Kabanata 16 — Ang Mensahe ng Ikatlong Anghel
GSAM 247.1“Sinundan sila ng ikatlong anghel, na nagsasabi nang malakas na tinig, Kung sinuman ang sumamba sa hayop at sa kanyang larawan, at tumanggap ng tanda sa kanyang noo, o sa kanyang kamay, ay iinom din naman ng alak ng kagalitan ng Diyos, na ibinuhos na hindi hinaluan sa inuman ng kanyang poot; at siya'y pahihirapan ng apoy at asupre sa harapan ng mga banal na anghel, at sa harapan ng Kordero; at ang usok ng kanilang pahirap ay umaakyat magpakailanman; at hindi sila nagkakaroon ng kapahingahan araw man o gabi, ang mga sumasamba sa hayop at sa kanyang larawan, at ang sinumang tumatanggap ng tanda ng kanyang pangalan. Narito ang pagtitiis ng mga banal: dito sila na tumutupad sa mga utos ng Diyos at sa pananampalataya ni Jesus.”1
GSAM 247Ang Pinakamalubhang Babala sa Biblia
GSAM 247.2Ito ang pinakamalubhang babala na nilalaman ng Biblia, at tiyak na ang talaan ng kasaysayan ng ating mundo ay hindi nagpapakita ng anumang patotoo na narinig na ang mensaheng ito noon. Ang katotohanang ang unang at ikalawang anghel sa seryeng ito ay napatunayang kabilang sa kasalukuyang henerasyon, ay pinakamalinaw na nagpapatunay na ang mensaheng ito ay hindi para sa mga nakaraang panahon.
GSAM 247.3Sinabi ni Pastor J. V. Himes noong 1847:—
GSAM 247.4“Ang ika-labing-apat na kabanata [ng Pahayag] ay naglalahad ng isang nakakagulat na sigaw, na hindi pa nangyayari, bilang babala sa sangkatauhan sa oras ng matinding tukso. Mga talata 9-11. Ang isang sumpa ng galit na kasing-nakakatakot nito ay hindi matatagpuan sa aklat ng Diyos, bukod dito. Hindi ba ipinahihiwatig nito ang isang matinding tukso, upang mangailangan ng isang kasing-nakakatakot na paalala?”2
GSAM 248Ang Templo ay Binuksan—Nakita ang Kaban
GSAM 248.1Sinabi ni J. N. Andrews tungkol sa mensaheng ito, “Ang pagbubukas ng pinakabanal sa lahat sa templo ng langit, kung saan nakikita ang Kaban, ay isang pangyayaring nagaganap sa pagtunog ng ikapitong anghel. At habang ang ministeryo ng ating lubhang Dakilang Saserdote ay inililipat sa silid na iyon sa pagtatapos ng dalawang libong tatlong daang araw, nauunawaan natin na ang pagbubukas ng templo ay minamarkahan ng pagtatapos ng panahong iyon na kinakatawan ng proklamasyon ng unang anghel. Ang pagpasok ng ating Dakilang Saserdote sa kabanal-banalang dako upang maglingkod sa harap ng Kaban ng Diyos ay nag-aakay sa pansin ng iglesia sa mga utos ng Diyos na nasa loob ng Kaban na iyon. Ang mga utos ng Diyos ay sumisikat mula sa makalangit na santuwaryo mula pa noon.
GSAM 248Pagbabago ng Sabbath
GSAM 248.2“Isang katotohanang hindi matatawaran na ang ikaapat na utos, ilang panahon na ang nakalipas, ay pinalitan mula sa araw ng pahinga ng Panginoon tungo sa paganong kapistahan ng Linggo. Ang pagbabagong ito ay ginawa nang tahasang sumasalungat sa Banal na Kasulatan, na sa lahat ng dako ay kinikilala ang ikapitong araw bilang nag-iisang lingguhang Sabbath ng Panginoon. Ito ay isinakatuparan ng dakilang apostata, na inihula ni Daniel na ‘magpapasya na baguhin ang mga panahon at mga batas.’ Ang kapangyarihang ito ay sa kakanyahan ay kapareho ng halimaw na dapat sambahin ng buong mundo. At isang katotohanang lubos na kawili-wili na ang utos na ito na matagal nang tinapakan ay ngayo'y pinapanumbalik, at ang bayan ng Diyos ay nagsisimulang tuparin ito kasama ng siyam pang iba. Pinasasalamatan ang Diyos na siya ay naghahanda sa mga nalabi para sa kanilang huling pakikipaglaban sa dragon, at para sa pagpasok sa pamamagitan ng mga pintuang bayan patungo sa banal na lungsod. Pahayag 12:17; 22:14. Ang pagpapanumbalik ng ikaapat na utos bilang pagtutol sa Sabbath ng apostasiya, at ang pangangaral ng lahat ng mga utos ng Diyos ay isang kapuna-punang patotoo na ang kasalukuyan ay panahon ng pagtitiis ng mga banal, at ng babala ng ikatlong anghel.”3
GSAM 249.1Naibaling ang pansin sa mga nakaraang kabanata sa una at ikalawang mensahe na ito, na natupad sa dakilang proklamasyon ng ikalawang pagdating hanggang Oktubre 22, 1844. Ang kasulatan sa pagbubukas ng kabanatang ito ay nagsasaad, “ang pangatlong anghel ay sumunod sa kanila,” ibig sabihin, sinundan ang una at ikalawang anghel. Marahil ay kawili-wili, kaugnay nito, na bigyang-pansin ang pag-usbong ng ikatlong mensahe.
