Pạṭh 17 — Muskil talate sạriakʼ lahayena
GSAM 265.1“Cetʼleka mitʼṭen bheḍa gupi do acʼren chitar bitar akan bheḍako talare tahẽn mãhã acʼren palye panṭeako, onkage iń hõ ińren bheḍakoń panṭeako; ar rimil ar ńut mãhãre okako ṭhãireko chitar bitarlena, onako sanam ṭhãi khon iń onkoń bańcao oḍokʼkoa.”1
GSAM 265.2Noa okte (1847) hạbicʼ Tesar dutakʼ sombad hatao akan hoṛko do noa dhạrti reakʼ dhonte goribko tahẽkana; onate Sombad pasnạu lạgitʼ ṭaka poesa secʼte ạḍi komge goṛoko daṛeakan tahẽkana. Murubi White ar uni ren era ar Murubi Bates do chitar bitar akan boehako ṭhen senkate akoatge kạmi reakʼ doṛkarko bujhạukeda. Hoṛko sạriakʼ reakʼ baḍae secʼ ạguako lạgitʼ, paṛhaokʼ jinis benaokate onkoakʼ tire em hõ doṛkar kana mente ko bujhạukeda. Murubi Bates do bhin bhin ṭhãikoṭecʼ calakʼ jokhecʼ, Jirạukʼ mãhã reakʼ acʼakʼ huḍiń puthi hotete ona reakʼ katha sodorre ạḍi goṛoye ńamkeda; ar ona puthi ḍak hotete pasnạu hõ goṛoena. Uni do ạḍi ketecʼ kurumuṭute kạmiye idikeda.
GSAM 265Sạriakʼ lạgitʼ mitʼ juạn misera reakʼ dạn
GSAM 265.3Mitʼ dhao, cala reakʼ bhạṛa em lạgitʼ ṭaka bạnuʼtaya, onate uni do Massachusetts khon New Hampshire te taṛamte calakʼ lạgitʼe sajṛaolena. Ṭhik unre mitʼ juạn misera ṭhen khon mitʼṭen ciṭhiye ńamkeda. Uni misera do Isorakʼ kạmire goṛo em lạgitʼ hapta pichạ $1 te oṛakʼ kạmi lạgitʼe banḍaolena. Mitʼ hapta kạmi tayom, Murubi Bates ren ṭaka doṛkar menakʼtaya mente uniyakʼ monre ạḍi ketecʼ hudis hecʼena. Onate acʼren kạmi emicʼ ṭhene senena ar laha majuriye hataokeda, jemon uni do songege $5 ye kol daṛeae. Noa ṭakate uni do sanamko dećokʼ gaḍire New Hampshire cala reakʼ bhạṛaye emkeda. Joto ṭhãire monʼj sabhako hoyena, ar ḍher hoṛko sạriakʼko hataokeda.
GSAM 266Udhar jinispatite oṛakʼ bạsạo
GSAM 266.1Noa Sombad reakʼ pạhil ạyurko oka dạn reakʼ monte kạmiye ocokan tahẽkana, ona udukʼ lạgitʼ Mrs. White akʼ katha khon latar reakʼ noa katha ale do ol ida. 1847-48 reakʼ rabaṅ oktere unkinakʼ obostha reaṅe lạikeda; unre Topsham, Maine re S. Howland akʼ osar oṛakʼ reakʼ koṭhako rekin tahẽkana, ar udhar hatao oṛakʼ reakʼ jinispatite oṛakʼkin bạsạokeda:—
GSAM 266.2“Ale do gorible tahẽkana ar ạḍi osubidhạrele poraolena. Ińren jãwãe do rel horre dhiri gogo kạmiye kạmikan tahẽkana; ona kạmite acʼakʼ ti reakʼ kaṭubkoakʼ cahḍa ghosao chĩṛạuena, ar ḍher ṭhãi khon mayam oḍokʼena. Eṭakʼko cetan bhorosa dohokate tahẽn do baṅ, apnar kạmi hotetege jiwikạ calao ar eṭakʼko goṛo lạgitʼ hõ jãhānakʼ doho reakʼ monsubạle goṭaleda. Menkhan aleakʼ lahanti do baṅ hoylena. Ińren jãwãe ạḍi ketecʼe kạmileda, menkhan acʼakʼ kạmi reakʼ ńamokʼ majuri do bae ńam daṛealena.
GSAM 266Murubi White do seṅgel dạruye maʼkeda
GSAM 266.3“Ińren jãwãe rel kạmi bạgi paṛaokate, acʼakʼ ṭeṅgocʼ sạbte seṅgel dạru maʼ lạgitʼ birteye senena. Acʼakʼ pạrsi secʼre lagatar hasu tulucʼge, mitʼ mãhãre 50 senṭ gan arjao lạgitʼ setakʼ jaldi khon ńut hạbicʼe kạmikan tahẽkana. Ńindạ hõ ạḍi hasu lạgitʼ jạpitʼ bae daṛeakan tahẽkana. Kom din tayom bhin bhin ponotren boehako ṭhen khon ciṭhiko ńamena; onko ńapam lạgitʼko neotale kana. Menkhan ponot bahre cala lạgitʼ ṭaka bạnuʼlea, onate aleakʼ roṛ ruạṛ do noa tahẽkana je, ale samaṅre hor do baṅ jhijʼ akan tahẽkana.
