Adventist Pioneer
Library
aplib.orgCauk Inn
10 / 31

Dal 7 — Biacah khulrang tein a tthanchonak

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“Cun thazang a ngei ngaimi vancungmi a dang pakhat van in a rung ttum ka hmuh; khuadawm kha a i sin i a lu cungah chuncha a um. A hmai cu ni bantukin a ceu i a ke hna cu mei tung hna bantuk an si. A kut chungah a onmi cauk hmete pakhat a ngei. A orhlei ke kha rili cungah a chia i a kehlei ke kha vawlei cungah a chia; chiandeih a run bantukin aw thangpi in a au. A au dih tikah khuari pasarih nih an aw an chuah.... Cun rili cungah le vawlei cungah a dir ka hmuhmi vancungmi nih khan van lei ah a kut a thlir i zungzal in a nungmi, van le a chung thil vialte, vawlei le a chung thil vialte, rili le a chung thil vialte a sertu kha a hngat in a i chiah, caan a um ti lai lo, tiin. Sihmanhsehlaw vancungmi pasarihnak aw a thangnak ni hna ah, amah nih a tum a thok tikah, Pathian biathli cu a sal profet hna sinah a rak phuan bangin dihter a si lai.”1

GSAM 126Vancungmi cu Minung Biacah Phuangtu hna Hmelchunhnak a Si

GSAM 126.2A hlanah langhter a rak si cang bangin, thawngtha chimnak rian cu minung kutah pek a si i Bawipa nih cu minung hmangin a tuahmi rian kha “vawlei donghnak tiang” thluachuah a pek lai tiah bia a kam.2 Cucaah hi Biacah a puttu vancungmi cu vawlei cung mi hna sinah chim ding caan kong Biacah hmelchunhnak a si hrimhrim lai. Biacah cu a “onmi” cauk chungin phuan a si; cucu cu cauk cu hlanah khar a rak si tiah fiang tein a langhter. Hi biacah phuangtu hna hi Pathian nih a upat hna; zeicahtiah Pathian biakamnak hmelchunhnak a simi “chuncha” cu an cungah a um, Pathian sunparnak ceunak kha an i sin i thil vialte a sertu nawl ngeihnak in Biacah an phuan. Hinah phuanmi cu caan kong Biacah a si; hlanah “tacik khenh” a rak si, sihmanhsehlaw atu cu a “onmi” cauk chungin phuan a si cang.

GSAM 127.1A hlan dal hna ah Bawipa nih Dothlatmi biaceihnak ah a hruaimi chimchungnak caan saupi, Ni 2300, a donghnak kong ceunak pek a sinak ding caan kha a rak khiah ti langhter a si cang. Theihhngalhnak a karh lai timi chimchungnak cu, cu ceunak a hmuhtermi mi tampi a thawhter hna ruangah, a dik tein a tlin ti zong langhter a si cang. Cun “theichang kung tahchunhbia” cawn a sinak ding caan kha zong a rak khiah, cu caan le cu hmun ah a cawnpiaktu hna kha a thawhter hna i vawlei sinah cu tahchunhbia phuan dingin a fehter hna. Cu bantuk thotho in, caan kong Biacah cu aw thangpi aunak ah a tthanchonak ding caan kha a dik tein a rak khiah, cun cucu a dik tein a tlin.

GSAM 127Biacah Pakhatnak Aw Thangpi Aunak

GSAM 127.2Hi phuannak aw thangpi in au a sinak ding caan cu lunglut awk a si. Hinah cun muko paruknak le pasarihnak tumnak karlak ah chia a si. Cucu Cathiang chung a umnak hmun lawngin si loin, Biacah amah nih a chimmi zongin hmuh khawh a si: “Vancungmi pasarihnak aw a thangnak ni hna ah, amah nih a tum a thok tikah, Pathian biathli cu a sal profet hna sinah a rak phuan bangin dihter a si lai.” Hihi cu hi Biacah nih a phuanmi caan cu muko pasarihnak tumnak tiang a phan tiah fiang tein a langhtertu a si.

