa ovanhu vamwe va tambule ko oshili, ndele Omukulunhu S. N. Haskell okwa diladila epulo eli: “Omolwashike ovanhu vetu aveshe itava dulu okuya moilonga oyo ya longwa kovamwameme vanini?” Momudo 1871, unene, oshinima eshi osha li tashi kundafanwa peemhito dihapu momapandja Ekonakono nomuudifi. Moshongalele sha yooloka shaShongalele shOngalo Aishe, sha li ngeenge 29 Desemba 1871, Omukulunhu Haskell okwa li po nokwa fatulula ouwa oo ongongole ei tai dulu okueta moilonga; opo nee opa tambulwa etokolo lokuladipika etotopo lomahangano omikanda. Ovakulunhu S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner naI. D. Van Horn ova nangekwa va ninge okakomiti okukumika omalongekido okutota omahangano aa.

GSAM 443.1Ongongole ei oya hovela efimbo lipe mokutwala komeho oilonga yetumwalaka. Fiyo opefimbo olo, ehongo loshili ola li di she likwatelela ashike koilonga yomuudifi a li ta popi novanhu mwene. Oule womido dimwe Omukulunhu Haskell okwa longa neenghendabala mokukonga nokutula po omalongekido opo Ehangano lOmikanda nOvaudifi li monike elao. Oku mu ningila ouyuki, natu tye kutya oye a li omutoti woshili momukalo oo woilonga. Eshi kashi li shoshili ashike kombinga yomahangano omikanda novaudifi moitukulwa yoshilongo, ndele oye yo, mo1878, a eta kuShongalele shOngalo Aishe sha li sha ongala kuBattle Creek elongekido lehangano lomikanda lopaaveshe, olo konima la ifanwa lopaunyuni. Onhele yalo yoilonga oi li pondje yoinhele yoishongalele yetu yomaongalo, muAmerica nomoilongo ikwao yo.

GSAM 443Ovanyoli ovanaenghendabala — Maria Huntley

GSAM 443.2Omwene, mewiliko laye, okwa eta ovanyoli ovanaenghendabala, ovo va kwafela unene Omukulunhu Haskell mongongole ei. Omumwameme Maria Huntley oye umwe oo a longa ehe na okufya ounye, nokuli eshi konima yomido a li e na omahepeko manene kolutu, ndele okwa fila poilonga yaye komido di li ngaashi omulongo nhee da pita. Okupitila meenghendabala daye, eemhito dihapu odo paife di li moilongo ikwao oda li da monikwa tete. Ovanyoli vakwao ova kwata ko oilonga oyo tuu imwe; nesheshi onhele yoilonga ya kula, opa li pa pumbiwa ovanyoli vomalaka a yooloka.

GSAM 444Oilanduliko komaongalo omoinhele

GSAM 444.1Ndele oshilanduliko sha fimana unene shetotopo loilonga yehangano lomikanda mokati ketu osho kutya oya eta nokuhapupalifa omhepo youudifi momaunganeko omaongalo omoinhele. Oya pa keshe umwe omhito a ninge sha mokushanga eembilive nomokuyandjakaneka oileshwa, nokuuda exwaxwameko lokulonga mwene oilonga yexupifo lomienyo.

GSAM 444Ondombwedi yomalombwelo kombinga yoilonga yomikanda

GSAM 444.2Okuulika onghedi yomahongo a yandjwa okupitila mOmhepo yexunganeko kombinga yoilonga yomikanda noyouudifi, ohatu tumbula oitya da dja mOondombwedi dOngalo, eenomola 29 na30:—

GSAM 444.3“Ngeenge oku na oilonga imwe ya fimana i dule ikwao, oyo okutwala oinyanyangidwa yetu kovanhu aveshe, opo tu va wilike va konakone Omishangwa. Oilonga youudifi — okutwala oinyanyangidwa yetu momaukwaneumbo, okupopya navo nokuilikana navo nomolwavo — oyo oilonga iwa, noyo otai hongo ovalumenhu novakainhu okulonga oilonga youpastoli.

GSAM 444.4“Keshe umwe ha li a wapalela oilonga ei. Ovo ve na ounghulungu neenghono diwa unene, tava kwata ko oilonga neudeko nopamukalo wa longekidwa, noku i twala komeho neenghendabala di na elidiiniko, ovo va pumbwa okuhoololwa. Naku kale elongekido la longwa nawa unene, nali wanifwe noudiinini. Omaongalo moinhele aishe naa kale a lenga unene oilonga yomikanda noyouudifi.”

GSAM 444.5“Oilonga yomikanda noyouudifi oyo oilonga iwa. Oyo oilonga yaKalunga. Kai na okulinyanekwa nande; ndele alushe ope na oshiponga shoku i pundula yoshi lalakanenwa shayo shoshili. Ovakongeki vovaleshi ova pumbiwa va longe momunda wouudifi. Ovanhu ve na omalihumbato a nyanya kava wapalela oilonga ei. Ovalumenhu novakainhu ve na ounongo wokukala novanhu, omupopyo muwa, ounongo wokutala komeho, nomadiladilo taa dulu okuyoolola, nokutala omienyo i na ondilo, ovo tava dulu okumona elao.”

GSAM 445.1Okulandifa omambo, omambo manini nomikanda di na ondilo i dule $8,000,000 moule womido omulongo nambali, kwa ningwa komaongalo etu nokovakongeki vovaleshi, otaku yandje ondombwedi inene youwa wokulongifa oilonga yEhangano lOmikanda nOvaudifi.

