Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
06 / 31
06 / 31

Oshitululwa 3 — Okuya kwombuto ya udanekwa

John Norton Loughborough

GSAM 57.1“Opo efimbo lya wanifa, Kalunga a tumu Omumona we, ... a dalwa e li koshi yomhango, opo a kulile ava va li koshi yomhango, opo tu tambulwe tu ninge ovana vaKalunga.”1

GSAM 57.2“Paife, kuKalunga ou e na onkondo oku mu pameka metwokumwe nevaengeli lange nokuudifwa kwaJesus Kristus, nokuhololwa kwoshiholekwa, osho sha kala sha holekwa okudja pehovelo lounyuni, ndele paife sha hololwa nokushiivifwa koiwana aishe okupitila momishangwa dovaxunganeki, pamupango waKalunga waalushe, opo va dulike meitavelo: kuKalunga aeke omunaendunge naku kale efimano okupitila muJesus Kristus fiyo alushe.”2

GSAM 57.3“Okwa shiivifila nge oshiholekwa mokuholola, ngaashi nda nyola nale neendjovo dinini, ... osho sha li inashi shiivifwa kovana vovanhu momapupi amwe, ngaashi paife sha hololelwa ovapostoli vaye ovayapuki novaxunganeki nOmhepo.... Ame, ou ndi li omunini ndi dule ovayapuki aveshe, onda pewa efilonghenda eli, opo ndi udife mokati kovapaani oupuna waKristus oo itau dulu okukonakonwa u xulwe; nokuulikila ovanhu aveshe ekwatathano loshiholekwa, osho sha kala sha holekwa muKalunga okudja pehovelo lounyuni, ou a shita oinima aishe okupitila muJesus Kristus.”3

GSAM 57.4Ovanhu tava ti kutya mEtestamenti Likulu evaengeli ola li la holekwa; mEtestamenti Lipe ola hololwa. Ngashi omunhu umwe a ti: “Eshi va li tava yooloka kuKalunga, OvaJuda va kanifa unene eudeko lomahongo elongelokalunga lomikalo. Elongelokalunga olo lomikalo ola li la dikwa po kuKristus mwene. Momukalo aushe wa li oshifano she; ola li la yadi omwenyo nouwa wopamhepo. Ndele OvaJuda va puka omwenyo womhepo momikalo yavo, va kwatelela koifano ya fya. Ova li tava itavela momayambo nomipango yavo mwene, ponhele yokulineekela ou kwa li taa ulike kuye.”

GSAM 58Okulindila owiliko lopashiye

GSAM 58.1“Opo OvaJuda va li tava pula okuya kwaMessia, kave li na eudeko lyoilonga ye. Kava li tava kongi ekulilo momatimba, ndele emanguluko mOvaRoma. Ova li tava lindila Messia e ye e li omufindi, a teye onkondo yomuhepeki, a yelule Israel i pangele oiwana aishe. Ngashi, omukalo wa li wa longekidwa opo va kale tava ekelashi Omukulili.

GSAM 58.2“Ovanhu, momutukulo nomaupyakadi avo, novawiliki ava va li ve na enota lepangelo, va li va halelela okuya kwomunhu ou ta ka finda ovatondi vavo nokushunifila Israel ouhamba. Ova li va konakona omaxunganeko, ndele kava li ve na eudeko lopamhepo. Ngashi va puka omikanda tai ulike elininipiko laKristus mokuya kwe kotete, va longitha pwa puka oyo tai popi ouyamba wokuya kwe kwapili. Elinenepeko la fifikinifa omesho avo; va fatulula omaxunganeko metwokumwe nomahalo avo vene oulikolelomwene.

GSAM 58.3“Eemvula kupitila po elufu yimwe OvaJuda va li va lindila okuya kwOmukulili. Pashiningwanima eshi va li va tula omalindilo avo a dula aeshe. Momaimbo nomomaxunganeko, momikalo yEkotulo nomomailikano momaumbo, ova li va tula po edina lye. Ndele opo e ya, kava mu dimbuluka. Omuholike wokomeulu kwa li kuvo a fa omudi tau di medu likukutu; ka li na efano nouwa; kava mona muye ouwa opo ve mu halelele. ‘Okwe uya kovambulavo, ndele ava vokombulavo inave mu tambula.’”4

GSAM 58Moshiwana shaDavid

GSAM 58.4Opo efimbo la xunganekwa kuDaniel la li tali ehene popepi, opo “Messia Omukwambalame” — Omunhu a kwambalwa — a li e na okuya, OvaJuda va li tava dulu okudiladila, ndele kape na omalimbililo kutya osho va ninga, tava ti: Messia momukalo womunhu oku na okuya moshiwana nomukalo waDavid, ngashi okuvalwa kwe oku na okukala mo; ngashi omipango nomikalo yOvaJuda, oku na oku kwambalwa peemvula omilongo nhatu opo a longe kovandu; ndele ngele oku na oku holoka ngOmukwambalame pofimbo olo, okuvalwa kwe oku na okukala eemvula omilongo nhatu fimbo inapa fika exulilo loivike yomido omilongo hamano nomugoi, oyo i na okufika pokuya kwaMessia.

GSAM 59Omaxunganeko a Simeon na Anna

GSAM 59.1Pefimbo olo Israel aishe ya li tai lindila. Ovanhu ava va li hava konakona Omanyolo noudiinini neliyandjo va li tava lindila okuvalwa kwomunhu a li e na okukala Ohamba nomuwiliki wavo. KuSimeon omukulu nomuyapuki, ya hololwa “kOmhepo iiyapuki kutya ita ka fa fimbo ina mona Kristus wOmwene.”5

GSAM 59.2Opo Omukulili omunini a etwa kEkotulo, Simeon a dimbuluka kutya omunona ou e li oye a li a popiwa — Kristus. “Ndele a mu kwata momake, a yambidida Kalunga, a ti: Omwene, paife oto efa omupika wo a ye nombili, ngashi ondaka yo; shaashi omeso ange a mona exupifo lyo, olo wa longekida komesho govandu aveshe: ouyelele woku minikila ovapaani, nefimano lovanhu voIsrael....

GSAM 59.3“Ndele Simeon a va yambidida [Josef na Maria], a ti kuMaria, meme ye: Tala, omunona ou wa tulwa po opo vahapu moIsrael va we nokufikama vali; nokuva edidiliko olo tali ka kondjifwa; (hee, eongamukonda nalo otali ka tyuula omwenyo woye mwene) opo omadiladilo gomitima dihapu a hololwe.