GSAM 266.4“Connecticut ren Boeha Chamberlain ṭhen khon mitʼṭen ciṭhile ńamkeda; ona ponotre mitʼ bạisire hecʼ lạgitʼe ạḍi neotale kana. Ṭaka ńamlen khanle calakʼa mentele goṭakeda. Ińren jãwãe do acʼren kạmi emicʼ tulucʼ hisạbe cukạukeda, ar acʼakʼ ńamokʼ ṭaka do 10 ḍolar tahẽkana menteye baḍaekeda. Ona reakʼ ạdhạte ạḍi doṛkar kicricʼkoń kirińkeda; inạ tayom ińren jãwãe akʼ bahre horokʼakʼ lambạ koṭre ṭalikoń lagaoada. Ṭaliko hõ huḍiń kicricʼko joṛao benaoteń lagaokeda, onate ti secʼko re asol kicricʼ orom ạḍi muskilena. Dorchester, Mass. hạbicʼ sen lạgitʼ 5 ḍolar gan sarecʼlena. Noa dhạrtire aleakʼ menakʼle sanamakʼ gan aleakʼ peṭirire tahẽkana. Menkhan mon reakʼ suluk ar sapha bibekle ńamleda, ar dhạrti reakʼ aram khon noa do ḍher daman mentele aṭkareda.
GSAM 267.1“Ale do Boeha Nichols akʼ oṛakʼtele senena; onḍe khon oḍokʼ laha Misera Nichols do ińren jãwãe 5 ḍolar emadea, ona ṭakate Middletown, Conn. hạbicʼ aleakʼ cala bhạṛa emena. Ale do ona nagrahare baṅ orom hoṛle tahẽkana, ar ona ponotren boehako khon okoe hõ tisho bale ńelakatʼkoa. Ale ṭhen khali 50 senṭ sarecʼlena. Ona ṭakate gaḍi bhạṛa hatao lạgitʼ ińren jãwãe bae sạhasleda; onate uni peṭiri do mitʼṭen paṭa reakʼ ḍhipi cetanreye giḍikeda, ar ale do ale leka biswạs menakʼ jãhāe hoṛ sendra lạgitʼle taṛamena. Songege Boeha Chamberlain le ńamkedea, ar uni do acʼakʼ oṛakʼteye idileya.”
GSAM 267Rocky Hill, Conn. re bạisi
GSAM 267.2Noa bạisi do Rocky Hill re hoylena; Boeha Belden akʼ oṛakʼre mitʼṭen maraṅ, jom baṅ purạu koṭha do sabha lạgitʼ beoharlena. Murubi White do S. Howland ṭhen oka ciṭhiye olleda, ona khon noa hạṭiń do sabha reakʼ tinaʼkʼ mon lagao kathakoe emeda:—
GSAM 267.3“Epril 20 [1848], Boeha Belden do ale ar ona nagrahare chitar bitar akan boehako ạgu lạgitʼ acʼakʼ gaḍi Middletown teye kolleda. Tikin tayom 4 baja ganre acʼakʼ ṭhãi [Rocky Hill] rele seṭerena, ar du tin miniṭ bhitrire Boeha Bates ar Boeha Gurney kin hecʼena. Ona ạyubre 15 gan hoṛko tulucʼ mitʼ sabhale keda. Sukur setakʼ boehako hecʼ tora 50 gan hoṛle jarwaena. Onko sanam do purạpur sạriakʼre bako tahẽkana. Ona mãhã reakʼ aleakʼ sabha do ạḍi mon lagaoakʼ tahẽkana. Boeha Bates do Isorakʼ hukumko sapha marsalteye sodorkeda, ar ketecʼ Gohako hotete onakoakʼ doṛkar hoṛkoakʼ monre baesao ocoyena. Sạriakʼre lahategi menakʼko noa kathate ṭhikạuena, ar jom baṅ purạ goṭa akan hoṛko cetanena.”2
GSAM 267Oswego jila, N.Y. te neota
GSAM 267.4Dosar hijukʼre biswạsiko talare Murubi Bates akʼ huḍiń puthi pasnạu reakʼ jote do, eṭakʼ ponotren hoṛko Jirạukʼ mãhã manaoko ehopʼkeda. Port Gibson, N.Y. ren Hiram Edson do Murubi White ar Mrs. White ar eṭakʼko, Agosṭ 1848 re Oswego jila reakʼ Volney re Jirạukʼ mãhã manaoicʼkoakʼ mitʼ bạisire hecʼ lạgitʼ ciṭhi olteye neotaketʼkoa. Uni do menkeda je, boehako do baṛti goribgeako, ar khoroc cukạu secʼte ḍher goṛoko daṛeakʼa mente uni do baṅ banḍhao daṛeakʼa. Murubi White do busu khetre kạmi reakʼ $40 ye ńamleda. Ona reakʼ mitʼ hạṭiń do ạḍi doṛkar kicricʼ kirińre khorocena, ar sarecʼ ṭakate Volney calakʼ ar ruạṛokʼ bhạṛa emena.
GSAM 268.1Pachime New York reakʼ noa bạisi do Gomke Arnold akʼ gaḍi doho oṛakʼre hoylena. Onḍe 35 gan hoṛko tahẽkana; ona ponot reakʼ ona ṭoṭhare tinạkʼ hoṛ jarwa daṛeakʼko tahẽkana, onko sanamgeko hecʼlena, menkhan onko modre bar hoṛ hõ mitʼ katharekin rạji do baṅ tahẽkana. Sanamko do akoakʼ hudis sapʼ dohore ạḍiko ketecʼena, ar noa do Baebel lekage kana menteko roṛkeda. Sanamko do akoakʼ kathako lahare doho ar porcar lạgitʼko asena. Onko do metakoena je, Murubi White ar uni ren era do onkoakʼ katha ańjom lạgitʼ nunạkʼ sạṅgiń khon baṅkin hecʼ akana; onko sạriakʼ cetʼako lạgitʼkin hecʼakana. Gomke Arnold do meneda je, Johan sodor 20 reakʼ mitʼ hajar bochor do parom akana, ar Johan sodorre ol akan mitʼ lak ar pon gel pon hajar hoṛko do Mạsi jiwetʼ beredlena unre beredlenteako.