GSAM 445Exunganeko nounongo wounyuni

GSAM 445.2Opa li ondaka yexunganeko ya yandjwa kombinga yoilonga muEuropa, oyo tai wanifwa ngaashi tuu ya popiwa, fiyo oya wapala i tumbulwe apa. Ovalongi novanhu ova li va shilipaleka kutya oilonga itai dulu okulongwa oko ngaashi muAmerica, unene muScandinavia. Meme White okwe va kumwifa eshi a ti kutya oilonga itai dulu ashike okumona elao, ndele otai dulu yo okukwafelwa momukalo tuu oo waAmerica, nokutya Omwene okwe mu ulikila kutya ngeenge ova kwata ko okufuta oshitukulwa shimwe komilongo, nokuli shomoiimaliwa inini oyo hava mono, Kalunga ote va pe oupuna tau dulu unene osho va teelela. Okwe va lombwela yo kutya ovakongeki vovaleshi otava dulu okulandifa omambo muScandinavia mokuhovela va nyolife ovanhu ovo va hala oku a landa, nokutya eshi otashi ka mona elao. Ovawiliki vomaumbo onyanyangido moilongo oyo ova ti: “Itashi dulu okuningwa;” ova ti kutya “kava li nande va landifa omambo momukalo oo.” Osho sha landula osha ulika kutya osho omweengeli wOmwene a mu ulikila moshinima eshi osha dule neenghono ounongo wovalandi vomambo novanyanyangidi vounyuni. Oilonga yovakongeki vovaleshi oya mona elao oko okuhovela tuu kehovelo layo. Vamwe vomwaavo va hovela okuyandja koilonga yaKalunga oshitukulwa shimwe komilongo shoiimaliwa yao inini ova ninga ovakongeki vovaleshi; itava likwafa ashike vene, ndele ohava mono oiimaliwa i dule oyo va li hava mono nale, nomolwaasho ohava dulu okufuta oshitukulwa shimwe komilongo sha kula unene.

GSAM 445.3Momudo 1895 ovakongeki vovaleshi ova landifa omambo a nyanyangidwa meumbo lonyanyangido letu kuChristiana, Norway, e na ondilo i dule $40,000. Didilika eshi shi li exunganeko likwao la wanifwa, nokuli eshi momaongalo nopondje yao mwa li hamu popiwa eenghono keembinga adishe kutya eshi itashi dulu okuningwa.

GSAM 445.4Kombinga yoilonga yomahangano omikanda a totwa mo1871 nokonima, ohashi dulu okupopiwa neitavelo kutya omwaalu wovanhu ovo va etelwa koshili neenghendabala dovalongi ava owe fike di she komwaalu wovanhu ovo va etelwa koshili neenghendabala dovauudifi vene. Okupitila moilonga ei, etumwalaka otali udifilwa oiwana aishe nomalaka aeshe okombada yedu.

GSAM 446Oikuniko noilonga yomikanda

GSAM 446.1MuApilili 1873, Ehangano lOmikanda nOvaudifi muCalifornia ola hokolola oshinima shi na ohokwe. Ola ti kutya oikuniko oyo ya li ya yandjwa kehangano kovanhu ovo va tambula ko oshili moshitukulwa shoshilongo esho fiyo opefiku olo, oya li ya hengumunwa, ya konakonwa, ndele ya landifwa pandilo yoshili yoshingoli noshisiliveli shayo, nokwa monika $200. Oiimaliwa oyo aishe oya li ya landa omikanda, omambo manini noifo, oyo ya andjakanekwa. Ehangano ola li nale li shi nawa ovanhu 20 ovo va tambula ko oshili okupitila moileshwa ya landwa noiimaliwa ya monika mokulandifa oikuniko oyo. Mokati kaavo va shiiva oshili okupitila mokulesha opa li John I. Tay, waOakland, California.

GSAM 446San Francisco onhele youudifi

GSAM 446.2Mo1875 ongalo yokuSan Francisco oya pewa ondombwedi yomalombwelo ya fimana, oyo hatu didilikifa paife molwaashi ya wanifwa momukalo u kumwifi. Okuhovela kehovelo ongalo ei oya li i na okuyakula oinyanga yelongelokalunga, noiimaliwa ihapu nomaupyakadi amwe. Kasha li tashi dulu okukwatelwa mo oiongalele tai landulafana, molwaashi pefimbo lihapu oinyanga oyo oya li hai pumbiwa koilonga ikwao.

GSAM 446.3Kongulohi ya14 naya20 Apilili 1875, ovawiliki vongalo yokuSan Francisco ova ifanwa va ongale meumbo laMeme J. L. James, momukokomoko waFifth, popepi nomukokomoko waMarket. Oko Meme White okwe tu hokololela osho a ulikilwa memoniko lomuxunganeki kombinga yonghalo oyo: kutya San Francisco otai ka kala alushe onhele youudifi, opo oilonga tai dulu okulongwa, nokutya ngeenge oshinima osha wilikwa nounongo, ovanhu otava twikile okutambula ko oshili. Ngeenge opa tungwa eumbo lelongelokalunga, omo ovanhu tava dulu okwiifanwa, nomo omu mwa dulu okulongwa oilonga, ovanhu otava ka wedwa komwaavo, ndele ovo, pefimbo lavo, otava ka kwafela okufuta oimaliwa yelongifo nokuxulifa po oshikolo osho tashi ka ningwa mokulongekida eumbo loshongalele.

GSAM 447.1Meme White okwa twikila ta ti kutya okwa mona kutya, ngeenge ota ka ladipika ongalo yokuSan Francisco i tale efimano lokutunga eumbo lelongelokalunga, oshinima eshi otashi ka monika kongalo oyo ihepele shi li ongatu yokutambula momilaulu. Ndele okwa lombwelwa a tye kutya ngeenge ova hovela okutambula, otava ka mona ewiliko laKalunga tali va patululile ondjila, ongatu nongatu, nokutya ookaume otava ka holoka mondjila aishe, fiyo opuxuuninwa oshikolo ashishe tashi futwa.

GSAM 447.2Ame nda li umwe wovanhu vanini ovo va ongala moiongalele ya tumbulwa nale, ohandi dulu okutya: enediladilo lokutunga eumbo loshongalele li na ounene weefute 35 x 80, kungudu oyo omo mwa li di she keshe umwe omuhepele wounyuni ou, nokuli moshilando omo oshimaliwa shonhele yokutungila shoshipeke sha li tashi monika sha pumbwa oiimaliwa ihe fi poshi ya$6,000, osha li shoshili sha fa “ongatu yokutambula momilaulu.” Ova kwata ko okutambula ashike molweitavelo lao la yela kutya ondombwedi yomalombwelo oyo Meme White a va etela oya dja kOmwene, notai ka wanifwa shili.