GSAM 127Aw Thangpi Aunak Caan

GSAM 127.3Vancungmi pasarihnak nih a tum tikah “vancung i Pathian biakinn cu on a si i a biakinn chungah a biakamnak kuang cu hmuh a si” tiah kan rel.3 Vawlei i Hmun thiang rian ah cun biakamnak kuang a umnak khaan, a thiang bikmi hmun cu kum khatah voi khat lawng on a rak si. Cucu sualremnak ni ah a rak si i sual hna hlohternak caah, Hmun thiang thenhnak caah a rak si. Hi thenhnak rian hi Khrih nih a tuahnak ding caan kong profet hna nih an chimmi cu Ni 2300 a donghnak ah a si.4 Vancungmi pasarihnak nih a tum tikah van i aw hna nih mithi hna bia ceihnak caan a phan cang tiah an ti lai ti zong tial a si.5

GSAM 128.1Biathlam 10 i hi chimchungnak hmelchunhnak nih hin hi Biacah hi “aw thangpi in,” a donghnak ah “chiandeih a run bantukin,” a chuahnak ding caan kha a langhter. Hi chimchungnak ningin, Biacah cu “aw thangpi aunak” ah a karhnak ding caan cu muko paruknak a donghnak in Hmun thiang thenhnak ah a hruaimi cu chimchungnak caan a donghnak tiang a si; phundang in chim ahcun Ni 2300 a donghnak tiang a si. A hmasa bik muko pali cu Goth mi, Vandal mi, Hun mi le midang hna raldohnak ah an tlin; cu raldohnak nih khan nitlak lei Rom cu cheu hra asiloah ram hra ah a tthen.

GSAM 128Muko Panganak

GSAM 128.2Muko panganak nih cun a palhmi tampi khuadawm bantukin a ngeimi Islam biaknak a thawk hung karhnak kha a langhter. A hleice in, an cungah “siangpahrang an ngeih” thok caan in “thla nga,” a taktak kum 150, kha a langhter. Julai 27, 1299 ah Ottoman ram a hram a thoktu Othman nih Nicomedia ram kha a luhhnawh. Cu caan in Julai 27, 1449 tiang, muko panganak tum lio kum 150 chungah, Ottoman mi hna nih nisuah lei Rom ram kha an tuk i “fahnak an pek.” Cu caan ah Turk mi hna cu Constantinople khua amah tuk dingin an ralkap he an ra, an raldohnak ah meithal rawl an hman. Tuanbia ttialtu Gibbon nih caw 60 in hnuh a herh tiah a chimmi a rit ngaimi meithal tumpi chungin lung tumpi hna kha Constantinople kulhlei cungah an kah hna.

GSAM 128Muko Paruknak Donghnak

GSAM 128.3Cu caan hrawng ah tuanbia ttialtu hna nih Grik siangpahrang a dong bik tiah an ttialmi John Palleologus cu a thi. Constantine Decozes cu bawi tthutdan a co awk tlakmi a si, sihmanhsehlaw amah a do liomi Turk siangpahrang Amurath a ttih tuk ruangah, bawi tthutdan cungah tthu dingah Amurath sinah nawl a hal tiah chim a si. Cu bantuk a tuahnak cu Turk mi hna sinah bawi tthutdan a pekchanhnak bantuk deuh in a lang. A taktak ah, caan tawite hnuah Ottoman mi hna nih Constantinople khua le nisuah lei Rom ram cu an kut chungah an ngei cang. Cuticun a hlanah “fahnak an pekmi” ram cu ram uknak lei in an “thah.” Cucu “suimilam pakhat, ni khat, thla khat le kum khat” chung an “thah” ding a si.

GSAM 129.1Hihi chimchungnak caan ah lak i ni khat kha kum khat ah rekin ahcun zeitluk sau caan a si lai? A reknak cu a fawi: kum khat cu ni 360, asiloah kum 360; thla khat cu ni 30, asiloah kum 30; ni khat cu kum khat; a dihlak in ni 391, asiloah a taktak kum 391 a si. Suimilam pakhat cu ni khat cheu 24 cheu khat a si caah, hmelchunhnak ah lak ahcun thla khat cheu hnih cheu khat asiloah ni 15 a si lai. Cucaah Islam biaktu hna nih nisuah lei Rom ram mahte an i ukmi caan a dihlak cu kum 391 le ni 15 a si lai. Hihi Julai 27, 1449 ah bet tikah, muko paruknak hnuai ah langhter a si bangin, Turk mi hna an mahte an i uk khawhnak a donghnak ding caan cu Awgust 11, 1840 a si.

GSAM 129Ottoman Ram A Tluknak Ding Sibawi Josiah Litch nih A Chimchung

GSAM 129.2Kum 1838 ah Pennsylvania peng, Philadelphia khua i Sibawi Josiah Litch nih William Miller phuanmi biadik kha a cohlan i Biacah mi tam deuh nih an theih nakhnga rian ah aa tel. Biathlam chung muko pasarih kongah zapi rel ding cathanh chung chuah awk ca hna a ttial. Muko paruknak cu Awgust ni 11, 1840 ah tum a dong lai i Ottoman huham a tlau lai tiah fiang tein, zeihmanh tthih loin, a chim. Cucu nih hmelchunhnak chimchungbia chung ni khat nih a taktak caan kum khat a aiawh ti kha vawlei sinah a langhter lai tiah a ti.