GSAM 268Gomke Arnold do dhorom reakʼ bidhire aṛaṅe keda
GSAM 268.2Abu lạgitʼ gujukʼkan Probhu reakʼ cinhạko ona gadel hoṛko samaṅre doho akan tahẽkana, ar uniyakʼ dukh sạrkạu disa lạgitʼko sajṛaokan tahẽkana. Unre Gomke Arnold beretʼkateye menkeda je, onko oka kạmi lạgitʼko sajṛaokʼkan, onare acʼakʼ biswạs bạnuʼa,—Probhuakʼ bhoj do Uparom parab reakʼ laha idikʼ kana, ar bochorre mitʼ dhaoge manao hoyokʼa.
GSAM 268.3Hudis reakʼ noa hahaṛa bhinạbhini Mrs. White akʼ monre ạḍi hambal bhạr ạgukeda. Gomke Arnold bhulreye menaea mente uni do monʼjteye baḍaekan tahẽkana, ar Isorakʼ bemanot hoyokʼkan leka aṭkaretʼte ạḍi dukhte acʼakʼ jiu ḍạbuyena. Tinaʼkʼ hoṛko uni doye gujukʼ kana menteko botorena. Menkhan Murubi Bates, White, Chamberlain, Gurney ar Edson do uni lạgitʼko koejoṅkeda, ar Probhu do acʼren sewakkoakʼ koejoṅ dayateye ańjomkeda, ar uniyakʼ jiu ruạṛena. Serma reakʼ marsal uni cetanre hecʼena, ar songege dhạrti reakʼ jinis khon uniyakʼ mon ạḍi sạṅgińena. Noa obosthare onḍe tahẽkan hoṛkoakʼ tinaʼkʼ bhul uni udukʼadena, ar onako bhul reakʼ ulṭạ sạriakʼ hõ udukʼadena. Onko Baebel lekage kana menteko dawaetʼkan noa beńjao hudisko do Baebel reaṅ akoakʼ bujhạu lekage tahẽkana, ar akoakʼ bhul bạgikate Tesar dutakʼ sombadre mitʼ hoyokʼ hoyokʼtakoa mente udukʼena. Sabha do ạḍi mohimạte mucạtʼena; sạriakʼ jitkạr ńamkeda. Noa hahaṛa bhinạbhini hudis dohokan hoṛko akoakʼ bhulko aṅgocʼkeda, ar Tesar dutakʼ sombad reakʼ Nitokʼ reakʼ sạriakʼre mitʼko hoyena, ar Isor do onko ạḍi borye ematʼkoa.
GSAM 269Baebel reakʼ hahaṛa beohar tulucʼ mitʼ Dorson
GSAM 269.1Ona huḍiń jarware tahẽkan 35 hoṛko modre mitʼ hoṛ, Gomke Alexander Ross do Januar 4, 1884 re noa sabha reakʼ latar reakʼ kathae lạikeda. Uni doye menkeda:—
GSAM 269.2“Misera White do Dorsonre tahẽn tulucʼ beretʼkate acʼakʼ leṅga tire gharońjren Baebel sạbkeda; puthi do sanamkoakʼ leka maraṅtetʼ tahẽkana. Ona jhijʼkate cetanre ạḍi usulre sạb dohokate, ona secʼ baṅ koëyokʼkatege, acʼakʼ jojom tite mitʼ kạli khon eṭakʼ kạliteye laṛhakeda. Ar dhorom puthi reakʼ kạlire acʼakʼ kaṭub dohokate ona kạliye roṛ ruạṛeda. Uni oka kạlireye udukʼkan ona kạlige roṛ ruạṛetʼkana se baṅ, ona ńel lạgitʼ iń do ḍher kạlikoń ńelkeda. Iń se ona gadelren jãhāe hoṛ do sanam kạligele ńelkeda. Sanam dhaoge uni oka kạlireye udukʼkan ona kạlige roṛ ruạṛkeda, ar ona oktere hõ acʼakʼ metʼ do cetan ar Baebel reakʼ ulṭạ secʼre tahẽkana. Uni oka dhorom puthi reakʼ kạlikoe roṛ ruạṛkeda, onakoge Agosṭ 1848 re Volney re jarwa akan Jirạukʼ mãhã manaoicʼkoakʼ bhul sikhạunako raputʼkeda, ar ale sạriakʼre mitʼ hoy ocoketʼlea.”
GSAM 269.3Sạrige, nonkan obosthare, Baebel khon sapha kạliko nonkan hahaṛa lekate roṛte oka bhul sikhạuna sudhrạulena, ona hõ jãhāe hoṛ bae bạgile khan uni do aṅgocʼ ocoye ạḍi muskilge hoyokʼa. Oswego jilare noa Jirạukʼ mãhã manaoicʼkoakʼ gadel do, akoakʼ bhul nonkate sudhrạuena ar sạriakʼre mitʼko hoyena tayom, eṭakʼko ṭhen marsal pasnạu lạgitʼ ona sabha khonko oḍokʼena. Joteko do noa Isorakʼ kạmi kana mente sạri parman emkeda. Saitan do jãhā lekateye daṛeakʼ onate bhage, mon beńjao ar chitar bitar lạgitʼ jaoge sajṛao menaea. “Isor do beńjao reakʼ ehopʼicʼ do baṅ, suluk reakʼge kanae, cetʼleka sonot hoṛkoakʼ sanam kạlisiạkore menakʼa.”3
GSAM 270Hahaṛa boge reakʼ ghaṭnako
GSAM 270.1Lahare ol akan bạisi tayom, Madison jila, Port Gibson, Port Byron ar New York nagrahare sabhako hoyena. Onako tayom Connecticut re mitʼ sadharon sabha hoyena. Noako ṭhãiko modre tinaʼkʼ ṭhãire Probhu do acʼren sewakkoakʼ ạḍi surreye hecʼena. Acʼren hoṛko Jakob akʼ ciṭhire em akan niạmko pańjakeda ar mon khonko koejoṅkeda, ar ona koejoṅ reakʼ roṛ ruạṛre Maraṅ Bogeicʼakʼ boge daṛe do rua hoṛko cetan hecʼena.4 Daktar hõ okoeko reakʼ asa bạnuʼa menteko menleda, onkan hoṛko hõ akoakʼ rua khonko bogeena. 1845 khon bhin bhin oktere bhin bhin ṭhãire nonkan ghaṭnako do ḍher dhao hoy akana.
