20-тарау — Ерте кезеңдегі қызметтегі құрбандықтар
GSAM 311.1"Қасиеттілерімді маған жинаңдар; құрбандық шалу арқылы менімен келісім жасағандарды. Аспан оның әділдігін жариялайды: өйткені Құдай өзі соттаушы."1
GSAM 311.21902 жылғы 3 маусымдағы Review and Herald газетінде былай оқимыз:
GSAM 311.2"Қазіргі уақытта іске кірісіп жатқандар Иеміз өз ісінің басында оның ауыртпалығын жүктеген адамдардың өзін-өзі шектеуі мен өзін-өзі құрбан етуі туралы салыстырмалы түрде аз біледі. Өткеннің тәжірибесін оларға қайта-қайта айтып отыру керек; себебі олар өткендегі шынайы қызметшілерге тән сол кішіпейілділік пен өзін-өзі құрбан ету рухымен істі алға апаруы тиіс."
GSAM 311.3Тағы да Testimonies for the Church, 7-томда мына сөздер кездеседі:
GSAM 311.3"Біз осы жер тарихының соңына жақындап келеміз, және Құдай жұмысының әртүрлі бағыттары бұған дейін көрсетілгеннен әлдеқайда көп өзін-өзі құрбан етуді талап етеді."2
GSAM 311.41846 жылы пастор Бейтстің сенбі мәселесі жөніндегі алғашқы кітабын жазуға және басып шығаруға итермелеген жағдайлар бұған дейін айтылған. Сондай-ақ 1849 жылы пастор Джеймс Уайт The Present Truth атты газетті шығара бастаған кездегі қиын жағдайға да тоқталған.
GSAM 311Ашылған аспан туралы брошюра
GSAM 311.51846 жылдың күзінде Мэйн штатының Топшам қаласында Уайт ханымға берілген көріністе оған кейбір планеталар көрсетілгеннен кейін, пастор Бейтс The Opening Heavens атты брошюраның қолжазбасын дайындады. Алайда оны басып шығаруға қажетті қаражат қатты қажет болды. Осы сұранысты қанағаттандыру үшін Массачусетс штатында тұратын бір әпке жаңа шүберек кілем жасап, төсеп бітірген соң оны алып сатып, түскен ақшаны пастор Бейтске берді, бұл оған екінші кітабын басып шығаруға мүмкіндік берді.
GSAM 312Мөрлеу ісі туралы брошюра
GSAM 312.11848 жылғы 18 қарашада Массачусетс штатының Дорчестер қаласында өткен мөр басу қызметінің көрінісінен кейін пастор Бейтс A Seal of the Living God атты үшінші брошюраны жазды. Мұнда да ол басып шығаруға ақша жетпеу мәселесіне тап болды. Жағдайды естіген жас жесір ауылдағы өзіне тиесілі шағын үйін сатып, оның ақшасының жартысын пастор Бейтске берді. Осылайша ол тағы да кітап басуға қажетті қаражатпен қамтамасыз болды.
GSAM 312Баспа ісінің талаптары
GSAM 312.21851–52 жылдары Advent Review and Sabbath Herald газеті Нью-Йорк штатының Саратога-Спрингс қаласында басылып шықты. Мұнда Томпсон мырза пастор Уайтқа және оның әйеліне үйінде тегін тұруға орын берді; қарызға алынған жиһазбен олар қайтадан үй тігуге мүмкіндік алды.
GSAM 312.3Осы уақытта қазіргі шындыққа сенгендер саны артып, сонымен бірге пастор Уайт пен Уайт ханымның жеке еңбегіне сұраныс пайда болды. Бұл және редакциялау жұмысы кеңседегі көмекшілерге деген сұранысты туғызды. Дәл сол уақытта басқалар да әдеби іспен айналысуға ынталанды. Иеміздің өз халқының сеніміне жауап ретінде қалай әрекет ететінін және қажет кезде қызметшілерді қалай көтеретінін көрсету үшін Нью-Гэмпшир штатының Уэст-Уилтон қаласынан шыққан адал әпкеміз Ребекка Смит ханымның тәжірибесін келтіреміз:—
GSAM 312.4Белгіленген мерзім өткеннен кейін оның ұлы Урия мен қызы Энни Р. мектепке барып, мұғалімдікке қатты дайындалғысы келді. Ана балалардың дүниелікке бет бұрып бара жатқанынан қорықты, және оның қорқынышы толықтай негізсіз болмады. Ананың ата-аналық махаббаты балалар тарапынан да жауапсыз қалмады.