GSAM 447.3Ame nda li ndi na ekwatafano noilonga ei, efimbo lihapu ile linini, okuhovela kehovelo layo fiyo opaife, onda hala okupopya apa kutya ondombwedi yomalombwelo oyo ya tumbulwa pombada oya wanifwa moinima aishe. Eshi twa hovela okukonga oinhele yokutungila, otwa mona onhele yondilo ya$6,000 twa i landa na$4,000. Omumwameme umwe okwa ti ota ka yandja $1,000 ngeenge okwa dulu okulandifa eumbo laye. Okwa li diva a pa oshinima shaye kumulandifi womauumbo noinhele, oo e mu lombwela kutya ondilo oya li i li poshi unene. Manga omashivike avali inaa pita, eumbo laye ola landifwa pandilo ya wedwa $1,000 koyo a li tete e li talela, ndele okwa futa eudaneko laye. Umwe vali, omumwatate omuhepele oo ka li ta mono nghee ongalo tai dulu okutungwa, ndele a ti: “Ngeenge Omwene ota ti nashi ningwe, ota ka patulula ondjila momukalo wonhumba,” okwa kumwa eshi a mono kutya ouyamba womukwaneumbo waye umwe owa li wa xulilwa po, nokwa ninga omwene wa$20,000. Okwa yandja $1,000 kokutunga, nokwa landa oshitukulwa shimwe moitatu shonhele yongalo opo e litungile eumbo laye mwene, ndele momikalo mbali okwa kwafela ehangano.

GSAM 448Onghenda ya fimana kuSan Francisco

GSAM 448.1Osho hatu dulu okutumbula omayambidido mahapu noinghenda oo okakomiti ka mona eshi taka twikile okutunga eumbo. Natu tye ashike kutya eumbo longalo, pamwe nonhele yalo, ola tungwa noiimaliwa i li ngaashi $14,000; oshitukulwa shi dule etata shoiimaliwa oyo osha li sha futwa nomayambidido manga eumbo inali pwa. Omukokomoko waLaguna, oko eumbo la tungilwa, owa li moshitukulwa shoshilando osho sha li tashi pumbwa omauumbo oikola. Molwaasho okakomiti koikola oka uya okuyakula omauumbo okoshi, ka longe mo oshikola, manga onhala yeumbo inai tulwa ko. Oiimaliwa yokuyakula, eedola 75 komwedi, ya monikwa moule womido di li popepi nambali, oya futa oiimaliwa yondjabi yoshikolo noiimaliwa yokukaleka eumbo, ndele ehangano ola li tali dulu okutula osho tali ongele mokufuta oshikolo sha xupa po.

GSAM 448Onhele yokuvelukila nomeva

GSAM 448.2Paife oshikolo osho sha ningwa opo osha xupa ko ashike oshipeke shinini; mokoshi yeumbo longalo omu na onhele yokuvelukila nomeva, ya longwa noilongifo aishe, ihe na nande omaupyakadi oiimaliwa. Ondilo yayo oya dule neenghono oshikolo sha xupa po, osho hashi ka pwa diva.

GSAM 448.3Oshitukulwa shondombwedi yomalombwelo kombinga yovanhu tava tambula ko oshili osha wanifwa momukalo u kumwifi unene. Haovanhu omilongo ashike, ndele omafele ovanhu ova tambula ouyelele woshili moshilando esho, nopaife ova andjakana moitukulwa yedu ya yooloka. Peemhito da yooloka, ngeenge nda talele po San Francisco, ohandi mono ovanhu va dja pavali fiyo omulongo ovo va tambula ko oshili okuhovela eshi nda li nda ongala navo oshikando shaxuuninwa; nexulilo inali fika.

GSAM 449Efyo lOmukulunhu White

GSAM 449.1Pehafimbo lomudo 1880, Meme White okwa pewa omalombwelo okupitila mOmhepo yexunganeko a lombwele omulumenhu waye, Omukulunhu James White, kutya na kufe po mahapu omomalipyakidilo noinakuwanifwa oyo a li a humbata, ndele e i pe vakwao ovo vanini ku ye momido. Yena na “longekidile elunduluko laye laxuuninwa” — sha hala okutya ondjila yaye yokombada yedu oya li popepi nokuxula. Okwa hovela okupwilikina omahongo aa, ndele kakwa li efimbo lihapu la xupa po, osheshi momudo 1881 oilonga yaye oya xula, nokwa kofa muJesus. Ngeenge 31 Juli okwa kwatwa koudu womalaria u na oupyu. Ngeenge 3 Augushe okwa kufwa keumbo laye a twalwa kOnhele youkolele yaBattle Creek, oko a silwa oshisho ashishe nokwa kwafelwa ngaashi sha li tashi dulika, ndele inashi kwafela. Okwa twikila okuvela unene. Okuhovela tuu kehovelo loudu waye okwa li ta udu kutya “elunduluko laye laxuuninwa” ola fika.

GSAM 449Ehokololo lOmukulunhu Smith

GSAM 449.2Eshi ta popi kombinga yoshiningwanima eshi, Omukulunhu Uriah Smith ota ti: “Eenghalo defyo laye oda li diwa ngaashi tuu tashi dulika. Momafiku atatu axuuninwa oudu waye, efimbo alishe a li e li nodunge, okwa li ta shilipaleke kutya ke na nande ouyahame. Ongudu inene yookaume vaye ovadiinini, ve na omahodi, oya li ya fikama meumbo nomomudingonoko walo, komatango aa mawa efiku lEshabata, manga omwenyo waye tau pu ko kanini. Ngaashi omunhu ta i momwena mokofa, osho a ya mefyo; neshi ashishe sha xula, ombili itaveli oya li ya fa ya dikilwa moinima aishe yoshipala shaye. Osha li sha fa eilikano eli ola nyamukulwa:

GSAM 449.3“‘Pe nge owola ei ndi kofe, Manga ino pe nge ouhafo woye, omo muhe na okukofa; Pe nge efiku lepwizumuko kombada yedu, Manga oilonga yomeulu inai hovela.’”