GSAM 270Pạhil ạyurko muskilko sạhaokeda
GSAM 270.2Murubi White do Phebruạri 5, 1880 reakʼ Review and Herald re onako pạhil ạyurkoakʼ din reaṅ roṛ tulucʼe menkeda:—
GSAM 270.3“Aleakʼ ehopʼ kạmire ṭhik jomakʼ bạnuʼte reṅgecʼ dukule sạhaokeda, ar ṭhik kicricʼ bạnuʼte rabaṅ dukule sạhaokeda. Isorakʼ kạmi lạgitʼ ṭaka bạńcao doho lạgitʼ, jiwikạre doṛkar jinis hõ ale do bale hataokeda. Ona tulucʼge, ol, chapa lạgitʼ sajṛao, ponot khon ponotte calakʼ ar porcar reakʼ oka ạḍi ḍher kạmi doṛkar leka ńelokʼkan tahẽkana, onako purạu lạgitʼ ale do apnar hoṛmo ạḍi boṛoṅ lekate khio ocoyetʼle tahẽkana.”
GSAM 270.41848 sal do khali hijukʼ reakʼ itihạsre baṅ, rajkạj secʼte hõ disa dohoyokʼ leka sal tahẽkana. Tesar dutakʼ sombad reakʼ sạriakʼko do ạḍi sapha bhạṅgaolena, ar kạmi laha idi lạgitʼ bhin bhin secʼre hor jhijʼokʼkan tahẽkana. Noa oktere nekom ar rajkạj dhạrti reakʼ ghaṭnako nonkan rupko hataokan tahẽkana, okate nạbi katha paṛhaokʼkoakʼ mon arhõ ona secʼ teńgo ocoe. Mare Dhạrti reakʼ jạtko talare khali maraṅ beńjao baṅ hoylena, New York reakʼ Wayne jila ren Hydesville re nawa ạtma tulucʼ galmarao reakʼ biswạs reakʼ cinhạko hõ ehopʼena. Baebel paṛhaokʼko do menkeda je, noako do “debilkoakʼ ạtma kanako, okoe do Probhuakʼ mãhã reakʼ laṛhạire dhạrtiren jạtko jarwako lạgitʼko menakʼa.”
GSAM 2711848 re jạtko talare beńjao
GSAM 271.1Phebruạri 21, 1848 mãhã, France ren Louis Phillippe ren rajduạrre tahẽnko acʼakʼ sorreko jarwa akan tahẽkana; unre uni doye menkeda: “Teheń ńindạ khon baṛti ketecʼte raij reakʼ siṅghạsonre iń do tisho hõ bań duṛupʼlen tahẽkana.” Dosar ạyub reakʼ talate marsal ńutokʼ jokhecʼ, mitʼṭen khaṭo moṭa koṭ horokʼkate, bhạṛa ghoṛa gaḍi calaoicʼakʼ rupte uni do acʼakʼ jiu bańcao lạgitʼ asra sendra tulucʼ Paris nagraha reakʼ dewal bahreteye dạṛkeda. Noa maraṅ ar acanak bodol reakʼ karon do uniyakʼ tinaʼkʼ kạmi hotete Popakʼ jor jobor khomota hatao secʼ goṛo hoylena, ar onate acʼren porja ar sipạhiko raṅgaoena mente menokʼkana. Ona mãhã uni do Paris nagrahare France ren sipạhikoakʼ mitʼ maraṅ ńel bicar purạu akatʼ tahẽkana; ar onkoakʼ hạtiạrko gadel dohoena tayom, uni rajmahalteye ruạṛena. Unre acanak mitʼ huḍiń koṛa hopon mitʼṭen topo cetanreye dećena ar pe roṅ reakʼ jhaṇḍa hilaote, “POP HIṚICʼOKʼAE! POP HIṚICʼOKʼAE!!” menteye kauriaukeda. Sipạhiko hõ ona aṛaṅko hataokeda, ar ona aṛaṅ do akoakʼ cetan ar latar secʼte ạḍi usạrate pasnạuena; pasnạu tora ona reakʼ daṛe hõ baṛtiyena, ar inạ tayom ona tulucʼ “AR RAJA HÕ HIṚICʼOKʼAE!” reakʼ aṛaṅ hõ mesayena. Du tin ghaṛi bhitrire sanam Paris do ạḍi begor niạm reakʼ beńjaore perecʼena. Sipạhiko do banduk tire sạbkate, mitʼ gadel raṅgao hoṛko tulucʼ rajmahal secʼko dạṛ idiyena. Uni do noa hulusthul reakʼ sombad ańjomkate, bhes bodolte dạṛ oḍokʼ lạgitʼe usạraena.