GSAM 313Урия Смит Филлипс академиясында
GSAM 313.11848 жылдан 1851 жылға дейін ұлы Нью-Гэмпшир штатының Эксетер қаласындағы Филлипс академиясында оқыды, онда студенттерді колледж бағдарламасының бірінші жылынан өткізетін, сондықтан олар колледжге түскенде бір жылға алда болатын. Ол осы курсты аяқтады. 1851 жылы ол колледжге оқуға ақша табу үшін еңбек етті, бірақ жұмыс берушісінің ісі сәтсіздікке ұшырағандықтан, ақшасын жоғалтып, ұзақ уақыт бойы армандаған колледж курсын оқу жоспарынан бас тартуға мәжбүр болды.
GSAM 313Смит бикеш ханымдар семинариясында
GSAM 313.2Урия академияда оқып жүргенде оның әпкесі Массачусетс штатының Чарлзтаун қаласындағы жас қыздар семинариясында оқыды. Ондағы оқу бағдарламасын ол дерлік аяқтап қалған еді, және мектепті жақында тамамдағалы тұрғандықтан, оған да, інісіне де Нью-Гэмпшир штатының Маунт-Вернон қаласындағы академияда оқытушы болып үш жыл бойы жылына 1000 доллар жалақымен, тамақ пен жатақханамен қамтамасыз етілетін жұмысқа ұсыныс жасалды.
GSAM 313.3Осы уақытта ана «қазіргі шындықты» қабылдады. Енді ол балалары үшін бұрынғыдан да шын жүректен әрі құлшынысты дұғалар ете бастады. Пастор Бейтс Уэст-Уилтонға барды, ал Смит ханым оған балаларының жағдайын баяндап, олардың рухани қайта туылуын дұғаға қоюды өтінді. Пастор Бейтс бірнеше күннен кейін Массачусетс штатының Сомервилл қаласындағы Пол Фолсомның үйінде жиналыстар өткізуге дайындалып жатты, ал Смит ханым қызына жиналысқа қатысуға шақырып хат жазуы тиіс еді. Осы арада пастор Бейтс пен анасы Құдайдың оның жүрегін қозғап, жиналысқа баруға итермелеуін тілеп дұға етуі керек еді.
GSAM 313Екі түс орындалды
GSAM 313.4Пастор Бейтс жиналыс өтетін бөлмеде ешқашан болмағандықтан, оның орналасқан жері туралы ештеңе білмеді. Жиналыс алдындағы түнінде ол сол бөлмеде жүргенін, тек есік жанындағы орыннан басқа барлық орындықтардың толық екенін түс көріпті. Сондай-ақ ол баяндама тақырыбын өзгертіп, қасиетті орын мәселесі туралы сөйлегенін; олар алғашқы гимнін шырқап, дұға жасап, екінші гимнін шырқап, ал ол енді ғана Киелі кітабын ашып, оқып жатқанын түс көріпті, "Екі мың үш жүз күн өткен соң қасиетті орын тазаланады", – деп ол диаграммадағы қасиетті орын бейнесіне нұсқап жатқанда есік ашылып, жас қыз кіріп, бос орынға отырды. Ол сондай-ақ сол адам Энни Р. Смит екенін, ол бірден қызығушылық танытып, шындықты қабылдағанын түсінде көрді.
GSAM 314.1Пастор Бейтстің жиналысы сенбі күні өтті, сол күні мектеп болмағандықтан Энни: «Тек анамды қуанту үшін барамын», – деді. Сол сенбі алдындағы түнде ол түс көріп, баруын және кешігіп қалғанын көрді; есікке келгенде бірінші гимн айтылып, дұға оқылып біткен, ал екінші гимннің соңына таяп қалған екен; кіргенде есік жанындағы орыннан басқа барлық орындықтардың толы екенін байқады; бойы ұзын, асыл, жағымды сөйлеуші бұрын-соңды көрмегендей диаграммаға нұсқап, қайталап тұрды, «Екі мың үш жүз күн өткен соң қасиетті орын тазаланады». Ол түсінде оның айтқандары оны қатты қызықтырғанын және ол шындық екенін сезді.