GSAM 449.4Eshi a fya okwa li e na omido 60 nomafiku avali. Efimaneko olo a li e na muBattle Creek ola ulikwa koshili kutya ovanhu va li inava ninga poshi ya2,500 ova li po kepako laye, ngeenge 13 Augushe. Okwa landulwa fiyo ponhele yepwizumuko laye laxuuninwa monhele yeembila yaOak Hill kongudu yomatelega 95 novanhu vahapu va enda komakanya.

GSAM 450.1Momahokololo mahapu e mu fimaneka a yandjwa konima yefyo laye, ndele a nyanyangidwa mEkonakono nomuudifi, ohatu tumbula eli la shangwa kOmukulunhu S. N. Haskell:—

GSAM 450.2“Ngeenge handi diladila etokolo laye liwa di she momaupyakadi aeshe a ninga diva, olukeno lwomutima waye nouwa womwenyo waye owo a ulikila ovanhu va puka, nokuli naavo va li ve mu ningila nai, keshe pefimbo a mona oumbangi wokulivela kwao, nohole yaye kosho a itavela shi li mondjila, ohandi dulu okutya shili: Tate muIsrael okwa wa. Ngeshi ta pwizumuka, oilonga yaKalunga, pamwe novanhu vahapu, otava ka mona eshi va kanifa okutala kwaye komeho neshisho laye latate.”

GSAM 450.3Eshi a fya, ovatondi vetu ova ti etumwalaka nali xule paife. Inashi ninga ngaho; omahangano oo a li a totwa ku ye mewiliko leke laKalunga oa li a nuninwa okukula unene, a ninge ngaashi “omiti da kunwa kOmwene,” omo hamu ka di oitai ihapu tai imi oiimati.

GSAM 450Etotopo loiveta kombinga yeitavelo la xunganekwa

GSAM 450.4Omido 58 oda pita okuhovela eshi ovo va li hava yandje etumwalaka lOmweengeli omutitatu va ti efimbo otali ka fika, paexunganeko laEhololo 13, ovanhu tava ka hepekwa muUnited States nomoinhele ikwao molwokukala tava diinine oipango yaKalunga. Membo la shangwa kuMeme White, li na edina Omishangwa dotete, ohatu lesha osho tashi landula kombinga yehongo eli:—

GSAM 450.5“Omweengeli okwa ti: ‘Taleni!’ Onda tengulukilwa kovanhu ovadi ile ovo vehe na eitavelo. Aveshe ova li tava uyaana. Eenghendabala neenghono da li novanhu vaKalunga oda li de va pendula noku va handukifa. Keembinga adishe opa li olupadi, olupadi. Onda mona omalongekido taa ningwa okulwa nongudu oyo ya li i na ouyelele neenghono daKalunga. Omilaulu oda li tadi kolele mombinga yao; ndele ova kala va kola, va tambulwa ko kuKalunga, noku mu lineekela. Onda va mona va pilankana; ndele onda va uda tava ilikana kuKalunga nouladi. Omutenya noufiku eilikano lavo inali mwena: ‘Ehalo loye, Kalunga, nali wanifwe! Ngeenge otashi dulu okufimaneka edina loye, patululila oshiwana shoye ondjila yokuteya! Tu xupifa kovapaani ve tu dingilila. Ove tu tokolela efyo; ndele okooko koye otaka dulu okueta exupifo.’”2

GSAM 451.1“Opo nee onda mona ovalumenhu ovawiliki vounyuni tava kundafana pamwe, naSatana novaengeli vaye tava nyangadanga momudingonoko wavo. Onda mona oshinyolwa, oikopi yasho ya andjakanekwa moitukulwa yoshilongo ya yooloka, tashi yandje omalombwelo kutya ovayapuki nava efe eitavelo lavo la yooloka, va efe Eshabata, ndele va diinine efiku lotete loshivike; ngeenge inava ninga ngaho, ovanhu ova manguluka, konima yefimbo lonhumba, oku va dipaa.”3

GSAM 451Ehepeko muAmerika

GSAM 451.2Ovakondjifi vetu ova tya kutya ehepeko itali dulu nande okuya moshilongo eshi, osheshi Efinamhango lOilongo ya Hangana yaAmerika otali ti: “Opaliamende itai tula po omhango yokudika elongelokalunga limwe, ile yokukandana elongelokalunga la manguluka.” Nokwa wedwa ko, “Omukanda wOmaufemba” womoitopolwalongo oyo ya dula etata otau indike eemhango delongelokalunga. Nonande ovo ova popia ngaha, ovanhu vetu ova twikila okuudifa etumwalaka lelondwelo nokulombwela ovanhu va longekidile olwoodi.

GSAM 451.3Momudo 1863 omwa dikwa ehangano olo la li li na elalakano lokulundulula Efinamhango lOilongo ya Hangana yaAmerika neemhango doshilongo, opo di ninge oshilongifo shokufininika ovanhu melongelokalunga. Omaityo aa okwa mona ovayambididi diva unene, nomukalo wokufininika ovanhu va longe osho sha yuka, unene mokukaleka efiku lotete loshivike, owa tandavela. Onghee ehepeko lashili ola hovela nale moitopolwalongo ihapu, nonande imwe yomoitopolwalongo oyo oi na eemhango defiku lotete loshivike tadi amene ovo hava kaleke efiku likwao omolweliudo lavo lomomutima. Ovanhu ova tulwa modolongo molwokuhakaleka efiku lotete loshivike.

GSAM 452Omakwato 116

GSAM 452.1Koshipala shange oku na omusholondodo womakwato 116 aOvaadventista vefiku etiheyali muAmerika, okudja momudo 1878 fiyo omwedi 3, 1896. Mokati kavo, 109 ova monika ondjo. Ovahapu vomuvo ova tulwa modolongo omafiku 20 fiyo 60, nave li po 12 ova fininikwa okulonga “mongudu ya mangwa pamwe neengeketanga,” pamwe novadipai, novambudi, novakolokoshi vai unene. Moshinima keshe, ovo ve va tokolela ove va dimina kutya ova li ovakwashiwana vawa unene.