GSAM 271Laṛhạire mesalen disomko
GSAM 271.2France reakʼ hullor ar aśanti do eṭakʼ disomkore ạḍi usạrate pasnaoena. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany ar Rome re hõ jarwa hoṛkoakʼ ona uskur monobhạb hećena. Pe cando bhitrire gota Europe do hulhạlena, ar 30 khon baṛti samraj ar rajko ạḍi maraṅ golmalreko paṛaoena. Rajgạdiko do kulhire seṅgelteko lokeda, ar rajako ar samraṭko do jiwiko haraoa mente botorte ńir ar oko-ko ehopʼena. Rajkạmi bujhạu hoṛko do dhạrti reakʼ sańam sorkarko re hul hoyokʼa menteko laha katha roṛkeda.
GSAM 272.1Dosar hijukʼre biswạsicʼ dhorom porcaricʼko modre ạḍi hoṛ, okoe Tesar dutakʼ sombad ạuri ko ańjomleda, onko do noa golmal ńelteko hudiskeda je noa do “Sańam-daṛean Isorakʼ maraṅ mãhã reakʼ laṛhại” lạgitʼ disomkoakʼ jarwakʼge hoyokʼa.5
GSAM 272Chạp reakʼ sombad ńamena
GSAM 272.2Ṭhik ona oktere Eaeakʼ mãhã manao dosar hijukʼre biswạsiko do Sonot Puthi khonko cetʼetʼkan tahẽkana je poneakʼ hukum reakʼ Jirạukʼ mãhã do jiwi Isorakʼ cinhạ, se chạp, kana, ar Sodor puthi 7:1-4 reakʼ chạp sombad porcar reakʼ okte seṭer akana. Noa sombad hoṛko ṭhen seṭer lạgitʼ onko do hor ar upạiko sendraetʼkan tahẽkana. Eaeakʼ mãhã manao hoṛko noa kạmi lạgitʼko sapṛaokʼkan jokhecʼ, Hapta reakʼ pạhil mãhã manao Dosar hijukʼre biswạsiko do menkanako, “Ape do apeyạkʼ chạp sombad sãote ạḍi deri seṭer akanpe, ente maraṅ mãhã reakʼ laṛhại ar Probhuakʼ sạri hijukʼ do ale cetanre seṭer akana.”
GSAM 272Hullor do acanak ṭhirena
GSAM 272.3Pe cando leka tayom disomko talare ona hullor do ṭhirena. Menkhan onkoakʼ nalisko miṭạuente do baṅ, boron noṅka leka hoeena je khobor ol hoṛko hõ bako bujhạu dạṛeakʼkeda. Noa muskil reakʼ Horace Greeley do New York Tribune khobor kagojre noṅkae menkeda: “Disomko talare ona golmal cetʼte acanak ehopʼena, noa do ale sańam lạgitʼ ạḍi hahaṛa katha tahẽkana; menkhan cetʼte ona ṭhirena, noa do ona khon hõ baṛti hahaṛa katha kana.”
GSAM 272Mare disomko reakʼ obostha babotre ucor bạisiren Choate akʼ katha
GSAM 272.41851 serma hạbicʼ hijukʼtebon ńel ńama je ucor bạisiren Choate do United States reakʼ des bạisire katha roṛ jokhecʼ mare disomko reakʼ obostha babotre noṅkae menkeda:
GSAM 272.4“Ona obostha ar ona ńelokʼ do ṭhik cetʼ leka kana, oka cetanre umul, rimil ar ńut em akan leka ńelokʼ kana, ona do ape napae gepe bujhạu akada; cetʼ leka sańamakʼ dolodolo akana. Iń do noṅkań hudis akada je rajmukuṭkoakʼ bises hokko, manwakoakʼ hokko, ar 1000 serma dhạbicʼ jarwa akan khisko do mitʼṭen laṛhại lạgitʼ talwar oḍokko sapṛaokʼkan leka. Ona laṛhạire māyām do Sodor puthi reakʼ dorson leka ‘ghoṛakoakʼ lagam hạbicʼ’ ạtkạukʼa, ar manwakoakʼ mitʼ gota bõs do mucạtkʼa; okare okte reakʼ maraṅ ghanṭa do ar mitʼ ghanṭae sạṛea; okare sãota do prakriti ar prakriti ren Isor khon heć akana se baṅ, ona baḍae lạgitʼ sãota aćge seṅgel ar ispatte bidạukʼa.”
GSAM 273November 18, 1848 reakʼ “Goha”
GSAM 273.11848 serma disomko talare noa hullor do Probhuakʼ hijukʼ lahae ạguia menteko dabi kan hoṛko do duk reakʼ Hadosko ńamkeda. Menkhan Eaeakʼ mãhã manao dosar hijukʼre biswạsiko, okoe do nit hoṛko ṭhen “jiwi Isorakʼ chạp” udukʼ reakʼ okte seṭer akana menteko menkan tahẽkana, onkoakʼ cetʼ hoeena? Noa reakʼ telare ale do Janwari 1849 re Murubi Joseph Bates akʼ chapa oḍok akan mitʼ huḍiń dhorom puthi khon katha ale ạgueda. November 18, 1848 re hoe akan mitʼ ghaṭna babotre uni do noṅkae meneda:—
GSAM 273.2“Massachusetts reakʼ Boston sor Dorchester re mitʼ sabhare boeha ar miserakoakʼ mitʼ huḍiń dol jarwa akan tahẽkana. Sabha ehopʼ laha ale modre mitʼ-ṭan hoṛ do chạp sombad reakʼ mitʼ-ṭan kathako ale sendraetʼkan tahẽkana. ‘Cetan rakabokʼ’ ar eṭakʼ kathako reakʼ mane ṭhikge ale bujhạu akada se baṅ, noa babotre mitʼ mon do baṅ tahẽkana. Ona khon thoṛa laha Topsham [Maine] reakʼ bạisire sombad chapa oḍok katha do ale bintire ạgu akatʼ tahẽkana; menkhan cetʼ leka chapa oḍok hoyokʼa, ona hor do bhage leka baṅ ńelokʼkan tahẽkana. Ona iạte sańamakʼ Isor ti re soṅpe lạgitʼ ale mitʼ monte goṭakeda. Marsal ar cetʼakʼ lạgitʼ tiso dhạbicʼ ạḍi mon khon binti tayom, Isor do Misera White Dorson re noa kathakoe emadea.”