GSAM 314.2Ол жиналысқа жетуге мол уақыт қалғанда жолға шықты, бірақ адасып, екінші гимннің соңғы бөлігін орындап жатқанда ғана келді. Ішке кіргенде бәрі түсінде көргендей еді, ал түсіндегі сол адам дәл солай Даниял кітабының 8:14-аятын қайталап жатты. Бұл дереу оның жүрегіне сенім ұялатты.
GSAM 314.3Пастор Бейтс ол есіктен кіріп, орнына отырғанға дейін түсі туралы ойламаған еді. Ол басқа тақырыпта сөйлеуге дайындалған, бірақ ойы қасиетті орын мәселесіне ауытқып кетті. Мәтінді қайталап жатқанда түсі ойына оралып, ол тыңдаушыларының жүрегіне үндесуге көмек сұрап үнсіз дұға етті. Белгіленген мерзімнің өтуін түсіндіруде ол үлкен еркіндік сезініп, бұл тақырыппен Энни жақсы таныс еді. Содан кейін ол үшінші періштенің хабары мен сенбі туралы шындықты баяндады.
GSAM 315Энни Смит шындықты қабылдайды
GSAM 315.1Жиналысты аяқтаған соң ол Энниге жақындап келіп: «Меніңше, бұл – Уэст-Уилтоннан келген апай Смиттің қызы. Мен сізді бұрын-соңды көрмеппін, бірақ жүзіңіз таныс көрінеді. Кеше түнде сізді көргенімді түсімде көрдім», – деді. Содан кейін Энни өзінің түсін баяндады. Ол сол жерде сенбінің шындығын қабылдап, сезімдері мен армандары түбегейлі өзгеріп, жиналыстан шықты.
GSAM 315.2Ол семинарияға оралып, чемоданын жинап, үйіне кетті. Пастор Уайттың баспа ісіндегі уайымдары мен уағыз насихатындағы еңбегін естігенде, Құдай оны пастор Уайтқа кеңсе жұмысында көмектесуге шақырғанын сезінді. 1851 жылғы тамызда газет Парижден Нью-Йорк штатының Саратога-Спрингс қаласына көшірілгенде, Смит бикеш сол жерге қызметкерлердің бірі ретінде барды.
GSAM 315Құрбандық пен арнау
GSAM 315.3Review журналының 2-томы, 7-санында өзінің қарапайым, көзге түспейтін жұмысына кірісу үшін бұрынғы жоспарларынан бас тартқаннан кейінгі сезімдерін білдіретін бірнеше жол бар. Ол былай дейді:
GSAM 315.3"Мен Қозы қайда жетелесе де, соған еру үшін бәрін тастағаныма сенемін. Жердің тартымдылығы мүлде жоғалды. Менің үмітім, қуанышым, махаббатым енді бәрі де аспандық әрі құдайлық нәрселерге бағытталған. Маған Исаның табанында отырып, одан үйренуден басқа орын керек емес — аспандық Әкемнің қызметінде болудан басқа іс қажет емес — барлық түсініктен тыс Құдайдың тыныштығынан басқа қуаныш жоқ."
GSAM 315.4Апай Эннидің кеңседе корректор және т.б. ретінде көрсеткен көмегі өте орынды болды. Үш жыл бойы ол адал әрі тиімді еңбек етіп, тек тамақ пен киіммен шектелді. Осы кезеңнің соңында туберкулез оны өз құрбанына айналдырды. Бұл созылмалы әрі өлімге әкелетін аурудың азапты күндерінде ол бірнеше әдемі өлең жазды, олардың ең тәттісі – «Home Here and Home in Heaven». Оның 1855 жылғы 26 шілдедегі өліміне бір күн қалғанда жазылған кіріспесі, оның мінезінде мол дамыған қарапайымдылық пен кішіпейілділік қасиеттерін соншалықты әдемі бейнелейді, сондықтан оны толық келтірмей тұра алмаймыз:
GSAM 316Қиындықтардағы үй шаруасы
GSAM 316.31852 жылдың сәуірінде пастор Уайт Саратога-Спрингстен Нью-Йорк штатының Рочестер қаласына көшті. Осы қалада, Маунт-Хоуп даңғылы, 124-үйде олар алғаш рет қарызға алынған заттардың орнына сатып алынған заттармен үй жиһазын жасақтады. Бірақ басылым жұмысын сәтті етуге, газетті тұрақты шығаруға және осылайша шындықты кеңінен таратуға деген олардың ынтасы соншалықты зор болды, тіпті өмірдің көптеген қарапайым жайлылықтарынан бас тартты.