GSAM 59.4“Ndele kwa li Anna umwe, omuxunganeki, omonakadona waPhanuel, moshiwana shaAser.... Ndele e ya pofimbo olo a pandula yo Omwene, a popi kombinga ye kwaaveshe va li tava lindila exupifo moJerusalem.”6

GSAM 59Ovaengeli tava talele po ovafita

GSAM 59.5Kale kepa, onghundana iwa yokuvalwa kwOmukulili oya li ya udifwa nOvaengeli kovafita momatanda gaBetlehem. Ovaengeli va li tava imbile ovafita ava va li tava pwilikine omaimbilo aa a nyenye:

GSAM 60.1“Efimano nali pewe Kalunga mokombadambada: pedu naku kale ombili, nehalo liwa kovanhu.”

GSAM 60Ovalumenhu veendunge tava talele po Betlehem

GSAM 60.2Ndele pa ya ovalumenhu veendunge vokoushilo, ava va li va mona “onyofi tai piti,” ngashi Balaam a li a xunganeka. Opo va landula ehololo lyo, va fika moJerusalem, va hepa okupula kohamba omupe. Eshi va lombwelwa kutya Betlehem oyo ya li i na okukala onhele yokuvalwa kwOu a halelelwa, va ya komeho; ndele onyofi ya monika vali ya va wilika, va etwa koshikungu shokunini omo Omukulili a li. Apa va li va linyongamena Omumona omuyapuki, va mu yandjela oshingoldo, omunukililo nomirra, ndele va ya vali mondjila yavo irefi kOumbo.

GSAM 60Omukulili peemvula 12

GSAM 60.3Okutameka kounona fiyo peemvula omulongo naavali, kava nyolwa ihapu yaKristu Omukulili, ndele okukula kwaye meendunge nomolule, neduliko laye kovadali vaye. Ndele opo a fika peemvula omulongo naavali, e li pamwe naJosef naMaria va ya moJerusalem koshikungungu shomvula aishe, a imbalalisa ovapristi momayele e li na momapulo ge, nomayalulo e li na momapulo a pumbwa. Kutya pofimbo olo kufika opo a tameka oilonga yevandu, oilonga yokulinipika yomuhongi womiti, oya li ya fimanekwa kuye ngashi a li ta longa naJosef, omulumenhu waMaria.

GSAM 60Oilonga yaJohannes Omushashi

GSAM 60.4Eemwedhi hamano komutwe gwokutameka oilonga yevandu, oilonga yaKristus ya li ya udifwa kuJohannes Omushashi. Ovanhu va li tava ya momikungungu ihapu oku pulakena Johannes nokushashwa kuye. Opo “va li tava lindila [okuya kwMessia] novanhu aveshe va li tava diladila [“va li tava diladila ile tava patathana,” mepeko loshinyolwa] momitima yavo kombinga yaJohannes, kutya oye Kristus ile ha; Johannes a yamukula, a ti kovanhu aveshe: Ame handi mu shashe nomeya; ndele taku uya ou e na onkondo di dule dange, ame kandi li na onkondo oku dila omukwatelo woinjeke ye: oye e na oku mu shasha nOmhepo iiyapuki nomulilo; e na oshihengula she momake, e na oku koshifa oshikungungu she nawa, a ongele oilya momaanda aye; ndele olungu ote li xwike nomundilo ihau dimi.”7

GSAM 61Jesus a shashwa

GSAM 61.1Opo Johannes a li ta shasha ovanhu, a mona Jesus e ya kuye opo a shashwe, a ti: “Tala, Odjona yaKalunga tai kufa po omatimba ounyuni.... Ndele Johannes a yandja ondombwedi, a ti: Nda mona Omhepo tai kuluka ya dja kumeulu ngombamba, ya kala kuye. Ndele ame kanda mu dimbuluka; ndele ou a tumu ngame ndi shashe nomeya, oye a ti ku ngame: Ou to mona Omhepo tai kulukile kuye, tai kala kuye, oye e na oku shasha nOmhepo iiyapuki. Nde mona, nde yandja ondombwedi kutya ou oye Omumona waKalunga.”8

GSAM 61Ondaka yokomeulu

GSAM 61.2Kristus ka li a kolekwa ashike kutya oye Messia kokukuluka kwOmhepo iiyapuki momubili nga mbamba, ndele vali nOndaka yokomeulu. Momuudifi waMateus tu li twa lesha, “Opo Jesus a shashwa, a dja momeya diva, ndele tala, omeulu a yeuluka, a mona Omhepo yaKalunga tai kuluka ngombamba, tai ya kuye: ndele tala, ondaka ya dja kumeulu, tai ti: Ou oye Omumona wange omuholike, oye ame ndi mu hokwa.”9

GSAM 61.3Ndele nando “Johannes ka ningi oshikumwifa,” ovanhu, opo va mona onkondo inene ya landula oilonga yaKristus, va li va pindikwa oku ti, “Oinima aishe Johannes a popi kombinga yomunhu ou, oya li eendjovo yeshili.”10

GSAM 61Kristus a kwambalwa ngashi omhango wa ti

GSAM 61.4Mokukwatathana nomanyolo gaLukas kombinga yeshasho nokuvaekwa oko kOmhepo iiyapuki momukalo wonghuti, tu lesha, “Jesus mwene a tameka okukala e na omido di fike pomilongo itatu.”11

GSAM 62.1Konima yokulidilika kule kwOmwene wetu kwomafiku omilongo nhee nomayeleko madjuu aDiaboli mombuwa, oo a landula diva eshasho lye, oye “a ya moNazaret, omo a li a kukulila; ngashi omukalo we, a ya moshinagoge mEshabata, a yuka opo a leshe.... Omhepo yOmwene yi li pame, shaashi okwa vaeka nge ndi udifile eehepele evaengeli.... Ndele a tameka oku ti kovo: Nena omanyolo aa a wanifwa momatwi eni.”12

GSAM 62Efimbo lya wanifa

GSAM 62.2Markus, opo a nyola oshinima shimwe, a ti, “Efimbo lya wanifa, nouhamba waKalunga owa fika popepi: lidilululeni nye mu itavele evaengeli.”13 Efimbo la hololwa opo Omunhu a kwambalwa a holoke, la fika. Okwambalwa nOmhepo iiyapuki kwa ningwa pefimbo leshasho lye, ndele paife a li ta tameka oilonga ye, pofimbo nomukalo wa hololwa kovaxunganeki vakale.