GSAM 273.2Dorsonre tahẽn jokhecʼ uni jeleka kathakoe roṛleda, onkage ale ạgueda:—
GSAM 274Dorsonre roṛlen kathako
GSAM 274.1“Marsal do oka khon oḍokena? Marsal do oka khon oḍokena, ona am ren dut cetʼale ma. Am mitʼ marsal tayom ar mitʼ marsal emkeda jokhecʼ, noa do huḍiń khon ehopʼena. Goha ar hukumko do mitʼte tol akana; onako do bhinạukʼ baṅ hoyokʼa. Pạhil do ona hećena—Isorakʼ gelṭen hukumko. Uniakʼ ạin daṛete rakabokʼ ehopʼena, ar ujạṛ ṭhãiko arhõ benaokʼ ehopʼena jokhecʼ, uni do ạḍiye rạskạlena. Uniakʼ katha sendrate noa do komjor khon daṛean hoe akana. Noa cetanre bidạu do khạṭo okte lạgitʼ ge hoe akana. Noa do chạp kana! Noa do rakabokʼkana! Siń cando turukʼ seć khon ehopʼte noa do turukʼkana. Siń cando leka, pạhil do rear, tayom lolo idikʼa ar aćakʼ marsal dhạrko kol oḍoka. Ona sạriakʼ turukʼena jokhecʼ onare thoṛa marsal ge tahẽkana, menkhan ona do baṛtikʼ heć akana. O, noa marsal dhạrkoakʼ daṛe! Noa do daṛere baṛtikʼkana. Sańam khon baṛti bhạr ar marsal do ona sạriakʼ cetanre menaḱa, ente Baebel reakʼ goroj baṅ tahẽnre hõ ona do jaejug hạbicʼ tahẽna. Ona do onḍe purub sećre turukʼlena; huḍiń marsalte ehopʼlena, menkhan ona reakʼ marsal dhạrko do hoṛko boge ocoyetʼkoa. O, ona sạriakʼ do cetʼ leka daṛean kana; bhage disomre bolo tayom hõ ona ge sańam khon cetanre tahẽna, menkhan onko gujukʼ begor hoeokʼ hạbicʼ ona do baṛtikʼgea. Siń cando turukʼ seć khon noa ehopʼena, siń cando leka aćakʼ horte calakʼ idikʼkana, menkhan tisho hõ baṅ hạsurukʼa.
GSAM 274.2“Dutko do ponṭen hoe-ko sapʼ akada. Isor ge ona daṛeko rokao akatʼa. Dutko do ạuri ko aṛakʼ akada, ente sańam sonot hoṛkore chạp do ạuri lagao akana. Michael teṅgon jokhecʼ noa muskil do gota dhạrtire pasnaokʼa. Ńelme, onako do hoe lạgitʼ nitge sapṛao akana. Sonot hoṛkore chạp do ạuri lagao akana, ona iạte rokao akana. Hẽ, am oka kom ńel ar ańjom akada onako chapa oḍokʼme, ar Isorakʼ bhor do sãote tahẽna. Ńelpe! Ona rakabokʼ do daṛete hoyokʼkana, ar ona do ar hõ ar hõ jhalkaokʼkana.”6
GSAM 274.3Noa Dorson khon oḍokʼ tayom Mrs. White do ać ren jawae-e metadea,
GSAM 274.3“Am lạgitʼ iń ṭhen mitʼ Sombad menaḱa. Am do mitʼ huḍiń khobor kagoj chapa ehopʼ katʼe hoṛko ṭhen kol hoyokʼtama. Pạhil do huḍińge tahẽn ma; menkhan hoṛko paṛhaore, chapa lạgitʼ am ṭhen ṭakako kola, ar ehopʼ khonge noa kạmi do saphal hoyokʼa. Noa huḍiń ehopʼ khon gota dhạrti beṛhae idi akan marsal dhạrko leka hoyokʼa mente iń do udukʼlena.”
GSAM 275Manwaakʼ ńelte do sondeh reakʼ katha
GSAM 275.1Jirạukʼ mãhã reakʼ sạriakʼ cetʼ leka ehopʼ ar pasnaokʼa, ona babotre noa laha kathako do 1848 re roṛlena. Ona okte reakʼ obostha manwaakʼ ńelte ńel lekhan, buj do noṅka menkea, “Ona laha katha do tisho hõ baṅ purạukʼa.” Laha katha roṛ tayom thoṛa dinre mitʼ hoṛ do ale ren mitʼ kạmi hoṛe metadea, “Ape oka kạmipe monsubạ akada ona purạu lạgitʼ 144,000 serma lagaoa.” Onko do noṅkako menkea, “Cetʼ! Pe porcaricʼ—Murubi White ar uni ren bạhu, ar Murubi Bates—sańam ṭaka begor, ar 100 khon kom pańja hoṛko, onko sańam ṭhen hõ ṭaka bạnuḱa; Jirạukʼ mãhã babotre 80 sāhṭā reakʼ mitʼ huḍiń dhorom puthi reakʼ koyekʼ sae nokol sãote gota dhạrti cehao sombad em lạgitʼko oḍokʼkana! Cetʼ leka be-ṭhik dabi kana!” Noṅka hudis hoṛko do “Baṅ hoyokʼa!” menteko menkeda jokhecʼ, Sombad re biswạs ar saphal hoyokʼ reakʼ pạtiạuan Goha do noṅkae menkeda, “Israel ren Isorakʼ ńutumte noa do purạukʼa! Ar uniakʼ daṛere asrate noa do purạu hoyokʼgea!”