GSAM 316.4Осы уақытта олардың үй шаруашылығын қалай бастағандары туралы ақпаратты 1852 жылғы 16 сәуірде Уайт ханымның S. Howland отбасына жазған келесі жеке хатынан оқи аласыз:—
GSAM 316.5"Біз Рочестерде енді ғана орнығып жатырмыз. Біз жылына 175 долларға ескі үйді жалға алдық. Үйде баспахана бар. Әйтпесе, кеңсе бөлмесі үшін жылына 50 доллар төлеуге тура келер еді. Егер бізге көз жүгіртіп, жиһазымызды көрсеңіз, күлер едіңіз. Біз екі ескі төсек рамасын әрқайсысын 25 центке сатып алдық. Күйеуім маған бір долларға алты ескі орындық әкелді, олардың ешбір екеуі бірдей емес. Көп ұзамай ол маған отыратын жаппасы жоқ тағы төрт ескі орындықты 62 центке сатып алды. Орындықтың жақтаулары мықты болғандықтан, мен оларға тығыз мақта матадан отыратын жаппа жасап жүрмін. Сүт майы тым қымбат болғандықтан оны сатып алмаймыз, картопқа да ақшамыз жетпейді. Сүт майының орнына жеміс соусын, картоптың орнына репаны пайдаланамыз. Бірінші тамақтарымызды екі бос ұн бочкасының үстіне қойылған каминнің аузын жабатын тақтайдың үстінде іштік. Құдай ісі алға жылжыса, біз қиыншылыққа шыдауға дайынбыз. Бұл жерге келуімізге Иеміздің қолы тигеніне сенеміз. Еңбек етуге кең алаң бар, бірақ еңбеккерлер аз. Өткен сенбідегі жиынымыз тамаша өтті. Иеміз өзінің қатысуымен рухтандырды."
GSAM 317Имандылардың жомарттығы
GSAM 317.11852 жылғы 6 мамырда Рочестерде басылып шыққан Review журналының алғашқы санында Саратогадан Рочестерге көшу туралы пастор Уайт былай деді:
GSAM 317.2"Бауырларымыз газетті қаржыландыру үшін күтпегендей мол қаражат бөлді. Саратога-Спрингстен көшуге және осы қалада газет шығаруды бастауға кеткен шығындарымыз айтарлықтай болғанына қарамастан, біз қарызсызбыз."
GSAM 317Еңбеккерлердің құрбандығы
GSAM 317.314 қазандағы №12 нөмірдегі іскерлік жазбада былай делінген:
GSAM 317.3"Дегенмен, кеңсе қарызға батқан жоқ, себебі соңғы алты айда кеңседе қызмет еткен бауырларымыз Бельден мен Стоуэлл тек тамақтану шығындарынан сәл ғана артық ақы алған. Осы бірдей іске қатысқан басқалар да олардан артық алған жоқ. Қазіргі шындықтың барлық достары үшін кірістердегі тапшылықты жабуға көмектесу – әсіресе біз болмаған кезде, аурудың ортасында Review and Herald басылымын шығаруда қажырлы еңбек еткендердің лайықты қамқорлықпен қамтамасыз етілуіне мүмкіндік беру – сөзсіз қуаныш болар еді."
GSAM 317Рочестердегі (Нью-Йорк) жаңа мүшелердің қосылуы
GSAM 317.41852 жылдың жазында Рочестерде баспа ісі жақсы жолға қойылған кезде, пастор Уайт пен оның әйелі ат пен арбамен шығысқа қарай Мэйн штатының Бангор қаласына дейін үш айлық сапарға шықты, жол бойында жиналыстар өткізіп, шашыраңқы сенбі күнін ұстанушыларды аралады. Олардың оралуына дейін, 26 қыркүйектен бастап, пастор Дж. Н. Эндрюс 124 Маунт-Хоуп даңғылында бірқатар уағыздар айтты. Сол кезде сегіз Бірінші күн адвентисі қазіргі шындықты қабылдады, автор да солардың бірі болды.