GSAM 452Ehangano lEmanguluko mElongelokalunga

GSAM 452.2Mefiku 21 lomwedi 7, 1889, muBattle Creek, Michigan, omwa dikwa ehangano la ifanwa Ehangano lEmanguluko mElongelokalunga mOshilongo. Elalakano lalo ola li okukondjifa eemhango delongelokalunga, okumwanga eshiivo mokati kovanhu kombinga yekwatafano lashili pokati kelongelokalunga nepangelo loshilongo, nokukwafa ovo tava hepekwa omolweliudo lavo lomomutima. Ehangano eli ola longa oilonga ihapu mokumwanga omikanda, nomokuyelekela ovanhu kombinga yoinakuwanifwa yavo noiponga yefimbo moshilongo shetu. Oshili, ola longa oshilonga shinene mokutandavelifa eendjovo delondwelo odo di li metumwalaka lEhololo 14:9-12.

GSAM 452Ekwafo lOifo Inai Kwatakana nOmaongalo

GSAM 452.3Omahepeko oo a li taa ningilwa Ovaadventista vefiku etiheyali pefimbo olo okwa popiwa momanyolo ovashangi voifo ngaashi New York Sun, New York World, Chicago Inter Ocean, naikwao. Omwa holoka omanyolo a popya moipafi kombinga yomukalo uhe li pauyuki wa ningilwa omukwashilongo wOilongo ya Hangana yaAmerika, molwokudulika keliudo laye lomomutima nokukaleka efiku tuu olo la tumbulwa moshipango. Omolwomanyolo oifo a tya ngaha, oshinima eshi osha etelwa omamiliyona ovaleshi. Momwedi umwe ashike oshili shopokati shetumwalaka lOmweengeli omutitatu osha shiivifilwa ovanhu vahapu va dula ovo twa li twa dula okufikila moomudo da dula 20.

GSAM 453Ehandu lOmunhu la Ningifwa li Hambelele Omwene

GSAM 453.1Onghee otashi monika kutya eenghendabala dovanhu dokukandana oilonga yaKalunga nokumona eemhango okuyambidida Eshabata olo tali kondjifa olo la lombwelwa moshipango oshiti 4, oda kwafa okuyeulula ondjila opo oshili shi ye komeho diva unene.

GSAM 453.2Eshi hatu diladila osho sha wanifwa neenghedi edi meemwedi dinini, eendjovo mbali dOmanyolo otadi holoka neenghono momadiladilo etu. Imwe otai ti: “Fye itatu dulu okulonga sha shi kondjife oshili, ndele ohatu dulu okulonga omolwoshili;”4 Naimwe otai ti: “Oshili, ehandu lomunhu otali ku hambelele; ehandu olo la xupa oto li kandana.”5

GSAM 453Exunganeko lEemhango dEfiku Lotete lOshivike

GSAM 453.3MOndombwedi yomalombwelo onomola 32, ya nyanyangidwa momudo 1885, omu na eendjovo tadi popi ngaashi eemhango defiku lotete loshivike tadi ka pitikwa mOilongo ya Hangana yaAmerika. Otadi ti: “Opo ovatoti veemhango va holike kovanhu nokuyambididwa, otava ka dimina epulo lomhango yefiku lotete loshivike.”6 Otu na okutala kashona nghee eshi sha wanifwa nale.

GSAM 453Eemhango dOshinyangadalwa shOunyuni

GSAM 453.4Momudo 1892 Opaliamende oya pulwa i indike okuyeulula Oshinyangadalwa shOunyuni mefiku lotete loshivike. Osha li tashi ka ningwa muChicago, Illinois, okudja momwedi 5 fiyo omwedi 10 womudo oo. Omhango ya tya ngaha oya pitikwa mefiku 19 lomwedi 7, 1892, omolwefininiko tuu olo la xunganekwa pombada. Nashi dimbulukwe kutya olu olo olutete Opaliamende yOilongo ya Hangana yaAmerika lokoumbangalanhu ya tula po omhango kombinga yEshabata.

GSAM 453.5Omaongalo okwa tumina Opaliamende omisholondodo dinene domadina, nomapulo a shangelwa pamwe, neetungwalaka dopeengodi. Ka li taa indile ashike Opaliamende, ndele okwa shiivifila yo nohole (?) oilyo yayo kutya “ohatu li udanekele nokuudanekela ovakwetu kutya, okudja paife, otatu anya okuhogolola ile okuyambidida omupaliamende nande umwe, ou a kala oshilyo shOsenate ile omukalelipo wovanhu, a pewe oshilonga nande shimwe ile oshinakuwanifwa, ngeenge okwa hogolola ekwafo nande lilipi li wedelwe Oshinyangadalwa shOunyuni, kakele ngeenge omalombwelo aa a tumbulwa momatokolo aa a diininwa.” Omalombwelo okwa li kutya Oshinyangadalwa nashi valwe mefiku lotete loshivike.

GSAM 454Eendjovo mOpaliamende, 1892

GSAM 454.1Ngaashi oshihopaenenwa sheendjovo da popiwa mOpaliamende eshi omhango ya pitikwa, lesha eshi tashi shikula:

GSAM 454.1“Ohandi kala nda hala okumona ehepaululo lokukana la shangwa momukanda, nokweetwa po kOpaliamende yOilongo ya Hangana yaAmerika. Li shanga. Oto li shanga ngahelipi? ... Li pa eendjovo, ngeenge ou na ouladi; li popila, ngeenge ou na ouladi; vangapi vomwaavo ve li hogolola tava ka alukila vali apa? Ohandi teelele kutya kaku na nande umwe. Otamu litula moshiponga eshi tamu li kondjifa.”

GSAM 454Okulitumbalekela kwEongalo

GSAM 454.2Ovo va pula nokumona kOpaliamende epitiko lomhango ei ove i tala ongomufindo wa fimana melalakano lavo lokutula po eemhango delongelokalunga. Eshi osha yela osheshi umwe womovaudifi ava va shiivika, eshi a li ta udifa muPittsburg, Pennsylvania, diva konima yaasho, okwa tya:—

GSAM 454.3“Eshi eongalo li na eenghono mokati komahangano manene opapolitika ile opapangelo, osha ulikwa neenghono moshinima shopefimbo lopaife shOshinyangadalwa shOunyuni. Osenate yOilongo ya Hangana yaAmerika, ehangano la dula aeshe moshilongo, oya pwilikina kondaka yelongelokalunga, ndele oya pitika omhango yokuyandja $5,000,000 kOshinyangadalwa shOunyuni, pamwe nelombwelo la tulwa po keongalo kutya oivelo yoshinyangadalwa eshi shinene inai yeululwa mefiku lotete loshivike. Oshiningwanima eshi shinene shiwa otashi dimbulukifa Omukriste kutya, ngeenge eshi otashi dulu okuningwa, oinima imwe ya pumbiwa ngaashi eshi yo otai dulu okuningwa. Eongalo otali mona eenghono alushe, nondaka yalo otai ka udika komesho oluhapu unene i dulife nale.”