GSAM 275Eaeakʼ mãhã manao dosar hijukʼre biswạsikoakʼ pạhil khobor kagoj cetʼ leka chapaena
GSAM 275.2Chapa oḍok kạmi babotre Goha emlen okte khonge, eaeakʼ mãhã manao hoṛko do Probhu mitʼ “huḍiń khobor kagoj” chapa lạgitʼ hor jhij ma mente ạḍi bintiko emkeda. Pạhil sonkha chapa oḍok lạgitʼ sańam khon maraṅ komi do ṭaka tahẽkana. Jun 1849 cando re Murubi White do tire sạb katʼe ghas ir reakʼ maraṅ dạtrite 40 ekor ṭimothi ghas ir reakʼ sujoge ńamkeda; mitʼ ekor lạgitʼ 75 senṭ ko emadea. Noṅkate uni do ona huḍiń khobor kagoj reakʼ pạhil sonkha oḍokʼe dạṛeakʼkeda. Noa ṭhãire ona huḍiń kagoj reakʼ pạhil sāhṭā ṭhik onkage nokol katʼe em do be-ṭhik bạṛicʼ baṅ hoyokʼa. Paṛhaoicʼ do pạhil thạmb re Murubi White akʼ noa katha ńela: “Nit hạbicʼ kạmi ehopʼ lạgitʼ hor do ạuri jhicʼ akan tahẽkana.” Ar ape hõpe ńel dạṛeakʼa je uniakʼ aćakʼ suk bagi ge “hor jhicʼkeda.”
GSAM 276Pạhil khobor kagojko babotre Mrs. White akʼ katha
GSAM 276.1Chapa oḍok kạmi reakʼ ehopʼ babotre Mrs. White do noṅkae meneda:—
GSAM 276.2“Iń ren jawae do Connecticut reakʼ Rocky Hill khon 8 mail sạṅgiń Middletown re mitʼ huḍiń kagoj chapa oḍokʼe ehopʼkeda. Ona oktere uni khora tahẽnrehõ, ạḍi dom uni do noa sạṅgiń jaṅgate sen ar ruạṛokʼe tahẽkana. Chapakhana khon pạhil sonkha ạgu jokhecʼ, ale sańam ona beṛhaete ale ombaḱena, ar norom mon ar ạḍi metʼ dakte Probhu ṭhen ale bintikeda, jemon uni ać ren dạsiaakʼ komjor ceṣṭare aćakʼ bhor tahẽn ocoe. Ina tayom uni do okoe ona ko paṛhaoa menteye hudis akatʼ tahẽkana, onko sańam lạgitʼ kagojre ṭhikạnạe olkeda, ar galicaakʼ tholire bhoraote ḍak oṛakʼteye gogo idi keda. Mitʼ mitʼ sonkha do Middletown khon Rocky Hill te ạgulena. Ar ḍak oṛakʼ lạgitʼ sapṛao laha joto dom onako do Probhu ṭhen pasnao katʼe, noa hape dạkiạko sãote uniakʼ bhor tahẽn ma mente metʼ dak mesal ạḍi mon khon binti do Isor ṭhen emokʼ tahẽkana. Āḍi usạrate ciṭhiko hećena, khobor kagoj chapa oḍok lạgitʼ ṭaka ar ạḍi jiwiko sạriakʼ aṅgocʼkan reakʼ bhage khobor sãote.”7
GSAM 276Khobor kagoj reakʼ goro babotre laha katha purạuena
GSAM 276.3Eaeakʼ mãhã manao dosar hijukʼre biswạsikoakʼ chapa oḍokʼ pạhil khobor kagoj reakʼ noa pạhil sāhṭā em jokhecʼ ale do eken mon lagao khon hõ baṛti bhitriren bhạbnạ ale ạikạueda. Nitokʼ reakʼ sạriakʼ reakʼ gota khonḍre 8 sāhṭā akan 11 sonkhako tahẽkana, mitʼ mitʼ sāhṭāre bar thạmb. Sāhṭāre paṛhao jiniskoakʼ māp do 4 ar 5/8 inci osar ar 8 inci jiling tahẽkana. Sonkha 1 ar 4 do Julai, Agost ar September candore Middletown, Connecticut re chapaena. Sonkha 5 khon 9 do Oswego, N.Y. re chapaena, ar onakore Disembor 1849, Marc, April ar Me 1850 reakʼ tạrikh ol akana. Sonkha 11 reakʼ tạrikh do November 1850 kana, ar ona do Paris, Maine re chapaena. Sonkha 6 re Murubi White doye menkeda, “Pạhil ponea sonkha chapa oḍok jokhecʼ kagojko reakʼ dam em lạgitʼ jãhã tinạk goroj tahẽkana, ona khon hõ baṛti ṭaka hećena. Ale oka sabhakore ale senlena ona reakʼ khorocʼ emre ona do kạmi akana.” 1849 serma re noa kagojkoakʼ probhạb ar Murubi Bates akʼ laha kạmi iạte Vermont, Michigan ar eṭakʼ ponotkore ạḍi hoṛ do Sombadko aṅgocʼkeda.
GSAM 278.11848 re kạmi reakʼ kom asra obostha sãote tulạu lạgitʼ, nit 1905 re menaḱ mitʼ-ṭan sạri kathako bon hudisa. Noṅkate noa kạmi reakʼ mucạtʼ jote babotre ar hõ napaebon bicạr dạṛeakʼa: Sombad reakʼ noa huḍiń ehopʼko birodhletʼ hoṛko ṭhik tahẽkana, se serma ren Isor, okoe ać ren dạsiạ kuṛi hotete “chạp” kạmi reakʼ “baṛtikʼkan” daṛe babotreye roṛleda, uni ge ṭhik tahẽkana.