GSAM 318Освальд Стоуэлл сауықты
GSAM 318.1Қазан айындағы бір жұма кешінде пастор Уайт пен оның әйелі шығыс сапарынан үйге оралды. Келесі күні (Сенбі) біз оларды сенбілік жиналыста алғаш рет көрдік. Осы жиналыс кезінде баспаханашы Освальд Стоуэлл өте ауыр плеврит шабуылынан зардап шегіп, дәрігері оның аман қалуынан үміт үзген еді. Дәрігер «оның үшін ештеңе істей алмайтынын» айтты. Қызмет барысында Освальд көрші бөлмеде қатты физикалық азап шегіп жатты. Жиналыс соңында ол өзі үшін дұға жасауды сұрап өтініш жіберді. Басқалармен бірге мен де дұғаға шақырылдым. Біз оның төсегінің жанында тізерлеп, дұға айтылып жатқанда пастор Уайт оны «Иеміздің атымен» маймен майлады. Құдай Рухының айқын қатысуы сезіліп, ол бірден сауығып кетті. Біз дұғадан тұрар тұста ол төсекте отыра қалып, бұрын қатты ауырған бүйірлерін ұрып: «Мен толықтай сауығып кеттім. Ертең қол басып шығаратын машинада жұмыс істей аламын», – деді. Екі күннен кейін ол шынында да сол машинада жұмыс істеді.
GSAM 318Рочестердегі сенушілер тобының алдында Уайт ханымның көрінісі
GSAM 318.2Бауырымыз Стоуэллді емдеген сол нығмет Эллен Уайт ханымға одан да зор мөлшерде түсті, және пастор Уайт оған қарап тұрып: «Эллен көріністе; осы күйде ол тыныс алмайды. Егер сіздердің біреулеріңіз осыны тексергісі келсе, оған тексеру жасауға еркінсіздер», – деді. Ол осы күйде шамамен бір сағат жиырма минут бойы қалды. Сол жағдайда ол сөздер айтып, кейде анық сөйлемдер құрды; алайда мұқият бақылаған кезде оның денесінде тыныс алғаны байқалмады.
GSAM 319Қатыспаған мүшенің іс-әрекеті туралы көрініс
GSAM 319.1Уайт ханым осы көріністен оянғаннан кейін көргендерін куәлік етті. Пастор Уайт пен оның әйелі шығысқа сапарынан оралмағанға дейін біздің арамыздан біреу қаладан шығып, Мичиган штатында іскерлік сапармен жүрді. Сондықтан ол осы жиналысқа қатыспады және пастор Уайтты да, оның әйелін де ешқашан көрмеген еді. Көрінісін баяндап отырып, Уайт ханым бізге, басқа нәрселермен қатар, саяхаттап жүріп үйінен шалғай болған кезде Құдай заңы мен сенбі туралы көп сөйлейтін, бірақ сонымен бірге бір өсиетті бұзып жүрген бір адамды көргенін айтты. Ол оны ешқашан кездестірмегенін, бірақ оның ісі оған ашылғандықтан, оны бір күні көремін деп сенгенін жеткізді. Дегенмен, біздің ешқайсымыз оны таныс адам деп ойламадық.
GSAM 319.2Жоғарыдағы көріністен шамамен алты апта өткен соң, бұрын айтылған аға Мичигандан оралды. Уайт ханым оның жүзін көрген бойда бір әпкеге: "Міне, сол көріністе көрген, сіздерге айтқан адам осы" деді. Көрініс осы ағаға, оның әйелі мен бірнеше басқа адамдардың көзінше баяндалғанда, Уайт ханым оған: "Натан Дәуітке айтқандай: 'Сен сол адамсың'" деді. Содан кейін ол пайғамбарлық сыйы арқылы күнәлары үшін сөгіс естігенде кейбір адамдардың не істейтінін Пауыл айтқандай әрекет етті: "Егер бәрі пайғамбарлық етсе және сенбейтін немесе білмейтін адам кірсе, бәрі оның күнәсін әшкерелеп, бәрі оған үкім шығарады; осылайша оның жүрегінің құпиялары ашылады; сонда ол бетіне жығылып, Құдайға табынып: Құдай шын мәнінде сендерде дейді".3 Уайт ханымның оның күнәларын қайталап айтып бергенін естігеннен кейін, бұл бауыр әйелінің алдында тізерлеп отыра қалып, көз жасына ерік беріп, оған және сол жердегі бірнеше адамға: "Құдай шын мәнінде сіздермен бірге" деді. Содан кейін ол Мичиганда жүрген кезде жетінші өсиетті бұзған әрекеттерін толық мойындады; бұл әрекеттер болған сәтінде бес жүз мильден астам қашықтықта ашылған еді.