GSAM 129.3Unau hna cheukhat, hi bia ah amah he an i ruahnak a khatmi hna tiang, a chim bangin “a tlin lo sual ahcun” zei a cang lai ti an ttih tuk ah an khur. Sihmanhsehlaw cucu nih amah kha a thinlung a ttumter lo; Turk ram kongah a ruahnak mi nih an theih nakhnga a tuah khawh tawk vialte kha tuah dingin a kal chin. Zapi relmi cathanh hna nih hi kongah a chimmi kha an phuan dih. Pathian zum lo pawlkom hna nih an pumhnak ah hi kong hi an i ruah i hitihin an ti: “Hinah cu thil pakhat tuah dingah a ngammi mi a um; hi thil hi a chim bantukin a cang ahcun, chimchungnak chung ni khat nih kum khat a aiawh, Ni 2300 cu cuzat kum a si, cun kum 1844 ah an dong lai, tiah a chimmi cu lunghrinh ding zeihmanh um loin a hmaan ti a langhter lai.”

GSAM 130.1Sibawi Litch chimmi bia ca chuahnak nih mi vialte a tthawh hna. Cucaah mi thong tampi nih Ezipt ram uktu Mehemet Ali le Turk siangpahrang karlak i a chuakmi buainak cu zeitin dah a dong lai tiah an zoh hngah. Mi za tampi nih, “Hi thil hi sibawi nih a chim bantukin a dong ahcun, hmelchunhnak caan fianternak i ‘kum-ni’ daan cu a hmaan ti a langhter lai i kanmah cu Adventist kan si lai,” tiah an ti.

GSAM 130Turk Siangpahrang le Ezipt Ram Uktu An I Doh

GSAM 130.2Kum 1840 hlan kum zeizat chungah Turk siangpahrang cu Ezipt ram uktu Mehemet Ali he ral an i doh. Kum 1838 ah siangpahrang le amah hnuai i a ummi Ezipt ram uktu karlak buainak cu ramdang palai hna huham ruangah a caan chung a daih. Sihmanhsehlaw kum 1839 ah ral cu an i doh tthan. Siangpahrang le Mehemet ralkap hna ralpi an i doh tikah, siangpahrang ralkap cu a dihlak in tthen a si i hrawh a si, cun a ral lawngbu cu Mehemet nih a lak i Ezipt ah a kalpi hna. Siangpahrang cu a tha a tlau tuk cang caah, Awgust thla ah ral an i doh tthan tikah, hlanah a thazang a ngei ngaimi Turk ral lawngbu lakin a tangmi cu ral lawng a lian bik phun pahnih le ral lawng a hmete deuh pathum lawng an si; hihi cu ngaihchiat awk a si. Hi lawngbu hi siangpahrang sinah pek tthan cu Mehemet nih a duh hrimhrim lo, cun ram huham ngei hna nih a kut chungin lak an i zuam ahcun mei in ka ur hna lai tiah a chim. Kum 1840 ah England, Russia, Austria le Prussia nih an i tel i buainak remh an timh tikah thil umtuning cu cubantuk a si. Zeicahtiah an mahte ah chiah an si ahcun, Mehemet nih siangpahrang bawi tthutdan kha caan tawite hnuah a uk lai ti cu a fiang.

GSAM 131A I Ttangmi Ram Huham Ngei hna An I Tel

GSAM 131.1“Siangpahrang nih a i ttangmi ram huham ngei hna an i telnak hi a cohlan, cuticun cu bia cu amah duhthimnak in an kut chungah a pek. Hi ram hna khawmpi cu London ah tuah a si i hruaitu Effendi Bey Likgis cu Ottoman ram ai awh nawl a tling tein a ngeitu ah a tel. Ezipt ram uktu sinah pek ding, a donghnak nawlbia cu ttial a si. Cu bia ningin siangpahrang nih a tefa nih an ro co dingin Ezipt ram uknak, cun a nunnak chung a uk dingin Suez rili kawn in Tiberias tili tiang a phanmi Syria ram cheu vialte le Acre peng kha a pek lai. Mehemet lei cun, atu a kut chung i a ummi siangpahrang ram a dang vialte kha a chuah tak hna lai i Ottoman lawngbu kha a pek tthan hna lai. Siangpahrang nih a pekmi hi a cohlan lo ahcun, ram huham ngei pali nih hi thil hi anmah kut chungah an lak lai i a rem tiah an ruahmi phundang hmangin cu bia a cohlan nakhnga an tuah lai.