GSAM 249Ang mga Unang Adventistang Tagapag-ingat ng Sabbath
GSAM 249.2Sa panahon ng “sigaw sa hatinggabi,” noong 1844, sinimulan ng Panginoon na gabayan ang isipan ng kaniyang bayan tungo sa pag-obserba ng Sabbath ng ikapitong araw. Ang doktrinang ito, sa hanay ng mga Adventista, ay umusbong sa ganitong paraan: si Rachel Preston, isang Seventh-day Baptist, ay lumipat sa Washington, N.H., kung saan mayroong isang simbahan ng mga Adventista.4 Tinanggap niya ang doktrinang adventista, at ang simbahan na iyon, na binubuo ng humigit-kumulang apatnapung miyembro, sa pamamagitan ng kanyang mga gawain bilang misyonera ay tinanggap ang Sabbath ng ikaapat na utos. Nagtulak ito sa mga tao na magsaliksik tungkol sa paksang iyon. Sa Cry ng Setyembre 5, 1844, mababasa natin, “Maraming tao ang lubos na nag-iisip tungkol sa diumano'y obligasyon na obserbahan ang ikapitong araw.” Ang pahayag na ito ay nasa isang editoryal, kung saan ginawa ang mahinang pagtatangka na patunayan ang pag-angkin ng pag-obserba sa Linggo. Ipinagpatuloy ang paksa sa isyu ng Setyembre 12, kung saan matatagpuan ang sumusunod na makabuluhang pahayag, na nag-udyok sa marami na magsagawa ng seryoso at masusing pag-aaral:—
GSAM 249Ang Ikapitong Araw ang Nag-iisang Araw na Itinalaga ng Batas
GSAM 249.3“Noong nakaraang linggo, napagpasyahan namin ang konklusyong ito: Walang partikular na bahagi ng panahon na inaatasan ng batas ang mga Kristiyano na italaga bilang banal na oras. Kung mali ang konklusyong ito, sa palagay namin ang ikapitong araw ang nag-iisang araw na may batas para sa paggunita nito.”
GSAM 250Sanaysay ni T. M. Preble
GSAM 250.1Ang pansin ng mga Adventista bilang isang grupo ay naitutok sa usapin ng Sabbath sa pamamagitan ng isang sanaysay tungkol sa paksang ito mula kay T. M. Preble, na may petsang Pebrero 13, 1845, at inilathala sa Hope of Israel, Portland, Maine, noong Pebrero 28, 1845. Matapos ipakita ang mga patotoo ng Sabbath ng Biblia, at ang katotohanang ito ay pinalitan ng Linggo dahil sa malaking apostasiya, wika niya: “Sa ganitong paraan nakikita natin na natupad ang Daniel 7:25, ang maliit na sungay na nagbabago ng ‘mga panahon at batas.’ Kaya't sa akin ay lumilitaw na ang lahat ng nag-iingat sa unang araw bilang Sabbath ay mga tagapag-ingat ng Linggo ng papa at mga lumalabag sa Sabbath ng Diyos.”5
GSAM 250J. B. Cook sa Usaping Sabbath
GSAM 250.2Hindi naglaon pagkatapos nito, lumabas sa imprenta ang isang artikulo mula kay J. B. Cook, na ipinakita rito na walang ebidensiya mula sa Kasulatan para sa pag-obserba ng Linggo bilang Sabbath, at ginamit niya ang maikling pahayag na ito: “Ganito kadaling nawala ang lahat ng hangin sa mga layag ng mga naglalayag, marahil nang hindi nila namamalayan, sa ilalim ng bandila ng Sabbath ng papa.”
GSAM 250.3Bagaman panandalian lamang ang pag-obserba ng Sabbath ng dalawang lalaking ito, sinimulan na nila ang isang bagay na hindi basta-basta mapipigilan. Ang mga katagang, “mga tagapag-ingat ng Linggo ng Papa,” “mga lumalabag sa utos ng Diyos,” at “lumalayag sa ilalim ng bandila ng Sabbath ng Papa,” ay nasa mga labi ng daan-daang taong sabik na malaman ang katotohanan hinggil sa usaping ito. Si Pastor Joseph Bates, mula sa Fairhaven, Mass., ay nabaling ang pansin sa ganitong paraan, at tinanggap niya ang Sabbath noong 1845.
GSAM 250Tinanggap ni Joseph Bates ang Sabbath
GSAM 250.4Ganito ang kanyang karanasan: Nang marinig niya ang tungkol sa grupo sa Washington, N.H., na nag-iingat ng Sabbath, nagpasya siyang bisitahin ang simbahan na iyon at alamin kung ano ang ibig sabihin nito. Ginawa nga niya ito, at nang pag-aralan niya ang paksa kasama sila, nakita niyang tama sila, at agad niyang tinanggap ang liwanag tungkol sa usapin ng Sabbath. Nang siya'y bumalik sa New Bedford, Mass., nakasalubong niya sa tulay sa pagitan ng New Bedford at Fairhaven ang isang kilalang kapatid, na bumati sa kaniya nang ganito, “Kapitan Bates, ano ang balita?” Sumagot si Pastor Bates, “Ang balita ay ang ikapitong araw ang Sabbath ng Panginoon nating Diyos.” “Sige,” sabi ng lalaki, “uuwi na ako at babasahin ko ang Biblia ko, at titingnan ko iyan.” Ginawa nga niya, at nang muling magkita sila, tinanggap na ng kapatid na ito ang katotohanan tungkol sa Sabbath at ito'y sinunod.
GSAM 251Ang Unang Aklat Tungkol sa Sabbath
GSAM 251.2Agad na sinimulang ipangaral ni Pastor Bates ang katotohanang ito mula Estado hanggang Estado. Hindi nagtagal ay nakita niya na ang isang aklat, o kahit isang polyeto, tungkol sa usapin ng Sabbath ay malaking tulong sa kanyang gawain, at ang kanyang kaluluwa ay ginanyak ng Espiritu ng Diyos na magsulat at maglathala ng isang bagay tungkol sa paksang ito. Ngunit ang tanong ay kung paano ito magagawa nang walang pera, sapagkat ang lahat ng kanyang taglay ay isang York shilling (labindalawang sentimo't kalahati). Maaaring maging kawili-wili sa mambabasa ang ikwento ang kanyang karanasan sa bagay na ito ayon sa kanyang pagkukwento sa akin noong 1855.
GSAM 251Apat na Pound ng Harina
GSAM 251.3Sinabi niya na habang nananalangin sa harap ng Diyos, nagpasya siyang isulat ang aklat, at naniwala siyang bubukas ang daan para mailathala ito. Kaya umupo siya sa kanyang mesa, dala ang Biblia at konkordansiya, upang simulan ang kanyang gawain. Pagkalipas ng isang oras, pumasok si Ginang Bates sa silid at nagsabi, “Joseph, kulang ang harina ko para sa pag-iihurno,” at kasabay nito ay binanggit niya ang ilang maliliit pang gamit na kailangan niya. “Gaano karaming harina ang kulang mo?” tanong ni Kapitan Bates. “Mga apat na libra,” ang sagot niya. “Sige,” ang wika nito. Pagkalabas niya ng silid, pumunta siya sa isang tindahan sa malapit, binili ang apat na librang harina at ang iba pang mga gamit, dinala ang mga ito sa bahay, at muling naupo sa kanyang mesa. Pagkalipas ng sandali, pumasok si Ginang Bates at nang makita ang mga gamit sa mesa ay napasinghal, “Saan galing ang harinang ito?” “Bakit,” sabi ng kapitan, “hindi ba sapat? Sinabi mong apat na libra ang gusto mo.” “Oo,” sagot niya, “pero saan mo ito nakuha?” “Binili ko,” sabi niya; “hindi ba ito ang dami na gusto mo para makumpleto ang pag-iihurno?” “Oo,” pagpapatuloy ni Ginang Bates, “ngunit ikaw, Kapitan Bates, na isang lalaking naglayag na ng mga barko palabas ng New Bedford papunta sa lahat ng sulok ng mundo, ay lumabas at bumili ng apat na libra ng harina?” “Oo, hindi ba iyon ang dami na kailangan mo para matapos ang pag-iihurno?” “Oo,” sabi ni Ginang Bates, “ngunit bumili ka ba ng apat na libra(!) ng harina?”