GSAM 454.3Onghee otatu mono ngaashi ondombwedi yomalombwelo oyo ya pewa momudo 1885 ya wanifwa nokutwikila okuwanifwa.

GSAM 455Oukumwe wOvakatolika nOvaprotestande

GSAM 455.1Moshinima eshi otatu tumbula exunganeko limwe la ningwa momudo 1885, olo tali hangwa yo mOndombwedi yomalombwelo onomola 32:—

GSAM 455.2“Eshi Ouprotestande tau tandaveleke eke lao kombada yomukanka li kwate eke leenghono daRoma; eshi tau tandaveleke eke lao kombada yomukanka woule li kwate eke lehongo lokupopya neemhepo dovafi; eshi, kewiliko loukumwe ou wa tya patatu, oshilongo shetu tashi ka dina keshe oshimhango shEfinamhango lasho ongepangelo lOuprotestande nOrepublika, ndele tashi ka longekida okutandavelifa oipupulu nomapukifo opapa, opo nee otatu dulu okushiiva kutya efimbo la fika lokulonga kwaSatana oilonga ikumwifa, nokutya exulilo oli li popepi.”7

GSAM 455.3Opo tu ulike ngaashi oshitukulwa shotete shexunganeko eli tashi wanifwa nale, otu nokulombwela ashike ovanhu va tale eshi tashi ningwa mokati ketu. Taleni Ovaprotestande, ovaudifi novanhu yo, tava kongo ehalo liwa lOvakatolika, tave va ifana va ka holoke momahangano avo, naikwao. Nashi dimbulukwe kutya osho hashi monika paife moshinima eshi, kasha li sha monika naanaa momudo 1885, eshi ondombwedi yomalombwelo ei ya pewa.

GSAM 455.4Opo ndi ulike ngaashi Ovaprotestande tava kongo eke nekwafo lovashikuli vopapa, ohandi tongola moshifo Kansas City (Missouri) Star shefiku 18 lomwedi 3, 1896.

GSAM 455Ovametodista nEfiku laPatrick Omuyapuki

GSAM 455.5Eendjovo oda popiwa mEumbo lOmaimbilo laCoates, muKansas City, Missouri, mEfiku laPatrick Omuyapuki, mefiku 17 lomwedi 3, 1896, kuNdokotola Mitchell, omufita weongalo lOvametodista la dula omaongalo makwao muKansas City. Oshifo Star otashi tumbula oshitukulwa sheendjovo odo ngo“oshinyangadalwa shishona shi fa oshinyandwa.” Ndokotola Mitchell okwa pandulwa neenghono komakufilo, eshi a popia eendjovo edi:—

GSAM 455.6“Okutonda vamwe molweitavelo lavo omona wokuhashiiva. Ohatu tondo vamwe molweitavelo lavo osheshi katu shii nawa ovakwetu. Fye Ovaprotestande otwa hongwa okuitavela oinima ihai dulu okutongwa kombinga yOvakatolika. Ovakatolika ova hongwa okuitavela oinima ihai dulu okutongwa kombinga yOvaprotestande. Paife ohatu dimbulukwa omaityo etu a puka kombinga yavakwetu, ngeenge otwa ehene popepi tu tale momesho avamwe nokukwatana omake; ngeno otu shiivane shi dule apa, ngeno ohatu holafana yo shi dule apa. Otwa kala twa tukauka nokupopya vamwe nai. Ovashikuli vaKristus omunelago ove na okukwatwa kohoni. Ovakriste aveshe ova kulilwa po komanyinga oo tuu a fimana; ohatu kalekwa ponghenda tuu oyo yaKalunga, nohatu teelele okufika meulu tuu olo. Hano vamwatate, nawa tu shiivafane opo tu li natango kombada yedu.”

GSAM 456.1Oshifo Star otashi twikile:—

GSAM 456.2“Opo nee Ndokotola Mitchell okwa lunduluka a tala kuTate Dalton [omuyambi Omukatolika], oo a li a kufa onghalo ashike konima yaye, ndele okwa twa eke laye, ta ti: ‘Omumwatate Dalton, tala eke lange eli.’ Tate Dalton okwa fikama nokukwata eke olo la twalwa kuye. Neshi Ndokotola Mitchell te li nyengifa, okwa tya: ‘Otashi ka kala ohoni inene unene ngeenge konima yokukala efimbo lile ngaha modolopa imwe kombada yedu, tu ka pumbwa omweengeli e ke tu shiivafeke meulu. Natu shiivafaneni kombada yedu apa.’ Ovapwilikini ova kufa omake. Neshi Tate Dalton a kufa vali onghalo, Ndokotola Mitchell okwa twikila eendjovo daye.”

GSAM 456Oshinima Shinene Tashi Ka Tula po Etokolo

GSAM 456.3Ohatu tongola momukanda umwe wa shangelwa muMelbourne, Australia, mefiku 18 lomwedi 2, 1892:

GSAM 456.3“Eulu alishe onda ulikilwa li li pokutalela oiningwanima eshi tai holoka. Molwoodi lunene olo la kala efimbo lile kombinga yepangelo laKalunga kombada yedu, omu noku ka holoka efimbo lidjuu. Oshinima shinene tashi ka tula po etokolo oshi noku ka ningwa, nosha tya diva unene.”