GSAM 62Oshilongomwenyo shaMessia sha monika

GSAM 62.3Oilonga yaKristus ya li ya kwatelwa kokuninga oikumwifa pofimbo aishe. Oikumwifa oyo, nando ovanhu kava li va uda ko filufilu omayeletumbulo neendjovo daye, ya li i li oshilongomwenyo kutya oye Immanuel, ile kutya “Kalunga a li pamwe naye.”14 Moikumwifa ei Kristus ka li ta yandja ashike kounyuni ondombwedi yonkondo yaKalunga muye mwene, ndele vali a li ta ulike moilonga oikala yaKalunga nohenda yaye yohole. Opo Filip a li a kala naKristus eemvula nhatu, e mona oikumwifa ye i na onkondo, a ti, “Omwene, tu ulikila Tate, ndele otashi tu wanene.” Jesus a ti kuye, “Onda kala pamwe nomwe efimbo lire, ndele ove ino dimbulukwa nge natango, Filip? Ou a mona ngame, a mona Tate; ndele oshike to ti, Tu ulikila Tate? ... Itavela kutya ame ndi li muTate, naTate e li mame; ile itavele nge omolwoilonga oyo vene.”15

GSAM 63Johannes a limbililwa

GSAM 63.1Nando pefimbo leshasho laKristus Johannes a li e mona okukuluka kwOmhepo iiyapuki, nde a pulakena ondaka yokomeulu tai ti oye Omumona waKalunga, nde mwene a ti oye “Odjona yaKalunga tai kufa po omatimba ounyuni,” oinima ya li tai ningwa momukalo tau puka komalindilo ge, ngashi e li modolongo yaye ya laula, a li a kwatwa koshisho nokulimbililwa.

GSAM 63.2“Ngashi ovahongwa vOmukulili, Johannes Omushashi ka li a dimbuluka omukalo gwouhamba waKristus. Oye a li a lindila Jesus a kale kolukalwapangelo laDavid; ndele opo omasiku a ya komeho, Omukulili ka li a pula owiliko lopashiye, Johannes a li a limbila nokukala a kwatwa koshisho.”16 “A ifana ovahongwa vaye vavali kuye, [oye] a va tuma kuJesus, a ti: Oto li ou e na oku ya, ile tu lindile umwe?” “Pefimbo olo Jesus a velula vahapu komikifi nomauwehame avo, a mangulula ovanhu keemhepo dii, ndele a pa ovapofi vahapu okumona; ndele Jesus a yamukula a ti: Endeni, mu udife Johannes oyo mwa mona nomwa pulakena.”17

GSAM 63.3Oya li oupyakadi kovajuda ile kovahongwa mwene okumona nawa omashili mahapu a popiwa kOmukulili, shaashi ova li va kolela moku itavela kutya opo Messia e ya, oye e na oku pumba ondjoko yOvaRoma, oyo ya li i va nyanyaleke, ndele a yandje vali ouhamba waDavid nokuwilika ngOhamba wopashiye.

GSAM 63.4Jesus a tameka oku udifa a ti, “Lidilululeni, shaashi ouhamba womeulu owa fika popepi.”18 Opo ovapostoli vaye omulongo navavali va tumwa, va li va kwata etumwalaka limwe, “Ouhamba womeulu owa fika popepi.”19 Pefimbo lya landula moilonga ye, opo ava omilongo heyali va tumwa, va li va ya nendjovo, “Ouhamba waKalunga wa fika popepi nanye.”20

GSAM 64Ovanhu tava imbalala koilonga yaKristus

GSAM 64.1Omalaka nomalongo a yamba aKristus a ninga ovanhu va ti, “Kape na omunhu a kala a popi ngashi omunhu ou.”21 Ndele opo a velula omunhu omupofi nomufitandaka, “ovanhu aveshe va imbalala, va ti: Ou ka li Omumona waDavid?”22 ile momalaka makwao, Ou ka li ombuto yaDavid, Omukulili a udanekwa? “Opo e fika koshilongo she, a longo momasinagoge avo, va imbalala nokuti: Omunhu ou e wanena pi eendunge ndi noikumwifa ei? Ou ka li omumati womuhongi womiti? Ka li meme ye a pewa edina lyaMaria? Novamwatate ve, Yakobus, Yoses, Simon naYudas?”23

GSAM 64.2Pomvula yetitatu yoilonga yaKristus, opo a li mEkotulo poshivilo shokuyapulwa, OvaJuda va mu dingilila, va ti kuye, “Ofiyo onaini to tu kaleke momalimbililo? Ngele ou li Kristus, tu lombwele omesho.”24 Moshivela shomvula ya li ya pita, opo a ningi oshikumwifa shinene shoku liilifa ovanhu omayovi atano ta longifa “omingome nhano doilya neeshi mbali dinini,” a dimbuluka kutya “ova li tava ya noku mu kwata nenkondo va mu ningi ohamba, [ngashi] a ya vali komhunda.”25

GSAM 64Kristus ta longo ovahongwa yoku fa kwe

GSAM 64.3Moku longo ovahongwa ve, Kristus a li a tala oshinima eshi shi na ondilo, okukandula po omadiladilo kutya epangelo lopashiye ola li li na okutameka diva, noku va ulike kutya oye e na oku fa noku ka penduka, oku ya, ndele a ke uya vali. Ngashi a va pula, “Ndele ngele mwa mona Omumona womunhu e ya kombanda omo a li kale, tashi kala shike?”26 Opo a va lombwela “opo kape na omunhu va lombwele kutya oye Jesus Kristus,” tu lesha: “Opo efimbo olo Jesus a tameka oku ulike kovahongwa ve kutya oku na oku ya moJerusalem, a pite momaupyakadi mahapu kovanhu vakulu, kovapristi vakulu novanyoli, a dipwe, ndele e penduke vali kofiku letitatu. Ndele Peter a mu kwata, a tameka oku mu hanyena, a ti: Oshinima eshi nashi kale kokule naave, Omwene; kashi na okuninga kwoove.”27

GSAM 65.1Pefimbo tuu olo a va lombwela kutya kwa li ovanhu va li va yuka apa, ava va li kava na oku fa fimbo inava mona Omumona womunhu e ya mouhamba we.28 Konima yomasiku a fike pohetatu, ekwanifilo olo lya ningwa; ndele omupostoli Peter a ti kutya “emoniko” olo lyaKristus e ya mouhamba we li li oshilongomwenyo shokuya kwapili kwaKristus oku li komeho.29