GSAM 252Labing-isang Libong Dolyar ang Ginastos para sa Katotohanan
GSAM 252.1Hindi nagtagal, sumunod ang isa pang pagsubok. Nang iwan ni Kapitan Bates ang dagat, ipinagbili niya ang kanyang bahagi sa isang barko sa halagang $11,000, ngunit ngayo'y nagastos na niya ang lahat ng kanyang ipon para isulong ang katotohanan. Hanggang sa panahong iyon, hindi pa alam ni Ginang Bates ang tunay niyang kalagayang pinansyal, ngunit naramdaman niyang kailangan na niyang ipaalam ito sa kanya, kaya kalmadong wika niya, “Mahal, ginastos ko sa mga bagay na iyon ang huling perang mayroon ako sa mundo.” Sa gitna ng mapait na pag-iyak, tinanong ni Ginang Bates, “Ano na ang gagawin natin?” Tumindig ang kapitan, at nang may buong dangal ng isang kapitan na namumuno sa kanyang barko, sinabi, “Magsusulat ako ng isang aklat; ipapamahagi ko ito, at ikakalat ang katotohanang ito tungkol sa Sabbath sa buong mundo.” “Sige,” wika ni Ginang Bates sa pagitan ng mga luha, “ano ang ikabubuhay natin?” “Bubuksan ng Panginoon ang daan,” ang nakangiting tugon ni Kapitan Bates. “Oo,” wika ni Ginang Bates, “bubuksan ng Panginoon ang daan! Iyan ang palagi mong sinasabi,” at bigla siyang humagulgol at lumabas ng silid.
GSAM 252Isang Hindi Inaasahang Suplay
GSAM 252.2Matapos magpatuloy si Kapitan Bates sa kanyang gawain nang kalahating oras, dumating sa kanya ang pahiwatig na pumunta sa tanggapan ng koreo dahil may liham doon para sa kanya. Pumunta siya, at tiyak nga, may liham nga. Noong mga panahong iyon, limang sentimo ang bayad sa selyo ng liham at opsyonal ang paunang bayad. Hindi nabayaran ng sumulat ang selyo sa hindi malamang dahilan. Muli, nahiya si Kapitan Bates nang sabihin niya sa postmaster na si G. Drew, na kilala niya nang mabuti, na hindi niya mababayaran ang selyo dahil wala siyang pera; ngunit nagtanong siya, “Pwede ko bang makita kung kanino ito galing?” “Dalhin mo na,” sabi ng postmaster, “at bayaran mo na lang sa ibang araw.” “Hindi,” sabi ng kapitan, “hindi ko ilalabas ang liham mula sa opisina hangga't hindi nababayaran ang selyo.” Habang hawak niya ang liham, sinabi niya, “Sa tingin ko ay may pera sa liham na ito,” at nang lumingon siya sa postmaster, tinanong niya, “Puwede mo ba itong buksan? Kung may pera rito, puwede mong bawiin ang bayad sa selyo; kung wala, hindi ko na ito babasahin.” Sumunod ang postmaster sa kanyang hiling, at aba! naglalaman ito ng isang sampung dolyar na papel-pera. Nalaman niya sa pagbabasa na ang liham ay mula sa isang taong nagsabing labis na naimpress sa isip niya ng Panginoon na si Pastor Bates ay nangangailangan ng pera kaya't pinadali niya ang pagpapadala nito sa kanya; at sa pagmamadali ay marahil nakalimutan niyang bayaran ang selyo.
GSAM 253.1Matapos bayaran ang selyo, pumunta siya sa isang tindahan ng mga bilihin, bumili ng isang bariles ng harina sa halagang $4, pati na rin ng mga patatas, asukal, at iba pang mga kailangang gamit. Nang inuutusan niya kung saan ito ihahatid, sinabi niya, “Malamang sasabihin ng babae na hindi dapat dito, pero huwag ninyo pansinin ang sinasabi niya; ibaba ninyo ang mga paninda sa harapang beranda.”
GSAM 253.2Pagkatapos ay pumunta siya sa imprenta at nag-ayos para maglimbag ng isang libong kopya ng isang traktado na may humigit-kumulang isang daang pahina, na may kasunduan na habang ibinibigay ang kopya, ilalagay ito ng mga tagapaglimbag sa tipo nang pinakamabilis hangga't maaari, at ipapadala sa kanya ang mga pruweba ng limbag. Babayaran niya ang trabaho nang mabilis habang natatanggap niya ang pera, at hindi puwedeng kunin ang mga libro mula sa opisina hangga't hindi nababayaran nang buo ang mga singil.
GSAM 253.3Alam nang mabuti ni Kapitan Bates na wala pang perang utang sa kanya, ngunit naramdaman niyang tungkulin niyang isulat ang aklat na ito, sa paniniwalang kikilos ang Panginoon sa mga puso upang ipadala ang pera kapag kinailangan na ito. Matapos bumili ng papel, panulat, atbp., na nagbigay ng oras para mauna ang mga gamit sa bahay sa kanya, pumunta siya sa dulo ng kalye na patungo sa kanyang bahay. Nang makita niyang nandoon ang mga gamit, pumasok siya sa bahay sa likurang pasukan, at muling naupo sa kanyang mesa. Pumasok si Ginang Bates at sabik na nagsabi, “Joseph, tumingin ka nga sa harapang beranda! Saan galing ang mga gamit na iyon? May dumating na kutsero ng karitong panghakot at ibinaba iyon. Sinabi ko sa kanya na hindi ito nararapat dito, pero ibinaba pa rin niya.” “Sige,” sabi ni Kapitan Bates, “sa tingin ko ay ayos lang iyon.” “Pero,” sabi ni Ginang Bates, “saan nga ba ito nanggaling?” “Sige,” sabi ng Kapitan, “ipinadala ito ng Panginoon.” “Oo,” wika ni Ginang Bates, “ipinadala ito ng Panginoon; iyan ang palagi mong sinasabi.” Pagkatapos ay iniabot niya ang liham sa kanyang asawa at sinabi, “Basahin mo ito, at malalaman mo kung saan ito nanggagaling.” Binasa niya ito, at muling umatras para sa isa pang pag-iyak, ngunit iba ang katangian nito kaysa sa una; at nang siya'y bumalik, mapagkumbaba siyang humingi ng tawad sa kanyang kakulangan sa pananampalataya.