GSAM 320.1Осылайша бірнеше апта ішінде біз куәліктердің берік расталуын алдық. Олар тек қандай да бір тылсым күш әсерінен пайда болды деп қана айтпай, сонымен бірге адамдарды күнәлары үшін анық сөккен қайнар көзден шыққанын да көрдік.
GSAM 320Урия Смит Review редакциясымен байланыс орнатады
GSAM 320.2Review журналының 3-томы жарық көрген кезде Урия Смит сенбі күнін ұстануды бастады және ұзақ жылдар бойы жазушы әрі редакторы болып қызмет еткен Review редакциясымен байланыс орнатты. Газетте жарияланған алғашқы еңбегі «The Warning Voice of Time and Prophecy» атты өлең болып, ол 1853 жылғы 17 наурызда шықты.
GSAM 320.3Пастор Смит үшінші періштенің хабарын алғаш рет 1852 жылғы 10–12 қыркүйекте Нью-Гэмпшир штатының Вашингтон қаласында өткен конференцияда естіді. Уэст-Уилтонға оралған соң, ол естігендерін мұқият зерттеп, 1852 жылғы желтоқсан айындағы алғашқы сенбіде жетінші күнді ұстануды бастады. 1853 жылғы 3 мамырда ол Нью-Йорк штатының Рочестер қаласындағы Review редакциясымен байланысқа түсті, онда өзі мен әпкесі Энни академияда сабақ беріп, жылына 1000 доллар жалақы мен тамақ алудың орнына өздерінің күнкөріс пен киім-кешектерін табу үшін еңбек етті. Мұндай құрбандықтар үшінші періштенің хабарын алғашқы күндері орнықтыруда жасалған құрбандықтардың бір түрі болды.
GSAM 320Уағызшы қызметіне тағайындалды
GSAM 320.4Шамамен 1863 жылы пастор Смит көпшілік алдында сөз сөйлеу дарынын пайдалана бастады. 1866 жылы ол Інжіл уағызшысы қызметіне тағайындалды, одан кейін Атлантикадан Тынық мұхитқа дейінгі әртүрлі штаттардағы лагерлік жиындар мен конференцияларда көп еңбек етіп, сондай-ақ өзінің туған шіркеуі – Баттл-Крик шіркеуінде пасторлық қызмет атқарды. Баттл-Крик колледжі ашылғаннан кейін ол осы оқу орнының Киелі кітап кафедрасында біршама уақыт оқытушы болып қызмет атқарды. Review and Herald басылымының мүддесі үшін 1894 жылы Атлант мұхитын кесіп өтіп, Еуропаның әртүрлі елдерін аралады. Сирияда жүргенде безгекке шалдығып, оның салдарынан толықтай айыға алмады.
GSAM 321Елу жыл бойы тоқтаусыз еңбек
GSAM 321.11853 жылдан 1903 жылға дейін, яғни жарты ғасыр бойы, пастор Смит Advent Review and Sabbath Herald басылымымен дерлік үзіліссіз редакциялық байланыста болды; сол уақыттың басым бөлігінде газеттің бүкіл редакциялық басқаруын өз мойнына алды. Қайтыс болған күні, инсульт соққысынан құлаған сәтте де ол басып шығаруға дайындаған материалдарымен кеңсеге бара жатқан еді. Сонымен қатар ол конфессия әдебиетіне бірнеше маңызды томдар қосты. Осы еңбектер қатарында Thoughts on Daniel and the Revelation, Nature and Destiny of Man, Sanctuary and Twenty-three Hundred Days атты кеңейтілген том, The Marvel of Nations және Modern Spiritualism бар. Осы томдардың алғашқысы негізінен күнделікті редакциялық және кеңсе жұмысы аяқталғаннан кейін, түнгі тоғыздан түн ортасына дейін жазылған.
GSAM 321Пастор Смиттің өлімі
GSAM 321.2Оның өмірі жемісті әрі мағыналы болды. Ол 1903 жылғы 6 наурызда Иса Мәсіхте ұйықтап, еңбектерінен демалды. Алайда ол туралы шын мәнінде «Оның істері онымен бірге жүреді» деуге болады, және ол өлгенімен әлі де сөйлейді.