GSAM 65.2Pefimbo limwe opo Kristus novahongwa ve va li moGalilea, Jesus a va ti, “Omumona womunhu oku na oku yandjwa momake govanhu; ova ka mu dipa, ndele kofiku letitatu oku ka penduka vali. Ndele ova li va nyika oluhodi unene.”30 Ndele vali kava li ve na eudeko, kava dimbuluka ouyelele we, shaashi nando a li e na oku tula momitima yavo oshili yoku fa kwe noku penduka kwe, ova li tava tokola pokati kavo kutya nani a li e na okukala omunene mouhamba womeulu.31

GSAM 65.3Pefimbo likwao Peter a ti kuJesus, “Otu li twa siya aishe, twa landula ove; tashi tu pewa shike? Ndele Jesus a ti kovo: Ohandi mu lombwela oshili, nanye mwa landula ngame, pofimbo lyokulundulula, opo Omumona womunhu a kala kolukalwapangelo loshinge shaye, nanye otamu ka kala komatrono omulongo naavali, mu tokole omapata aIsrael omulongo naavali.”32 Ndele omadiladilo e na sha nouhamba oo tau ka dikwa po diva a li a kwata komesho momitima davo, ndele, ngashi ovanhu, va tameka okukonga onhele iwapala mouhamba.

GSAM 65.4Ndele meme a li e na omalalakano makwao, meme waYakobus naJohannes, vana vaZebedeus, a pula Kristus opo vana ve va pwe pewa onhele iwapala — umwe kolulyo nomukwao kolumoho lolukalwapangelo laye; ile umwe a kale omuwiliki omunene gwouhamba, umwe omunhu omukulu molukala. Ndele Kristus a ti momesho, “Kamu dimbuluka sha mwa pula.”33

GSAM 66Okuya kwaKristus kokuyamba moJerusalem

GSAM 66.1Kepafimbo olo, oshinima shikadi neshikumunwa sha ningwa. Oya li okupidulula kwaLazarus mombila, ou a li a fa omasiku aine. Oshikumwifa shinene osho sha ninga ovanhu va imbalale nokukona, ndele OvaFarisi va tila, va ninga pamwe novapristi oshongalele; momadiladilo gavo va pula, “Tashi ningwa shike? Omunhu ou ta ningi oikumwifa ihapu. Ngele tu mu siya ngashi, ovanhu aveshe va ka mu itavela; ndele OvaRoma va ka ya va kwate onhele yetu noshiwana shetu.”34 Pefimbo olo onkondo yaSatan, tai dja koshi, ya kwata ava va li tava kongi oku dipa Kristus; ndele onkondo tai dja kumeulu ya li tai kwata omikungu, opo yi mu yambeke noku wanifa oyo ya li ya hololwa kombinga ye.

GSAM 66.2Pofimbo olo la popiwa kombanda, ovanhu va dja momikungungu, kava li tava hala okushikula Jesus umwe, ndele vali Lazarus, ou a li a pidululwa momafi. Paife kovo ya li tai monika kutya Jesus oye ohamba wavo a lindilwa efimbo lire; ndele opo va li tava mu mona e ya kJerusalem, e li komwana gwombaanu, omanyolo ga dja momitima yavo: “Ino tila, mwana waSion: tala, Ohamba wo e ya, e li komwana gwombaanu.”35 Ondaka yoku yamba inene ya dja momukungu ou, ya ninga OvaFarisi ve na omitima da kukuta va kale va haluka unene. Pokati kavo va ti, “Kamu mona kutya kape na sha mwa dulu? Tala, ounyuni aushe tau mu shikula.”36 Opo va mu pula Kristus a valule ondaka yoku yamba, a va yamukula, “Ohandi mu lombwela, ngele ava va nyamaza, omatadi otaa ka ingida diva.”37 Omwene a li a ti kombinga yoshinima shoka, “Yambeni,” ndele ngele ovanhu kava wanifa ondaka ye, oye e na oku tula ondaka momatadi gontanda, nao oo e na oku yamba; shaashi ondaka ye oku na oku wanifa.

GSAM 66Kristu okuya nokuuya vali

GSAM 66.3Hasho ashike Omuxupifi wetu a li e li yandja okuwilika omadiladilo govalongwa kombinga yokufa nokuuyuka vali, ndele okwa li a hala oku va longa yo kutya oshilongo kashi ke uya fiyo ye a ya nokuuya vali. Kombinga yokuvalelwa kwaye komushiyakano okwa ti: “Ngeenge handi yelulwa po pedu, otandi koka ovanhu aveshe kwange. Okwa ti ngaho a ulike oshifumino shokufa kwaye. Ovanhu ve mu yamukula ve ti: ‘Otwa uda momhango kutya Kristu ota kala po fiyo alushe; ndele osho to ti ngahelipi kutya Omona womunhu oku na okuyelulwa? Omona womunhu ou olyelye?’”38

GSAM 67.1Opo a kwatelele nawa momadiladilo govalongwa kutya okwa li e na okuya nokuuya vali, fimbo oshilongo shaye inashi dikwa po kombanda yevi, okwa ti: “Ovanona, ondi li pamwe nanye okafimbo kanini natango. Otamu ka konga nge; ndele ngaashi nda li nda lombwela Ovajuda, opo handi i, inamu dulu okuya; ohandi ti ngaho yo kweni. Simon Petrus okwa ti kuye: ‘Omwene, oto i peni?’ Jesus okwa yamukula: ‘Opo handi i, ino dulu oku landula po nena; ndele oto ka landula po konima.’”39 Opo okwa va kumagidha momitima davo da li da hala nokudila neitya: “Omutima weni inau tukuluka. Otamu itavele muKalunga, itavelelenu yo mungame. Momeumbo lyaTate kandje omauumbo amengi; ngeno kasha li ngaho, ngeno nda mu lombwela. Ohandi i oku ka mu longela po onhele. Ngeenge handi i oku ka longela po onhele, otandi uya vali, ndi ka mu tambula kwange; opo ndi li, nane mu kale po.”40

GSAM 67Efaneko lomunhu omunene

GSAM 67.2Vali Omuxupifi okwa li a hala oku kondolola ediladilo la puka kutya oshilongo osha li tashi ka holoka diva, eshi a li ta yi novalongwa vaye kuJerusalem. Okwa ti: “Omunhu umwe omunene okwa yi kedu lokokule oku ka tambula oshilongo shaye nokuuya vali. Okwa ifana ovapiya vaye omulongo, e va pa eeponda omulongo, ndele a ti kwavo: ‘Shiningilileni fiyo ndi uya.’ ... Ndele osha ka ninga kutya ngeenge a uya vali, a tambula oshilongo, opo a lombwela ovapiya ava va diililwe okuya kuye, opo a shiive kutya umwe nomwe okwa mona ngelepi komulimo wokulanda.”41 Mefaneko eli Omwene ote li ulike mwene momunhu omunene. Oye okwa li e na okuya kedu lokokule, kuTate, oku ka tambula oshilongo, fimbo ina aluka a ka pangele.