GSAM 456“Oshiwana shOvakriste” shOmupanguli Brewer

GSAM 456.4Omafiku 11 konima eshi omukanda ou wa shangwa, manga ina u fika mOilongo ya Hangana yaAmerika, omwa ningwa oshinima osho Ovaprotestande nOvakatolika yo tava ti osha tula po etokolo lekalepo lokomesho loshiwana eshi. Ohandi tumbula etokolo lOmhangu yoPombada yOilongo ya Hangana yaAmerika, kutya “Eshi oshiwana shOvakriste,” olo la pewa mefiku 29 lomwedi 2, kOmupanguli Omukulunhu Brewer. Ngaashi sha ulikwa nale, mefiku 19 lomwedi 7 womudo tuu oo omhango yokuvalela Oshinyangadalwa shOunyuni mefiku lotete loshivike oya pitikwa. Ovaudifi ovo va indila neenghono opo i pitikwe, ova indila va mana mo, tava ti, eshi Omhangu yoPombada ya tumbula kutya eshi oshiwana shOvakriste, Eshabata lOvakriste oli na okukingwa li ha nyonwe. NOngudu yElunduluko lOshilongo oya diladila yo ngaha. Eshi eshi oshiwana shOvakriste, oshi na okudimina Kalunga neemhango daye di ninge oshishako shepangelo, naikwao. Oshili oshinima shinene tashi tula po etokolo osha ningwa molwoodi lou lexulilo, “nosha tya diva unene.”

GSAM 457Ovaxunganeki vOnale

GSAM 457.1Momamoniko oo a pewa ovapiya vaKalunga, ovaxunganeki, omwa li mwa monika omaludi avali — limwe la ifanwa “omamoniko a yela,” ile oo a pewa omunhu ponhele opo a li ta dulu okumonika eshi e li memoniko; nalikwao la ifanwa “omamoniko oushiku.” Omamoniko otete otaa tumbulwa mu1 Samuel 3:1, omo mu li ehokololo lomumati Samuel neendjovo edi: “Ondjovo yOmwene oya li ya pumba momafiku enya; kakwa li emoniko li yele.”

GSAM 457Omamoniko a Yela

GSAM 457.2Ola li emoniko la tya ngaha (emoniko li yele), eshi eke lOmwene la li kombada yomuxunganeki Hesekiel. Eshi ovakulunhu vaJuda va li va kufa onghalo koshipala shaye, ove mu mona memoniko li yele.8 Pefimbo limwe omuxunganeki Daniel okwa twalwa memoniko mokati kovapangeli vOvakaldea. Ngeno ova kala po, ngeno ova li tava dulu oku mu mona memoniko, ndele “ekakamo linene ole va kwata, fiyo va faduka va ka holeke.”9

GSAM 457Omamoniko Oushiku aMeme White

GSAM 457.3Omamoniko otete aMeme White aeshe okwa li omamoniko a yela. Okudja momudo 1884, omukalo womamoniko owa lunduluka moshinima eshi, osheshi paife oo taa ifanwa mOmanyolo “omamoniko oushiku.” Haoondjodi ashike, ndele omweengeli tuu oo ta yele okwa holoka, te mu pe omalombwelo, ngaashi moomudo donale momamoniko a yela. Oihopaenenwa ihapu “yomamoniko oushiku” oya shangwa mOmbibeli, ngaashi tashi monika diva mokulesha Genesis 46:2; Daniel 2:19; 7:13; Oilonga 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.

GSAM 458.1Momamoniko aa oushiku aMeme White omwa ningwa omaxunganeko mahapu a fimana, oo a wanifwa lelalela, ngaashi sha tumbulwa nale. Paife ohandi ka tumbula amwe omomamoniko oo a pewa konima.

GSAM 458Okutwalwa kuWashington

GSAM 458.2Momudo 1893, Meme White okwa tya:

GSAM 458.2“Oilonga ihapu unene otai ongalelelwa paife muBattle Creek. Ngeno oilonga oyo oya tukulwa ndele tai tulwa meedolopa dikwao, omo ouyelele neshiivo tai dulu okunangeka noupuna oinhele ikwao, ngeno osha li she likwata nomukalo waKalunga. Omwene ina hala Jerusalem yapili muBattle Creek. Opa pumbiwa omalunduluko manene nomaaluluko, nokutwala oilongifo nomahangano konhele imwe, ngeenge ehalo laKalunga li noku ningwa.”

GSAM 458.3POshongalele shOngalo Aishe muOakland, California, momwedi 3, 1903, okwa tya:

GSAM 458.3“Oomudo va fika apa ovanhu vetu ova pewa elondwelo eli: Djeni mo muBattle Creek. Ndele omolwoilonga ihapu ya dikilwa omo, osha li shipu okukala mo, novanhu kava li tava mono kutya omolwashike ve na okuya konhele imwe.”

GSAM 458.4“Okunyamukula epulo olo la pulwa kombinga yokukala konhele imwe, ohandi nyamukula ndi ti: Heeno. Eembelewa dOshongalele shOngalo Aishe noilonga yonyanyangido nai kufwe muBattle Creek. Inandi shiiva onhele oyo tai ka kala, ngeenge okomunghulo wEfuta Atlantika ile konhele imwe. Ndele eshi ohandi shi tongo: Inamu tula po nande emanya ile oshitiina muBattle Creek opo mu tunge vali ombelewa yaReview omo. Kalunga oku na onhele iwa i dule oyo omolwayo.”

GSAM 458.5Konima eshi va uda omalombwelo aa, oshongalele shovaitaveli osha hogolola “kutya eembelewa dOshongalele shOngalo Aishe nai kufwe muBattle Creek, Michigan, i twalwe konhele imwe komunghulo wEfuta Atlantika.”

GSAM 459.1Momutumba womayele wOshongalele shOngalo Aishe oo wa ningilwe muBattle Creek, konima yomutumba wOshongalele shOngalo Aishe, omwa hogololwa “kutya otatu yambidida okutula onhele yowiliki yombelewa yOshongalele shOngalo Aishe popepi nedolopa New York.” Onghee okomiti inene oya hoololwa i konge onhele ya wapala. Okomiti oya shiivifila Meme White elalakano layo, ndele tai pula ngeenge okwa li e na ouyelele umwe u wedelwe kuvo. Mokunyamukula okwa tya:—

GSAM 459.2“Omwene ne tu kwafe tu ye konhele imwe tu udite ko nokugalikana. Onda shilipala kutya okwa hala tu shiive, nosha tya diva unene, opo tu na okutula eumbo lonyanyangido letu. Onda tompwa kutya ondjila yetu imwe ya amenwa oyo okukala twa longekida okuya konhele imwe eshi tuu oshilemo tashi i po. Natu galikaneni e tu wilike. Omewiliko laye okwe shi ulika kutya okwa hala tu dje mo muBattle Creek....