GSAM 254Pera na Dumarating para sa Aklat
GSAM 254.1Habang umuusad ang gawain sa pagsusulat at pagpi-print, nakatatanggap si Kapitan Bates ng pera paminsan-minsan sa pamamagitan ng koreo at iba pa, kung minsan mula sa mga taong hindi pa niya nakikilala. Sa pagtanggap niya ng pera, ipinapasa ito sa mga printer at inilalapat sa utang para sa libro. Sa wakas, dumating ang araw na naimprenta na ang lahat ng mga libro, at mula sa isang hindi inaasahang pinagkukunan ni Kapatid na Bates ay nabayaran ang natitirang balanse sa account; kaya hindi naantala kahit isang araw ang sirkulasyon ng mga libro.
GSAM 254Huling Bayarin na Nabayaran
GSAM 254.2Sinabi sa akin ni H. S. Gurney, mula sa Memphis, Mich., noong Marso, 1884, na siya, sa mismong umaga nang makumpleto ang aklat ni Pastor Bates, ay nakatanggap ng $100 bilang bayad sa isang kasulatan ng pagkakautang na hindi na maipatutupad sa batas mula sa isang lalaking nagdeklara na hindi siya kailanman babayaran. Nang matanggap niya ang perang ito, ikinatuwa niyang gastusin ang bahagi nito sa pagbabayad ng huling bayarin para sa traktado tungkol sa Sabbath ni Pastor Bates. “Ngunit,” sabi ni G. Gurney, “hindi nalaman ni Kapatid na Bates hanggang sa araw ng kanyang kamatayan kung sino ang nagbayad ng natitirang bahagi ng singil sa libro.” Ang karanasang ito ni Pastor Bates sa pagpi-print ng katotohanan tungkol sa Sabbath ay tila nagsasabi sa ating mga tao mula pa sa simula ng paglalathala ng katotohanan tungkol sa usapin ng Sabbath, “Magpatuloy kayo sa ganitong gawain, at asahan ninyong bubuksan ng probidensya ng Diyos ang daan habang kayo'y sumusulong.”
GSAM 255Pag-aalinlangan ni Pastor Bates sa mga Pangitain
GSAM 255.1Ang sumusunod na pahayag, na pinaikli mula sa Life Sketches, ay magpapakita kung paano nagsanib ang kaloob ng hula at ang reporma sa Sabbath:—
GSAM 255.2Habang bumibisita sa New Bedford, Mass., noong 1846, nakilala ni Binibining Harmon si Pastor Joseph Bates. Maagang tinanggap niya ang pananampalatayang adventista, at naging isang masigasig na manggagawa para sa adhikain. Siya ay isang tunay na Kristiyanong ginoo, magalang at mabait. Inalagaan niya si Binibining Harmon nang may pagmamahal na para bang siya ay sariling anak. Sa unang pagkakataon na narinig niya siyang magsalita, nagpakita siya ng malalim na interes, at nang siya ay tumigil, tumayo siya at sinabi, “Ako ay isang mapagdudang Tomas. Hindi ako naniniwala sa mga pangitain. Ngunit kung maaari kong paniwalaan na ang patotoong ikinuwento ng kapatid ngayong gabi ay tunay ngang tinig ng Diyos para sa atin, ako ang magiging pinakamaligayang tao sa buong mundo. Malalim ang nadarama ng puso ko. Naniniwala akong taos-puso ang tagapagsalita, ngunit hindi ko maipaliwanag ang tungkol sa ipinakita sa kaniya ng mga kamangha-manghang bagay na ikinuwento niya sa atin.”
GSAM 255Tinanggap ni Binibining Harmon ang Sabbath
GSAM 255.3Sumusunod si Pastor Bates sa Sabbath, at iginiit ang kahalagahan nito. Noong panahong iyon, hindi naramdaman ni Binibining Harmon ang kahalagahan nito, at inisip na nagkamali si Pastor Bates sa pagbibigay-diin sa ikaapat na utos kaysa sa iba pang siyam. Ngunit ipinakita ng Panginoon sa kanya ang isang tanawin ng makalangit na santuwaryo. Binuksan ang templo ng Diyos sa langit, at ipinakita sa kanya ang kaban ng Diyos na may taklob na luklukan ng awa. May dalawang anghel na nakatayo, isa sa bawat dulo ng kaban, na nakabuka ang kanilang mga pakpak sa ibabaw ng luklukan ng awa, at nakatingin ang kanilang mga mukha rito. Ipinabatid sa kanya ng anghel na kasama niya na ito ay kumakatawan sa lahat ng hukbo ng langit na nakatingin nang may mapagkumbabang paggalang sa kautusan ng Diyos na isinulat ng daliri ng Diyos. Itinaas ni Jesus ang takip ng kaban, at nasilayan niya ang mga tapyas na bato na kung saan ay nakasulat ang Sampung Utos. Namangha siya nang makita ang ikaapat na utos sa mismong gitna ng sampung utos, na may banayad na sinag ng liwanag na bumabalot dito. Sinabi ng anghel, “Ito lang sa ang nag-iisa sa sampung utos na naglalarawan sa buhay na Diyos na lumikha ng langit at ng lupa at ng lahat ng narito. Nang ilatag ang pundasyon ng lupa, doon din inilagay ang pundasyon ng Sabbath.” Ipinakita sa kaniya na kung sinunod ang tunay na Sabbath, hindi sana nagkaroon ng hindi mananampalataya o ateista. Ang pag-obserba sa Sabbath sana ay nagligtas sa mundo mula sa idolatriya.