GSAM 68.1Paviyuliko lyovalongwa va ti: “Edidiliko lokuuya kwoye nelexulilo lounyuni otali ka kala lilipipo?”42 Omuxupifi okwa va pa elandulafano loipito oyo ya li tai ka ningwa fiyo omoudjuu munene oo wa li tau ka kwata Ongalo, nomadidiliko a yela oo a li taa ka holoka. Ngeenge ve shi mona, opo ve shiive kutya okuya kwaye oshi li popepi, sha fika kovivelo, nokutya epupi olo lya mona oipito oyo itali ka pwa fiyo ye a uya.43

GSAM 68Ovalongwa aveshe ve mu xwa

GSAM 68.2Ndele nande Kristu a li a longa ovapostoli kombinga yokufa nokushunithwa, vo inava dulu okuuda oshili shoka a li a va longa kombinga yokuyandjwa komilandu nokuvalelwa komushiyakano. Ova li ve na omadiladilo madhipa ngaho kombinga yoshili, opo ngeenge oshi li sha fika, etililo lyo va popya lya fa, vo aveshe ve mu “xwa ndele ve ya”44 Nande Petrus, Petrus a li omunhu e na omutima wokukala omutse, a li a popya nomatompelo kutya nande ovanhu aveshe ve mu xwa, mwene ka ke mu xwa, okwa li konima yomaola manini ta lidimbike Omwene waye, nokwa ana kutya ke shii omunhu ou. Ova li ve na omadiladilo madhipa kombinga yaitikulo lOmwene kutya pefiku etitatu konima yokuvalelwa kwaye komushiyakano ota ka uyuka ko vafi, ndele ve liivite nokupopyafana ve ti kutya “okuuyuka kovafi otaku ti shike.”45 Osho shimwe, vo inava kala neitavelo, osheshi konima yokufa kwaye nokutulwa kwolutu laye mombila yipya yaJoseph, ova li ve li longela oku mu pama nomafuta. Eshi elindilo lavo la xula po—la pakwa pamwe naKristu mombila—Eshabata olo la li la tya ngahelipi kovalongwa! Nemitima da tula omaupyakadi nokulilila, ndele kaku na Omuxupifi e na olukeno nefilonghenda, ou onghalamwenyo yaye ya li ya yala oilonga yohole neyefilonghenda, a li popepi oku va kumagidha nokuvahwa, onghalo yavo oya li ya nyika oluhodi, va fyaala ve he na omuhekeleki!

GSAM 69Oipito ya kumwifa mongula yokuuyuka

GSAM 69.1Ongula yefiku lotete loshivike oya tameka! Opo pe li ondjongo ngaa megulu nokombanda yevi! Omweengeli omunene okwa kuluka a dja meenghalo doshinge a ya kombila yaJoseph, e na etumwalaka tali lombwele Omona waKalunga a uyuke. “Ndege, osha ninga ekakamo linene ledu; osheshi Omweengeli wOmwene okwa kuluka a dja megulu, a uya a vulu ekwiya lyombila, a kala pombanda yalyo. Oshipala shaye osha li sha fa oluvadi, noikutu yaye oya li itoka ya fa eemhawe; ndele kovelifi vo va didilika ve tetemena, ve kala ngaashi vafi.”46 “Omalutu mahapu ovayapuki ovo va li va kofa oga uyuka, ga pita mo moombila konima yokuyuka kwaye, ga ya moshilando shiyapuki, ga ka monikila ovanhu vahapu.”47 Ladila ko ovanyingi ava ve li ngaashi ve ya moJerusalem, komivelo yovanhu vavo, ve na etumwalaka kutya Kristu ou a valelwa komushiyakano okwa uyuka kovafi, nokutya vo yo okwa va uyula nomukumo waye, opo va yandje oumbangi kombinga yokuyuka kwaye. Opo pa li ondjongo mokati govalongwa nomakameme manapuki—ve ende peni napeni oku ka hepaulula onghundana iwa kutya: “Okwa uyuka kovafi, osheshi otu mu mona nokupopya naye!”

GSAM 69Jesus ta ende kokukunda

GSAM 69.2“Ndege, ovanhu vavali vavo va yi mefiku olo komukunda umwe munini wEmmaus, ou wa li popepi naJerusalem, okufikama omafikilo omilongo hamano [omayila 7½]. Ndele ve li popafana kombinga yoipito oyo aishe ya ninga. Opo sha ninga, ngeenge ve li popafana nokukonakona, Jesus mwene okwa ya popepi navo, a ende pamwe navo. Ndele omesho gavo oga li ga kelelwa, opo va ha mu shiive. Opo a ti kwavo: ‘Oipopyo yini ei tamu popafana, ndele tamu ende nokulilila?’ Umwe wavo, edina laye Cleopas, okwa yamukula a ti: ‘Oove auke omunailongo muJerusalem, ndele ino shiiva oipito ei ya ninga ngaho momefiku adi?’ Opo a ti kwavo: ‘Oipito yini?’ Ndele vo ve mu lombwela kombinga yaJesus wokuNazareta, ou a li omuprofeti e na omukumo moshilonga nomapopyo pamesho gaKalunga nokovanhu aveshe; kutya ovakwiiyu vakulu novawiliki vetu va mu yandja a tokolwe okufa, ndele va mu valela komushiyakano. Ndele etaleko letu lya li kutya oye e li ka kala e ta kulula Israel; ndele nande ngaho, nena oshifiku shotitatu konima yokuningwa kwoipito oyo. Ehee, omakameme amwe omokati ketu oga tu kumwifa, osheshi oga li ga ya kombila ongula inene, ngeenge ga mono kutya olutu laye kalu li mo, oga uya ga ti kutya ga mona yo emoniko lovaengeli, ovo va ti kutya oku na omwenyo. Ndele vamwe vavo va li pamwe natwe va yi kombila, ve shi mona ngaashi omakameme ga ti; ndele mwene inava mu mona.”