GSAM 459.3“New York opa pumbwa okulongwa oilonga, ndele ngeenge eumbo lonyanyangido letu oli na okudikwa oko, ame itandi dulu okushi tonga. Ame itandi dulu okutala ko ouyelele nda pewa kutya owa yela wa wana opo ndi yambidide okuya konhele imwe oku.”

GSAM 459.4Konima yokukala oivike ivali lwaapo pokukonga onhele modolopa New York nomeedolopa tadi li kundukida, okomiti inai mona onhele ya wapala omolweumbo lonyanyangido. Pefimbo eli omwa fika omukanda wa shangwa mefiku 30 lomwedi 5, omo Meme White a tya:—

GSAM 459.5“Eshi ovamwatate tava kongo onhele yeumbo lonyanyangido laReview and Herald, ove na okukonga Omwene neenghono. Ove na okuya konhele imwe nefiloshisho linene, nokupashukila, nokugalikana, nokukala alushe tava dimbulukwa oungone wavo vene. Fye katu na okulineekela omatokolo ovanhu. Otu na okukonga ounongo oo Kalunga ha yandje....

GSAM 459.6“Kombinga yokudika ehangano muNew York, ondi nokutya: Kaleni mwa lungama. Ame itandi yambidida li kale popepi naNew York. Paife itandi dulu okuyandja omatomheno ange aeshe, ndele onda shilipala kutya onhele nande imwe yomoule weemayila 30 okudja kedolopa olo, otai ka kala popepi unene. Konakoneni oinima tai kundukida oinhele ikwao. Onda shilipala kutya ouwa u li muWashington, D.C., ou na okukonakonwa nawa.

GSAM 460.1“Fye katu na okudika ehangano eli modolopa ile komafelela edolopa. Oli na okudikwa komikunda, oko tali dulu okukundukidwa kedu.”

GSAM 460Exunganeko lEtwilo lOndando Iwa

GSAM 460.2Neshiivo eli, okomiti oya hovela okukonga popepi naWashington nokugalikana. Opo nee omwa fika omukanda omutitatu u na omalombwelo aa:

GSAM 460.2“Otwa kala hatu galikana tu pewe ouyelele kombinga yonhele yoilonga yetu koushilo, ndele ouyelele owe tu fikila momukalo wa yela lelalela. Onda pewa ouyelele wa yela kutya ohatu ka etelwa oinhele tu i lande, oyo ovanhu ovo va li ve na oimaliwa ihapu yokulongifa va longifa ko nale oimaliwa ihapu. Ovaneumbo vomaumbo aa manene hava fi, ile efiloshisho lavo otali twalwa koshinima shimwe, ndele oinima oyo otai tulwa i landifwe kondando ya pwa unene....

GSAM 460.3“Mouyelele oo nda pewa, ondi shii kutya paife onhele yowiliki yaReview and Herald oi na okukala popepi naWashington.”

GSAM 460Onhele ya Xunganekwa Oya Monika

GSAM 460.4Ve na omukanda ou, okomiti oya hovela okukonga onhele mOshitopolwa shaColumbia, ndele kakwa li kwa monika edu kondando ya pwa peedola 1,000 keyeka keshe. Xuuninwa ova lombwelwa va tale Takoma Park. Eli ehokololo lokomiti:—

GSAM 460.5“Otwa mona edu li fike po eeyeka 50, ashike pondje yOshitopolwa, ndele mokati keengamba dedolopa Takoma Park, olo twa li hatu dulu okulanda oodola 6,000, ile peedola 120 keyeka. Onhele ei otwe i konakona nawa. Otwa mona kutya ko kwa dja oomudo omunamiti umwe womuBoston okwe i hoolola ongonhele yoshihakulilo. Otaku tiwa okwa longifa oodola ve li po 60,000 moku i landa nomokukufa mo oihwa aishe inini, noikuni, noishwa. Omaupyakadi oimaliwa okwe mu kandana e ha wanife omalalakano aye. Edu ola ya momake omushamane umwe oo a li e mu kwatifa oimaliwa, nedu olo li li oshikwatifi shoimaliwa oyo; okwe mu kalela oodola 15,000.

GSAM 461.1“Ovakaledolopa vaTakoma Park, ovo va kalelwa po komuwiliki wedolopa novalumenhu vamwe vomovawiliki, ove tu tambula nohole inene ponhele ei, nove tu shilipaleka kutya otava ka longafana nafye nohole mokuwanifa omalalakano etu.

GSAM 461.2“Momaendo etu aeshe nomokukonga kwetu, katu na onhele imwe twa mona oyo ya wanifa nawa omalombwelo oondombwedi ngaashi ei. Otwa itavela kutya ewiliko laKalunga ole tu twala konhele oyo e tu halela tu kale.”

GSAM 461.3Eshi twa tala omawanifo mahapu oondombwedi domalombwelo a ulikwa moshitukulwa eshi nomoitukulwa yonale, natu “itaveleni mOmwene Kalunga ketu, opo tu kole; natu itaveleni yo omuxunganeki waye, opo tu pondole,” opo tu longekidilwe oiningwanima oyo i li natango komeho, i he tu shakeneke inatu i teelela.

Notes

  1. 2 Omafimbo 20:20. ↩
  2. Omishangwa dotete, epandja 272. ↩
  3. Membo olo tuu limwe, 282-283. ↩
  4. 2 Ovakorinto 13:8. ↩
  5. Epsalme 76:10. ↩
  6. Oondombwedi dOngalo, embo 5, epandja 451. ↩
  7. Oondombwedi dOngalo, embo 5, epandja 451. ↩
  8. Hesekiel 8:1. ↩
  9. Daniel 10:7. ↩

Note

Back