GSAM 256.1Ang ikaapat na utos ay niyurakan, kaya tayo’y tinawagan upang ayusin ang nasirang kautusan at manawagan para sa nilapastangan na Sabbath. Ang taong makasalanan, na nagtaas ng kanyang sarili na mas mataaas sa Diyos, at nag-isip na baguhin ang mga panahon at kautusan, ay nagpalit ng Sabbath mula sa ikapito tungo sa unang araw ng sanlinggo. Sa paggawa nito, siya’y gumawa ng pagsira sa kautusan ng Diyos.
GSAM 256.2Bago pa lang dumating ang dakilang araw ng Diyos, isang mensahe ang isunugo para babalaan ang mga tao na bumalik sa kanilang katapatan sa kautusan ng Diyos, na sinira ng anti-cristo. Kailangan ng pagpansin sa pagsira sa kautusan, sa pamamagitan ng mga alituntunin at halimbawa. Ipinakita rin sa kaniya na ang ikatlong anghel ng Pahayag 14, na nagpapahayag ng kautusan ng Diyos at ng pananampalataya ni Jesus, ay kumakatawan sa bayan na tumanggap ng mensaheng ito, at itinataas ang tinig ng babala sa mundo para sundin ang mga utos ng Diyos at ang Kanyang utos bilang pangunahin sa lahat, at bilang pagtugon sa babalang ito, marami ang tatanggap sa Sabbath ng Panginoon.6
GSAM 256.3Ang karanasang ito nina Binibining Harmon at Pastor Bates ay naaayon sa paraan ng paggawa ng Panginoon. Ang pansin nina Binibining Harmon at Pastor White ay itinuro ni Pastor Bates sa usapin ng Sabbath, na iniharap sa kanila mula sa mga Kasulatan ang mga pag-aangkin ng hindi nagbabagong kautusan ng Diyos. Bagaman si Binibining Harmon ay pinagpala ng mga espesyal na pagpapahayag mula sa Panginoon sa loob ng halos labingwalong buwan, wala pang ipinakita sa kaniya noon tungkol sa paksang ito. Ngayon ay dumating na ang panahon ng Panginoon, sapagkat may mga mananampalataya na itinataas upang tuparin ang kaniyang batas, upang ipagkaloob sa kanila ang liwanag sa pamamagitan ng kaloob ng hula, at sa gayon, sa kaniyang sariling paraan ng paggawa, ay pinagsama ang mensahe ng ikatlong anghel, “mga kautusan ng Diyos at ang patotoo ni Jesus Cristo.”
GSAM 257Pagsisimula ng Mensahe ng Ikatlong Anghel
GSAM 257.1Mula noon, sinimulan nang ipangaral ang mensahe ng ikatlong anghel, na kaugnay ng dalawa pang mensahe. Ang katotohanan ng Sabbath, na kaugnay ng kaban ng Diyos at ng liwanag na umuunlad kaugnay ng santuwaryo, ay nagpapatibay sa mga dating ipinakita—na ang nakaraang kilusan ng pagdating ay wasto, at ayon sa kaayusan ng Panginoon. Nauunawaan na nila ngayon nang mas ganap kaysa dati ang kahulugan ng “tatlong hakbang pataas sa daan patungo sa lungsod ng Diyos.”
GSAM 257Tinatanggap ni Pastor Bates ang mga Pangitain bilang mula sa Diyos
GSAM 257.2Noong buwan ng Nobyembre, 1846, isang komperensya ang ginanap sa Topsham, Maine, na dinaluhan ni Pastor Bates. Sa pulong na iyon, si Ginang White (na naitala na ang kasal ni Binibining Harmon kay Pastor James White) ay nagkaroon ng isang pangitain na naging dahilan upang lubos na makumbinsi si Pastor Bates sa kanilang banal na pinagmulan. Siya ay isang taong naglayag sa dagat nang limampung taon, at sinuong ang lahat ng posisyon mula sa batang tagapaglingkod sa barko hanggang sa maging kapitan at may-ari ng mga barko. Ang kanyang kaalaman sa astronomiya ay lubos na mahusay; ayon sa kanyang sinabi sa akin, halos matukoy niya kung nasaan siya sa dagat, sa latitud at longitud, sa pamamagitan ng pagmamasid sa mga bagay sa kalangitan. Siyempre, interesado siyang makipag-usap tungkol sa astronomiya.
GSAM 257.3Sa pag-uusap namin, ikinuwento niya kung paano siya naniwala sa banal na pinagmulan ng mga pangitain. Sinabi niya na minsan sinubukan niyang kausapin si Ginang White tungkol sa mga bituin, ngunit agad niyang napag-alaman na wala siyang alam tungkol sa astronomiya; sa katunayan, ayon sa sinabi niya, hindi niya matandaan na nakabasa man lang siya ng aklat tungkol sa paksang iyon. Wala siyang hilig na pag-usapan ang paksang iyon, at inilipat ang usapan sa bagong lupa at sa mga ipinakita sa kaniya sa pamamagitan ng pangitain tungkol dito.
GSAM 258Ang “Pagbubukas ng Langit”
GSAM 258.1Noong nakaraang taon, Abril 19, 1845, inilathala ng Illustrated London News ang isang bagay na lubhang kawili-wili sa mga astronomo mula kay Lord Rosse, hinggil sa mga kamangha-manghang tuklas na nagawa niya sa pamamagitan ng kanyang higanteng teleskopyo, lalo na ang paglalarawan sa tinatawag ng mga astronomo na “siwang sa langit.” Isang gabi, sa nabanggit na komperensya, sa bahay ni G. Curtiss at sa harap ni Pastor Bates, na hindi pa rin makapagpasya tungkol sa mga pagpapakita na ito, ay nagsimulang magsalita si Ginang White tungkol sa mga bituin habang siya ay nasa pangitain, na nagbibigay ng isang matingkad na paglalarawan ng mga sinturon na may kulay rosas na nakita niya sa ibabaw ng isang planeta, at dagdag pa niya, “Nakikita ko ang apat na buwan.” “Oh,” wika ni Pastor Bates, “tinitingnan niya ang Jupiter!” Pagkatapos, nang gumawa siya ng mga galaw na para bang naglalakbay sa kalawakan, sinimulan niyang ilarawan ang mga sinturon at singsing sa kanilang palaging nagbabagong ganda, at sinabi, “Nakikita ko ang pitong buwan.”7 Sumigaw si Pastor Bates, “Inilalarawan niya ang Saturn.” Sumunod ay sinabi niya, “Nakikita ko ang anim na buwan,” at agad niyang sinimulan ang paglalarawan ng “bukas na kalangitan,” kasama ang kaluwalhatian nito, na tinawag niyang isang pasukan patungo sa isang mas maliwanag na rehiyon. Sinabi ni Pastor Bates na ang kanyang paglalarawan ay lubos na nalampasan ang anumang salaysay tungkol sa bukas na kalangitan na nabasa niya mula sa sinumang may-akda.