GSAM 70.1“Opo a ti kwavo: ‘Omalai, nomitima yenu madiinini okuitavela aishe shoka ovaprofeti ve li popya! Kashi li nawa kutya Kristu a li e na oku mona omaupyakadi oo, a ye momelelo laye?’ A tameka kuMoses nomaprofeti aveshe, a va fatululila mOmikanda aishe oipopyo i li kombinga yaye.”48 Ngeenge a li a hala oku liya navo, okwa pambula omukate, a pandula, “nomesho gavo ga yele, ve mu shiiva.... Ndele ve ti umwe komukwawo: ‘Omutima wetu kau li wa pya ngaa mokati ketu, ngeenge a li ta popi natwe mokwege, nokutya a li ta tu yelululile Omikanda?’”49

GSAM 70.2Nena, konima yoku va ulike oshinima shoka aishe, ovalongwa nena otava dulu oku mona kutya omuxupifi okwa li e na okufa nokuyuka. Ndele otava ka tala ngahelipi epulo loshilongo shaye?

GSAM 70.2“Okwa li e li ulike e na omwenyo konima yomaupyakadi gaye nomashindjililo mahapu oo itaa dulu okupuka, okwa monika kwavo momafiku omilongo ine, a popi navo kombinga yoilonga yoshilongo shaKalunga. Ngeenge va li va gongala pamwe, okwa va lombwela va ha dje mo muJerusalem, ndele ve lindile eudaneko laTate, olo a ti okwa li ve li uuda kuye. Osheshi Johannes okwa li a shasha nomeva, ndele nye otamu ka shashwa nOmhepo Iyapuki konima yomafiku manini.”

GSAM 71Oto tungulula nena oshilongo?

GSAM 71.1“Ngeenge va li va gongala pamwe, va mu pula ve ti: ‘Omwene, oto tungululile Israel oshilongo nena?’ [sha li ngaashi ve ti: ‘Otu li tu uda kutya osha li sha pumbiwa kutya u valelwe komushiyakano ndele u uyuke kovafi, ngaashi Omikanda da ti; ndele inoto tungulula oshilongo nena?’] Opo a ti kwavo: ‘Kashili keni oku shiiva efimbo neshita, shoka Tate a tula momeko yaye mwene. Ndele otamu ka tambula omukumo, ngeenge Omhepo Iyapuki ya uya kweni; ndele otamu ka kala ovanashindji kwange muJerusalem nomoJudea aishe nomoSamaria fiyo kokutali kovevi.’ Ngeenge a popya oipopyo ei, ngeenge ve li ta talela, okwa panduka megulu, ndele oshilemo sha mu tambula meyesho gavo. Ngeenge va li ve li talela megulu ngeenge ta panduka, ndege ovanhu vavali va monika popepi navo va djala oikutu itoka. Vo va ti: ‘Ovalumenhu vaGalilea, omolwashike mwa fikama tamu talela megulu? Jesus ou a panduka kweni megulu, ota ka uya vali monghedi ya fa ngaashi mu mu mona ta yi megulu.’”50

GSAM 71Jesus ota kala megulu fiyo eshunifo po

GSAM 71.2Nena Omupupuli a li a va xwa, ndele vo va li va mu mona ta panduka pombinga oyo a li e li ko, va li ve na etaleko kutya Omhepo Iyapuki ota ka va longa kombinga yefimbo lyoshilongo shoka tashi uya. Osho Petrus a li a lombwela ovanhu konima yoku tambula Omhepo, a ti: “Ota ka tumu Jesus Kristu, ou a li a popywa kweni nale; ndele megulu osha pumbwa li mu tambule fiyo omifimbo dokushunifa po oinima aishe, ngaashi Kalunga a li a i popya nomulomo govaprofeti vaye aveshe ovayapuki, okudja petameko lounyuni.”51

GSAM 71.3Omupostoli Petrus okwa li yo a tambula kOmhepo Iyapuki osho sha li sha popya kombinga yomauliko matatu: lotete, ounyuni wa li po komesho yeyelu, oo wa hanaunwa po nomeva; tali landula, ounyuni wa nena, oo wa tuvikililwa omundilo, omundilo wa tuvikwa medu ngaashi Eitjilululo lipe li ti, omundilo oo tau ka eta ekano, enyonauko nehanauno lovanhu vehe na Kalunga; etitatu, edu lipe, “omo tamu kala ouyuki;” ile, ngaashi vamwe tava toloko, “omo tamu ka kala ovayuki.”52

GSAM 72.1Omupostoli Paulus okwa li a yandja oixunganeko yokuyuka kovafi kovantu vaKalunga, nomalunduluko ovayapuki vaye aveshe okudja mokukala tava fi okuya mokukala itava fi vali, “mepakumo leisho, pekweno lenghuma laxuuninwa.” Okwa lombwela Ovakorinte kutya Kristu nena ota kala pombanda yondyanga yaTate, nokota kala po fiyo ovatondi vaye aveshe va tulwa koshi yaye. Osho tashi ti, fiyo a tambula oshilongo—oshilongo shaye—sha yandjwa momeko yaye kTate, ngaashi sha xunganekwa muDaniel 7:13-14 nomOmapsalome 2:8-9. KOngalo yaTesalonika okwa va ulikila okuuya kwaKristu nokuyuka kovafi e li etaleko lavo alike, nokukuma kwoshili ngeenge ovakwavo ve va xwa nokufa.53

GSAM 72Okuya kwomulongi kaku shiivike

GSAM 72.2Fiyo opo Ongalo ka ya li ye na ouyelele wa yela kombinga yefimbo lokuuya kwOmwene. Ngeenge omupostoli momukanda gwotete kOtesalonika a ti: “Fye tu na omwenyo natango notwa fyaala po ohatu ka vakulwa po.” Ovamwatate va li ve shi uuda kutya Kristu ota ka uya ngeenge vamwe vavo ve li po. Ndele momukanda omutivali okwa kondolola omadiladilo gavo oo puka kombinga yomukanda waye, a ti: “Efiku olo kali ke uya, ngeenge inaku tameka okuxwa momeitavelo, nomunhu womatimba inava monika, omona wekano, ou ta kondjifa nokuliyelula pombanda yaaishe oyo tai ifanwa Kalunga, ile tai ilikanwa.”54