GSAM 278Chapa oḍok kạmi reakʼ lahanti
GSAM 278.2Noa sạriakʼ do nit dhạrti reakʼ 40 leka maraṅ pạrsikore porcar ar chapa oḍokʼkana. Pe dhorom porcaricʼ bodolte, Abhisek akan dhorom porcaricʼko ar anumoti ńam akan porcaricʼko lekha lekhan, 600 khon baṛti menaḱkoa. Onko chạṛa ar hõ koyekʼ sae hoṛ do dakṭar, Baebel kạmi hoṛ, cetʼakoicʼ ar hoṛmo boge mission kạmi hoṛ lekateko kạmikana. Noa dhorom dol reakʼ ol jinisko do 50 khon baṛti bhinạ bhinạ khobor kagoj ar patrikạkore menaḱa. Onako do Europe, Asia, Africa, Uttar ar Dakhin America, Pacific reakʼ ṭapuko ar Australia re menaḱ 20 khon thoṛa kom Chapa oḍok oṛakʼkore chapaokʼa. Noa Chapa oḍok oṛakʼkore 1100 khon baṛti bhinạ bhinạ puthi, huḍiń puthi ar dhorom puthiko chapaokʼa. Mitʼ serma reakʼ khobor kagoj ar patrikạko sãote mitʼ mitʼ puthi reakʼ mitʼ nokol ńam lạgitʼ $340 leka goroj hoyokʼa. Eken 100 pańja hoṛko bodolte nit 100,000 sor hoṛ noa sạriakʼreko rạskạkʼkana. Sạrige noa Sombad do siń cando leka “rakabokʼkana”, ar 1848 reakʼ Gohaakʼ katha leka bon men dạṛeakʼa, “O, noa marsal dhạrkoakʼ daṛe!”
GSAM 278Disomko reakʼ obostha
GSAM 278.3Sombad noṅka lahakʼkan jokhecʼ disomko reakʼ obostha do cetʼ leka tahẽkana? Ona okte khon nit hạbicʼ sạdhạron khobor kagojkore Europe re usaṛa hoyokʼkan maraṅ laṛhại babotre ạḍi dom kathako bon ńam akada. Noḍe laṛhại ar onḍe hullor hoe akana rehõ, gota maraṅ “ghurni hoe” do rokao akana—“ponṭen hoe” do mitʼ dhāote hoe lạgitʼ bako anumoti akatʼa, “Isor ren dạsiạkore chạp lagao hạbicʼ.” Laṛhại ar jud reakʼ uskur jinisko do onḍe menaḱa, menkhan rokao akan iạte baṅ oḍokʼkana, noa do sańam lạgitʼ sapha ge ńelokʼkana.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher do aćakʼ gujukʼ khon thoṛa laha Europe re una maraṅ maraṅ pạltanko joton katha do noṅkae menkeda, “Māyām ạtkạukʼa mente botorte laha khonge jion reakʼ māyām oḍokʼkana.” Disomkoakʼ khis, birud ar mitʼicʼ eṭakʼicʼ seć botor udukʼ monobhạb sãote onkoakʼ obostha do uni “aṭkao” sãote tulạue keda. Mitʼ dol hoṛ mitʼicʼ eṭakʼicʼakʼ kuṛạm seć churiko tin akada, ar ać hõ dalokʼ botorte okoe hõ bae dala, onka leka. Menkhan uni doye menkeda, “Onko modre jãhãe mitʼ hoṛ do usaṛage dal reakʼ bhage oktee ńela, ar ina tayom sańam mesal laṛhại ehopʼokʼa.”
GSAM 279Laṛhại reakʼ hạtiạrko tulạu
GSAM 279.21848 khon noṅkan laṛhại hạtiạrko benao akana je onako sãote tulạu lekhan ona okte reakʼ sańam khon bhage hạtiạrko hõ nit eken khelaunakoge lekhakʼa. America reakʼ “Sạnti Sãota” do Sạnti Robibar—Disembor 15, 1895—re sạnti reakʼ sewa sabhako lạgitʼ hoho jokhecʼ noṅkae menkeda: “Nit sobhotạre sapha lahanti hoyokʼkan rehõ, menkhan eṭakʼ seć do disomko modre laṛhại lạgitʼ sapṛao do laha reakʼ sańam okte khon hõ maraṅa.”
GSAM 279Laṛhại lạgitʼ sapṛao babotre Senapati Miles akʼ katha
GSAM 279.3Senapati Nelson A. Miles do Washington, D.C. re Janwari 12, 1904 reakʼ mitʼ maraṅ hoṛ sabhare katha roṛ jokhecʼ noṅkae menkeda:—
GSAM 279.4“Lahanti ar bujhan, saphạ sobhotạ reakʼ noa marsalan jugre, laṛhại reakʼ bhạr ar bipod kom akana mente biswạs lạgitʼ abon do rạskạkʼa. Menkhan hahaṛa ńelokʼ rehõ, dhạrti reakʼ itihạsre tisho hõ noṅkan okte baṅ hećlena, okare nit leka laṛhại lạgitʼ sapṛaore una dhon be-kạmi khorocʼlena, ar nit leka una ạḍi 10 lakh-10 lakh cetʼ akan, kạmi cetʼ hoṛ, ar hukum manao hoṛko, sańam khon baṛicʼ nosto hạtiạr ạtiạr katʼe, sạntire rojgar kạmi reakʼ horko khon oḍokʼ idi akana.”
GSAM 280.1Menkhan chạp lagao kạmi calakʼkan jokhecʼ laṛhại reakʼ ghurni hoe do nit hõ tạṅgire menaḱa.