GSAM 258.2Habang siya ay nagsasalita at nasa pangitain pa rin, tumindig siya at sumigaw, “Oh, sana nandito si Lord John Rosse ngayong gabi!” Tinanong ni Pastor White, “Sino si Lord John Rosse?” “Ah,” sabi ni Pastor Bates, “siya ang dakilang astronomong Ingles. Sana nandito siya para marinig ang pagtalakay ng babaeng iyon sa astronomiya, at para marinig ang paglalarawan na iyon ng ‘pagbukas ng langit.’ Mas mataas ito kaysa sa anumang nabasa ko kailanman tungkol sa paksang ito.” Mula sa gabing iyon, lubos na naniwala si Pastor Bates na ang mga pangitain ni Ginang White ay lampas sa kanyang kaalaman at kontrol. Ang pangyayaring ito at ang kalikasan ng saway at tagubiling ibinigay, ang nagpatibay sa kanyang paniniwala na nagmula ang mga ito sa Diyos.
GSAM 259.1Ang penomenang ito sa kalangitan na inilarawan ni Ginang White sa pangitain na iyon ay isang bagay na bihirang mabanggit ng mga manunulat sa astronomiya. Si Huygens, ang unang nakadiskubre nito, ay nagbigay ng sumusunod na paglalarawan:—
GSAM 259Isang Maringal na Liwanag sa Tabak ni Orion
GSAM 259.2“Inilalagay ng mga astronomo ang tatlong bituin na magkakalapit sa espada ni Orion; nang tiningnan ko ang nasa gitna gamit ang teleskopyo, noong taong 1656, labindalawang iba pang bituin ang lumitaw sa lugar ng iisa; sa mga ito, tatlo ang halos magdikit, at apat pa ang lumitaw, kumikislap na parang sa pamamagitan ng ulap, kaya ang puwang sa paligid nila ay tila mas maliwanag kaysa sa natitirang bahagi ng kalangitan, na mukhang lubos na maitim dahil sa magandang panahon at nakikita na parang sa pamamagitan ng isang bitak sa tabing, na nagbigay ng malayang tanawin patungo sa ibang rehiyon na mas maliwanag.”
GSAM 259.3Sinasabi ni William Herschel tungkol sa bukana na ito sa kalangitan:—
GSAM 259.4“Kung ang diyametro nito sa layong ito ay bumubuo ng anggulong 10°, na halos ganoon nga, ang laki nito ay lubos na hindi maisip. Tinatayang ito ay dapat na dalawang trilyong beses ang sukat ng araw.”
GSAM 259Mas Maliwanag Kaysa sa Araw
GSAM 259.5Ganito ang sinasabi ni Thomas Dick, ang pilosopo, tungkol sa maliwanag na nebula na ito:—
GSAM 259.6“Kung mailagay tayo nang kasing lapit nito gaya ng kalahati ng distansya ng pinakamalapit na bituin, gaano man kalaki ang distansyang iyon, mula sa ganoong punto ay magpapakita ito ng ningning na halos katulad ng sa araw; at sa mga nilalang na mas malapit pa ay pupunuin nito ang malaking bahagi ng kalangitan, at lilitaw na may karangyang hindi mailarawan. Ngunit ang huling layunin ng ganitong bagay, sa lahat ng aspeto at kaugnayan nito, ay marahil mananatiling mabubunyag sa mga darating na panahon ng walang katapusang pag-iral; at, tulad ng maraming iba pang bagay sa malalayong kalawakan ng nilikha, nagbubunsod ito sa isipan ng matinding pagnanasa na mas masdan pa ang marilag at misteryosong mga tanawin ng sansinukob.”8
GSAM 260.1Sinabi ni Pastor Bates, sa pagtatapos ng isang artikulo tungkol sa paksa:—
GSAM 260.2“Kaya't nakikita natin mula sa lahat ng ebidensiyang inilahad (at maaari pa kaming magbigay ng marami pang iba, kung kinakailangan), na narito ang isang lubos na kamangha-mangha at hindi maipaliwanag na penomenon sa kalangitan; isang puwang sa langit na may sukat na higit sa labing-isang bilyon at tatlong daang labing-apat [11,000,000,314] milya ang sirkumperensiya. Sabi ng bantog na si Huygens, ‘Hindi ko kailanman nakita ang katulad nito sa iba pang mga nakapirming bituin—isang malayang tanawin patungo sa isa pang rehiyon na mas maliwanag.’”