GSAM 72Okuxwa moeitavelo

GSAM 72.3Ndele nande ngaho Ongalo oya li ya fyaala mokati koxiti kombinga yefimbo lokuuya kwaKristu olutivali. Ovamwatate ve li va uda kutya okwa li ku na okuxwa moeitavelo; ndele osho sha li tashi pula oshifimbo shilipi. Konima Johannes okwa pewe eyamukulo ngeenge a li momoniko moshitsha shaPatmos, moixunganeko yomishanga 12 na 13 mEhololo—“efimbo, omifimbo netata lefimbo,” “omwedhi 42,” “omafiku 1260” (omido); ndele oshipito shoka tashi ulike okutameka kwoshifimbo shoka oshitali inashi ninga. Osho Ongalo oya li yi lindila nokutalila okuya kwaKristu, inayi shiiva nawa efimbo laye lyokuya; osheshi ngeenge omifimbo domaupyakadi da pwa, okafimbo kanini kokukakamekana nokukonda ka li taka ka kala kOngalo loshixupe.55

GSAM 73.1Ngeenge omikanda yTestamente Ipe ya pwa, etema lokuuya kwaKristu olutivali ola li lya yandjwa nawa kOngalo. Konyala evesi limwe momavesi keshe omilongo nhatu otali popya mokalo kehe kombinga yokuuya kwOmwene wetu Jesus Kristu olutivali. Kombinga yeshili ei, nokombinga yonghalo yOngalo shi na sha nelindilo olo momafimbo aeshe fiyo okefimbo lopaife, Robert Patterson, D.D., okwa popya momukanda u shangwa “Interior,” shi na etaleko “Elindilo lya yambekwa,” a ti ngaho:

GSAM 73Omido eyovi dopounyuni — Patterson

GSAM 73.2“Ngeenge Omwene wetu a xwa Ongalo yaye kombanda yevi okuya kuTate, okwa yi a shi mona Ongalo yi li momaupyakadi. Ovalongwa vaye 500 va li va dingililwa kounyuni aushe wovatondi vaye, ovo va li va unganekwa momaitavelo nomapangelo oo taa kondjifa Kristu koshimwe shomoishitwa i na eendunge dihapu unene, va yadi etondo li na oukundu unene, ndele va longwa kowino womafimbo mahapu momikalo dokuhanauna po odo tadi longo nawa unene. Omwene okwa li e shii oshiponga shetu; nande momapopyo gaye gomugongo okwa li inaa punguza oupyakadi wetu, ndele ina udaneka kutya etondafano lounyuni nomahepeko Ongalo otaa ka xupipala. Ndele okwa li a udaneka kutya mwene ota ka uya vali oku ponya po ovatondi vaye, nokutya ota ka tu kwafela fiyo efiku olo lya yambekwa. ‘Ounyuni otau mu tondo. Mevi otamu ka mona omaupyakadi. Otamu ka lilila nokudila, ndele evi otali ka koleka. Otamu ka kala nomaupyakadi, ndele omaupyakadi enu ota ka lunduluka okuya kondjando.... Nena otamu kala nomaupyakadi, ndele otandi mu mona vali, omitima denu ota di koleke, nehafo leni kaku na omunhu te li mu kufa. Ngeenge handi i, otandi uya vali ndi mu tambule kwange, opo ndi li neni.’”

GSAM 74.1“Olo olo elindilo lya yambekwa lyokuya kwaye mwene, olo a li a kumagidha Ongalo yaye ngeenge a yi. Momafimbo aeshe ge li ko, okwa ti kutya otu na oku mona omaupyakadi; ndele osha ninga ngaho. Ngeenge otatu ka mona efimbo limwe lya pwa omaupyakadi kombanda, ngeenge Ongalo yaye yi ka xupifwa komilandu yovevi, ngeenge pa ka kala omido yokuninga eungonoki ngeenge eu itali kulu mokati koilya, nenge ngeenge okuya kwaye tashi ka tambulwa kovanhu vomevi lya yambulwa komukumo waKalunga, nenge nande e ta mono eitavelo kombanda yevi, oshi ka kala kuye oshinima shoka inaa lindila. Jesus ina li a shiiva omido eyovi edi. Otu ti ina li a shiiva, osheshi ina li a tu lombwela; ndele ote ti: ‘Ohandi mu ifana omukwetu, osheshi aishe nda uuda kuTate nda i lombwela.’ Ndele momapopyo gaye nomafaneko, kaku na nande okapopyo kokatiti kutya otu na oku lindila efimbo lombili ile loshinge fimbo ina uya. Ovapostoli yo inava shiiva omido eyovi dihe na Kristu. Momido 300 konima yokuya kwOmwene, elindilo lya yambekwa lyoNgalo ola li elindilo lokuuya kwaye vali.

GSAM 74.2“Ndele ngeenge okuxwa moeitavelo kwalo kwa xulilila, omufuko waKristu okwa tameka oku li kumagidha mokukala noukaume neehamba dounyuni mefimbo olo a li e he po, ndele a lundulula omesho aye a dja kegulu lokoushilo nokokuuya kwOmwene waye, oko kwa li taku ka xulifa po ounene waye wopaunyuni. Ngeenge Ovangandjuki va li va tula etumwalaka lyaKalunga momilomo yavo ... omalindilo gomido eyovi dihe na Kristu oga li ga ifwa mefimbo limwe ... ndele Ongalo oya tameka vali oku lindila okuya kwOmwene oku ka femba antikristu.... Momikanda yavo, momapopyo, nomokutya ve itavela, Ovangandjuki va li va hepaulula elindilo lavo lokuuya kwaKristu komesho yomido eyovi.

GSAM 74.3“Oshongalele shaWestminster osha pwa etaleko lasho nelombwelo lyeitavelo lyasho kombinga yokuuya kwOmwene olutivali, momapopyo aa ga yela nawa eitavelo lyovaitaveli vokuuya kwaKristu komesho yomido eyovi. Ova li ve ti: ‘Ngaashi Kristu a hala tu itavele nawa kutya otaku ka kala efiku lyoitokolo, opo a kale e nawa oku valula ovanhu aveshe komatimba nomukumo uunene kovanapuki momaupyakadi gavo, osho a hala yo efiku olo li kale inali shiivika kovanhu, opo va xwe omakotoko gomalutu, va kale ve li talela nokutya inava shiiva efimbo limwe Omwene ta uya; ndele va kale ve li longela oku ti: Uye, Omwene Jesus; uye diva!’”56

GSAM 75.1“Ovakulunhu vetu Ovangandjuki va li ve li kumagidha mokulindila okuya kwOmwene, ndele va li ve li kwafikila nomukalo wokukalelapo moshitukulwa: ‘Kwateni po onhele yeni molwoodi! Osheshi ote uya neengudu dinene dovakwafi,’ osho sha yandjwa momukalo gwoshiyimbo shokuuyula, ndele sha li shi shiivike nale kOvacovenanters vonale vaScotland.

GSAM 75.2“Ndele konima efimbo linini okuxwa moeitavelo olutivali kwa tameka mokati kOngalo domalunduluko. Koshilongo shaScotland osha li shi ifanwa Moderatism; kuEngland Arianism, konima Broad Churchism; kAmerika osha li shi ifanwa Unitarianism; kuGermany Rationalism. Ngeenge ve li tula omadiladilo gomunhu a kale omutokoli, nomatalelo etu opaife a ngabekwa unene a kale oumbangi, ve li kukundula kutya kaku na oshinima shoka tashi dulu oku ninga ngele kashi li moipango yomevi i li ta mono, osho sha punguza Jesus a kale ngaashi omulongi Omuyuda, a li e na ouyelele u li pombanda yefimbo laye, ndele ka li e shii nande ounongononi wopanena. Ediladilo lokualuka kwomunhu a tya ngaho okudja mounyuni oo itau monika a uye a pangele kombanda yevi, ola li lya yandjwa koshikandjo shOvajuda.

GSAM 75Daniel Whitby kombinga yomido eyovi

GSAM 75.3“Omaudaneko okuuya kwaye olutivali nokupangela kwaye kombanda yevi oga li ga fatululwa kutya otaa ti ashike okutandavela kwevangeli laye, nokulitula kwoshitukulwa shinene shounyuni koshi yOukriste momafimbo gomido 1000, nenge ngaashi vamwe ve li tya, omido 360,000; momafimbo ago ovanhu va li ve na oku i komeho moshilonga shokulonga omikalo yeliko, nokukala mombili nomalunduluko inaga ninga nale. Konima yefimbo olo lile unene, olo omadiladilo omunhu wongaho itaa dulu okulikwatela mo, pamwe pa ka ninga oshitungu shomunamunene moshilongo, ndele pamwe pa ka tiwa Omwene ota uya a femba evi nokutokola ovanhu. Elongo eli ola li lya longwa nokuyandjwa kovanyingi komulongi umwe wokuEngland a lukwa Whitby [Daniel Whitby okwa fya 1726], ou omikanda daye da ulike kutya okwa li Omu-Arian, ndele omikanda daye yotetululo ya li ya hala kovanhu ve li ngaashi mwene, nomido daye eyovi da puka da tambulwa nomweelo kovanhu vamwe ve li ve na eitavelo lya yela, va li ve na omakwatafano nomaongalo gomepangelo muEurope, ovo va li va udanekelwa okutambula oitimulongo nefimano oule wefimbo lile. Okupitila menwefemo lavo elongo eli ola etwa kAmerika, oko la longifwa diva ngaashi oshikalimo shomapopyo ehe na eityo la kwata moiti nomahulilo a yadi omapopyo manene moipopiwa yomoipafi yovanhu.”

GSAM 76.1Omalongo ngawo oga li moitukulwa ya yooloka yevi ngeenge otu li popepi nefimbo lyaKalunga a tumu elondwelo la fimana kombinga yokuya kwaye, nande “komivelo.”

Notes

  1. OGalatiya 4:4, 5. ↩
  2. ORoma 16:25-27. ↩
  3. OEfesusi 3:3-9. ↩
  4. Ehaluko lOmafimbo, p. 29, 30-34. ↩
  5. Lukas 2:26. ↩
  6. Lukas 2:28-38. ↩
  7. Lukas 3:15-17. ↩
  8. Johannes 1:29-34. ↩
  9. Mateus 3:16, 17. ↩
  10. Johannes 10:41. ↩
  11. Lukas 3:23. ↩
  12. Lukas 4:16-21. ↩
  13. Markus 1:15. ↩
  14. Oilonga yovapostoli 10:38; Johannes 3:2. ↩
  15. Johannes 14:8-11. ↩
  16. Ehaluko lOmafimbo, p. 215. ↩
  17. Lukas 7:19-22; Mateus 11:4. ↩
  18. Mateus 4:17. ↩
  19. Mateus 10:7. ↩
  20. Lukas 10:9. ↩
  21. Johannes 7:46. ↩
  22. Mateus 12:23, ↩
  23. Mateus 13:54, 55. ↩
  24. Johannes 10:24. ↩
  25. Johannes 6:15. ↩
  26. Johannes 6:62. ↩
  27. Mateus 16:20-22; Markus 9:31. ↩
  28. Mateus 16:28; Lukas 9:27. ↩
  29. 2 Peter 1:16-19. ↩
  30. Mateus 17:22, 23. ↩
  31. Mateus 18:1; Markus 9:33, 34. ↩
  32. Mateus 19:27, 28; Lukas 22:28-30. ↩
  33. Mateus 20:20-24. ↩
  34. Johannes 11:47, 48. ↩
  35. Johannes 12:15. ↩
  36. Johannes 12:19. ↩
  37. Lukas 19:40. ↩
  38. Johannes 12:32-34. ↩
  39. Johannes 13:33-36. ↩
  40. Johannes 14:1-3. ↩
  41. Lukas 19:11-15. ↩
  42. Mateus 24:3. ↩
  43. Mateus 24; Lukas 21; Markus 13. ↩
  44. Markus 14:50. ↩
  45. Markus 9:10. ↩
  46. Mateus 28:2-4. ↩
  47. Mateus 27:52-53. ↩
  48. Lukas 24:13-27. ↩
  49. Lukas 24:31-32. ↩
  50. Oilonga yOvayapostoli 1:6-11. ↩
  51. Oilonga yOvayapostoli 3:20-21. ↩
  52. 2 Petrus 3:5-13. ↩
  53. 1 Tesalonika 4:13-18. ↩
  54. 2 Tesalonika 2:3-4. ↩
  55. Ehololo 12:17. ↩
  56. Ehepaululo lEitavelo, Oshitululwa 33, etukulwa 3. ↩

Note

Back