GSAM 260Isa pang Patotoo tungkol sa Pangitain ng Planeta
GSAM 260.3Muli naming kinukuha ang sipi mula kay Ginang Truesdail, na naroroon nang ibigay ang nabanggit na pangitain. Siya ay nagsabi:—
GSAM 260.4“Si Kapatid na White ay may napakahinang kalusugan, at habang iniaalay ang mga panalangin para sa kanya, sumapit sa amin ang Espiritu ng Diyos. Agad naming napansin na wala na siyang kamalayan sa mga bagay sa lupa. Ito ang kanyang unang pagtingin sa mundo ng mga planeta. Matapos niyang bilangin nang malakas ang mga buwan ng Jupiter at, di-nagtagal, ang mga buwan naman ng Saturn, nagbigay siya ng isang magandang paglalarawan ng mga singsing ng huli. Pagkatapos ay sinabi niya, ‘Ang mga naninirahan dito ay matatangkad at marilag na tao, napakalayo sa mga naninirahan sa lupa. Hindi kailanman pumasok rito ang kasalanan.’ Kitang-kita sa ngumingiting mukha ni Kapatid na Bates na mabilis nang nawawala ang kanyang mga dating pagdududa tungkol sa pinagmulan ng kanyang mga pangitain. Alam naming lahat na si Kapitan Bates ay mahilig sa astronomiya, dahil madalas niyang tinuturo sa amin ang kinaroroonan ng maraming bagay sa kalangitan para sa aming pang-unawa. Nang sumagot si Kapatid na White sa kanyang mga tanong pagkatapos ng pangitain, at sinabi niyang hindi siya kailanman nag-aral o nakatanggap ng kaalaman sa larangang ito, napuno siya ng kagalakan at ligaya. Pinuri niya ang Diyos, at ipinahayag ang kanyang paniniwala na ang pangitaing ito tungkol sa mga planeta ay ibinigay upang hindi na siya muling mag-alinlangan.”9
GSAM 261Isang Marahas na Kabayo na Biglang Naging Masunurin
GSAM 261.1Hindi naglaon matapos ang pulong na ito sa Topsham, naganap ang isa pang kapansin-pansing pangyayari kaugnay ng mga pangitain, na ikukwento ko ayon sa pagkukwento sa akin ni Pastor Bates:—
GSAM 261.2Nagagamit ni Pastor White ang isang kabayong hindi pa sanay na medyo nahubog na at isang karwaheng pamilihan na may dalawang upuan, na ginawa nang walang tablang pangharang, ngunit may baitang sa buong lapad ng harapan ng karwahe, at isang bakal na baitang na nakakabit sa mga baras nito. Kinakailangan ang matinding pag-iingat sa pagmamaneho sa kabayo, sapagkat kung sakaling mahawakan ng tali o ng anumang bagay ang kanyang tagiliran, agad itong susipa nang mabagsik, at kailangan itong patuloy na pigilin gamit ang masikip na tali upang hindi ito tumakbo. Pag-aari ng isang grupo ang kabayong ito na kanilang pupuntahan, at dahil sanay si Pastor White sa paghawak ng mga kabayong hindi pa nasasanay, inakala niyang hindi siya magkakaroon ng malubhang problema rito. Ngunit kung alam lang nila na sa mga nagkakagulong kilos nito ay nakapatay na ito dati ng dalawang lalaki, isa sa pamamagitan ng pagdurog sa kanya sa mga bato sa gilid ng daan, marahil ay hindi siya gaanong magiging kampante.
GSAM 261.3Sa pagkakataong ito, may apat na tao sa karwahe: sina Pastor White at ang kanyang asawa sa unahang upuan, at sina Pastor Bates at Israel Damon sa hulihang upuan. Habang binubuhos ni Pastor White ang kanyang buong pagsisikap upang mapigil ang kabayo, nakikipag-usap naman si Ginang White tungkol sa katotohanan, nang bumaba ang kapangyarihan ng Diyos sa kanilang grupo, at siya ay dinala sa isang pangitain habang nakaupo sa karwahe. Sa sandaling sumigaw siya ng “Kaluwalhatian!” nang pumasok siya sa pangitain, biglang tumigil nang lubos ang batang kabayo, at ibinaba ang ulo nito. Kasabay nito, tumayo si Ginang White, habang nasa ganitong kalagayan, at nakatingala ang kanyang mga mata, tumuntong siya sa harap ng karwahe, pababa sa mga baras, na nakapatong ang kanyang mga kamay sa puwit ng batang kabayo. Sumigaw si Pastor Bates kay Pastor White, “Sisipain ng batang kabayo ang babaeng iyon hanggang mamatay.” Sumagot si Pastor White, “Nasa pangangalaga na ng Panginoon ang batang kabayo ngayon; ayaw kong makialam.” Ang potro ay naging kasing-amo ng isang matandang kabayo. Sa gilid ng daan, ang nakaangat na lupa ay may taas na mga anim na talampakan, at katabi ng bakod ay may isang damuhan. Si Ginang White, na nakatingala pa rin at hindi man lang isang beses lumingon pababa, ay umakyat sa nakaangat na lupa patungo sa damuhan, pagkatapos ay naglakad-lakad ng ilang minuto, habang nagsasalita at inilalarawan ang mga kagandahan ng bagong lupa. Pagkatapos, habang nakataas pa rin ang ulo, bumaba siya sa nakaangat na lupa, lumapit sa karwahe, umakyat sa baitang, na may kamay sa puwit ng potro, at saka umakyat sa mga baras, at muling sumakay sa karwahe. Nang sandaling umupo siya sa upuan, nawala ang kanyang pangitain, at sa mismong sandaling iyon ang kabayo, nang walang anumang senyales mula sa drayber, ay biglang lumakad at nagpatuloy sa paglalakbay.
GSAM 262.2Habang wala si Ginang White sa karwahe, naisip ni Pastor White na subukan ang kabayo at tingnan kung ito ay tunay na masunurin o hindi. Sa una, hinaplos lang niya ito gamit ang latigo; sa ibang pagkakataon, tutugon sana ang kabayo ng isang sipa, ngunit ngayon ay walang kilos. Pagkatapos ay pinukpok niya ito nang malakas, saka mas malakas pa, at lalo pang malakas. Hindi man lang pinansin ng potro ang mga hampas, kundi tila hindi makapipinsala, tulad ng mga leon na pinigilan ng mga anghel ang mga bunganga noong gabing ginugol ni Daniel sa kanilang kulungan. “Isang seryosong lugar iyon,” sabi ni Pastor Bates, “at kitang-kita na ang kapangyarihang nagbigay ng mga pangitain ang pansamantalang nagpigil sa ligaw na kalikasan ng potro.”
GSAM 262.3Kung ang pangitaing ito ay simpleng bunga lamang ng ilan sa kanyang mga karamdaman sa katawan, likas na lumilitaw ang tanong, Tinamaan din ba ang kabayo ng gayong karamdaman?
GSAM 262Patotoo ni Israel Damon
GSAM 262.4Ibibigay ko rito, bilang pagpapatibay sa salaysay na ibinigay sa akin ni Pastor Bates, ang sumusunod na pahayag:—
GSAM 262.5“Mga dalawampung taon na ang nakalipas, pagkatapos kong simulan ang pag-obserba ng Sabbath, ikinuwento sa akin ni Israel Damon ang mga pangyayari nang magkaroon ng pangitain si Kapatid na White habang siya, si Pastor Bates, at si Pastor White at ang kanyang asawa ay sumasakay sa magaan na karwahe sa likod ng pasaway na kabayo. Nabasa ko ngayon ang nasa itaas na paglalarawan ng pangyayari, ayon sa pagkakasulat ni Pastor Loughborough, at ito ay eksaktong tumutugma sa sinabi sa akin ni Pastor Damon.” Nilagdaan, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Peb. 9, 1891.”
GSAM 263Patotoo ni Pastor Bates tungkol sa mga Pangitain
GSAM 263.1Ipinahayag ni Pastor Bates ang kanyang sariling karanasan nang ganito:—
GSAM 263.2“Bagaman wala akong nakikitang anumang bagay sa kanila na sumasalungat sa salita, nag-alala ako at labis na nabagabag, at sa mahabang panahon ay ayaw maniwala na ito ay higit pa sa dulot ng matagal na mahinang kalagayan ng kanyang katawan.
GSAM 263.3“Kaya hinanap ko ang mga pagkakataon sa harap ng iba, kapag ang kanyang isipan ay tila kalmado (sa labas ng pagpupulong), upang tanungin at muling tanungin siya, pati na ang kanyang mga kasama, lalo na ang kanyang nakatatandang kapatid na babae, upang malaman, kung maaari, ang katotohanan. Sa mga pagdalaw na ginawa niya sa New Bedford at Fairhaven mula noon, habang nasa aming mga pagpupulong, nakita ko siya sa isang pangitain nang ilang ulit, pati na rin sa Topsham, Maine; at ang mga naroroon sa ilan sa mga kapanapanabik na tagpong iyon ay alam nang lubos kung gaano katindi ang aking interes at sigasig habang nakikinig sa bawat salita at nagmamasid sa bawat galaw, upang matuklasan ang panlilinlang o impluwensiyang mesmeriko. At pinapasalamatan ko ang Diyos sa pagkakataong nagkaroon ako kasama ang iba na masaksihan ang mga bagay na ito. Ngayon ay buong kumpiyansa na akong makapagsalita para sa aking sarili. Naniniwala ako na ang gawain ay mula sa Diyos, at ibinigay upang aliwin at palakasin ang kaniyang ‘nakakalat,’ ‘pinilas,’ at ‘binalatan’ na bayan, mula nang pagtatapos ng aming gawain ... noong Oktubre, 1844. Ang nagugulong kalagayan ng ‘Narito, nandito!’ at ‘Narito, nandoon!’ mula noon ay labis na nagpagulo sa matapat at kusang-loob na bayan ng Diyos, at nagpasapit nang labis na kahirapan sa mga hindi kayang ipaliwanag ang maraming magkasalungat na teksto na iniharap sa kanilang paningin. Aaminin ko na nakatanggap ako ng liwanag at pagtuturo sa maraming talata na dati'y hindi ko malinaw na naintindihan. Naniniwala ako na siya ay isang mapagsakripisyo, tapat, at masunuring anak ng Diyos.”10
GSAM 263.4“Ang may-akda ay hindi ‘kinukuha ang mga kaisipan’ ng kanyang mga pangitain ‘mula sa mga naunang pagtuturo o pag-aaral.’ Nang matanggap niya ang kanyang unang pangitain noong Disyembre 1844, siya at ang buong pangkat sa Portland, Maine (kung saan naninirahan noon ang kanyang mga magulang) ay tumalikod na sa paniniwalang naganap na ang ‘sigaw sa hatinggabi’. Noon ipinakita ng Panginoon sa kanya sa pamamagitan ng pangitain ang kamalian na pinasok niya at ng pangkat sa Portland. Ikinwento niya ang kanyang pangitain sa pangkat, at inamin nila na ang kanilang karanasan noong ikapitong buwan ay gawa ng Diyos.”11
GSAM 264Paano Tinuring ang Tatlong Mensahe noong 1847
GSAM 264.1Ang sumusunod mula kay Pastor James White, na isinulat noong Abril, 1847, ay magpapakita kung paano noon tinuring ang tatlong mensahe:—
GSAM 264.2“Nagkakasundo ang lahat ng uri ng mga mananampalataya sa ikalawang pagdating na ang anghel na ipinakita sa ika-anim at ikapitong talata ng kabanatang ito (Pahayag 14), ay kumakatawan sa mensahe ng pagdating sa simbahan at sa mundo.... Ang gawain ng ikalawang anghel ay ipakita sa mga mananampalataya sa pagdating na ang Babilonia ay bumagsak na. At dahil ang malaking bahagi sa kanila ay hindi natuto ng katotohanang ito hanggang sa ginising sila ng kapangyarihan ng ‘sigaw sa hatinggabi’ sa tamang oras upang makatakas sila mula sa mga simbahan bago dumating ang ika-sampung araw, sumusunod na mula pa noong ikapitong buwan ng 1844, ang mensahe ng ikatlong anghel ay, at hanggang ngayon ay, isang babala sa mga banal na ‘manatiling matatag,’ at huwag bumalik, at ‘tanggapin’ ang mga tanda na naalis ng birheng banda sa panahon ng sigaw ng ikalawang anghel.
GSAM 264.3“At hindi ba ang tunay na mensahe para sa bayan ng Diyos, mula pa noong ikapitong buwan, 1844, ay ganitong babala?—Tunay nga.... Ang ikalabindalawang talata ay nagsasaad, ‘Ito ay isang panawagan para sa matiyagang pagtitis ng mga mananampalataya, silang mga sumusunod sa mga kautusan ng Dios at nananampalataya kay Jesus.’ Saan mo sila nakita, Juan?—Aba, ‘narito,’ sa panahon ng mensahe ng ikatlong anghel. Dahil ang matiisin at naghihintay na panahon ay nagsimula mula pa noong ikapitong buwan ng 1844, at dahil ang pangkat na nag-iingat ng Sabbath, atbp., ay lumitaw mula noon, malinaw na tayo ay nabubuhay sa panahon ng mensahe ng ikatlong anghel.”12
Notes
- Pahayag 14:9-12. ↩
- Facts on Romanism, pahina 112. ↩
- The Three Angels of Revelation 14:6-12. mga pahina 131, 132. ↩
- Si Rachel Preston ay namatay sa Vernon, Vt., noong Pebrero 1, 1868, sa gulang na 59. ↩
- History of the Sabbath ni Andrews, p. 506, edisyon ng 1887. ↩
- Life Sketches of Ellen G. White, mga pahina 95, 96. ↩
- Sa Rise and Progress, sinasabi na nakita niya ang walong buwan ng Saturn. Ginawa ang pagbabagong ito matapos lumabas sa aking mga kamay ang mga pruweba ng limbag. Mula noon ay natuklasan na ang mas maraming buwan para sa parehong Jupiter at Saturn. ↩
- Sidereal Heavens ni Dick, p. 96. ↩
- Liham ni Ginang Truesdail noong Enero 27, 1891. ↩
- A Word to the Little Flock, p. 21. ↩
- Ibid., 22. ↩
- Ibid., 10, 11, Brunswick, Maine, Mayo 1847. ↩