GSAM 131.2“Hi a donghnak nawlbia hi Mehemet Ali kut chungah pek a si cangkate in, cu thil cu a hmasa pa [siangpahrang] nih a uk khawh ti lomi a si lai ti a fiang. Cu caan in a hnuah cun a thil hna remh le biakhiahnak cu ramdang huham ngei hna kut chungah a um lai.

GSAM 131Chimchungnak A Tlin — Turk Ram Mahte I Uknak A Dong

GSAM 131.3“Siangpahrang nih Rifat Bey kha cozah ti-hu lawng in Alexandria ah a thlah, ram uktu sinah a donghnak nawlbia pek dingin. Cu bia cu Awgust ni 11, 1840 ah a kut chungah pek a si i a cohlan! Cu ni thotho ah siangpahrang nih ram huham ngei pali palai hna sinah ca a kuat i, ram uktu nih a donghnak nawlbia chung biachahmi hna kha a zulh duh lo ahcun zei khuakhannak dah hman a si lai tiah a hal hna. Annih nih cun a herhmi cu timhlamh a si cang, zei thil a hung cang zongah a lungre a herh lo, tiah an leh. Hi ni ah hin Ottoman huham a pehzulhnak caah pekmi kum 391 le ni 15 cu a dong. Cun siangpahrang amahte a i uk khawhnak cu khuazei ah dah a um?—A um ti lo!”6

GSAM 132.1Cu ni in atu tiang siangpahrang cu ram huham ngei hna nawlbia hnuai ah a cawlcang a herh. A ram cu anmah hman awkah cheu khat hnu cheu khat an lak i a ttetnak kha a zoh a herh.

GSAM 132Chimchungnak Kongah Zapi Lunglutnak A Tho

GSAM 132.2Chimchungnak hi khuaruahhar awk in a tlin nih hin zapi thinlung cungah thazang nganpi a ngei. A tlin cangmi le a tlin liomi chimchungnak kong ngaih duh an lunglutnak kha a karhter. Sibawi Litch nih Awgust 11, 1840 hnu thla tlawmpal chungah, min a thangmi Pathian zum lo mi 1000 nak tam deuh sinin ca a hmuh tiah a chim. An lak i cheukhat cu Pathian zum lo pawlkom hruaitu hna an si. Cu ca hna chungah Baibal an dohnak kha an ngol cang i Baibal cu Pathian nih minung sinah a i phuannak ah an cohlan cang tiah an ttial. Hi mi hna lak i cheukhat cu a tling tein Pathian sinah an i mer i an lak i mi zeizat cu Khrih voihnih ratnak cawlcanghnak lianngan chungah bia chim a thiammi ah an cang. Cheukhat nih Sibawi Litch sinah hi bantukin an chim: “Chimchungnak a fiantertu hna nih chimchungnak a tlin tiah an chimmi kha hmaanter awkah a hlunmi tuanbia cahmai hna chungin an lak tiah kan rak ti. Sihmanhsehlaw hi thil ah cun a taktak thil a cangmi cu kan mit hmaiah kan ngei.”

GSAM 132.3Muko paruknak a donghnak caan ah Khrih ratnak Biacah cu “aw thangpi in” zeitin dah a kal a thok ti langhter awkah, hi Biacah rian i a rak telmi pakhat nih a ka chimhmi thil pakhat kha ka ttial lai.

GSAM 132.4Kum 1840 ah Rochester, New York i thlam le lawng thlipuan tam ngai a sertu E. C. Williams nih Biacah kha a cohlan i Upa Miller le Upa Himes kha Rochester ah ra in cu khua i mi thong tampi sinah bia chim dingin a sawm hna. Annih nih cun cu mi hna a leng khawhnak ding zapi pumhnak inn a kau tawkmi hlan awk tangka an ngei lo tiah an leh. Amah nih cun, “A laifang tanin a kau pe 120 a simi a kualmi thlam ka ngei. Zeihmanh pek herh loin ka phun lai, tthutdan ka chiah lai i ka zohkhenh lai. Ra u law Biacah kha phuan tuah u,” tiah a ti. Amah nih ka sinah, “An ra, sihmanhsehlaw ngai dingin a rami hna cheu hnih cheu khat hmanh cu thlam chungah an leng lo. Cucaah pe 40 a saumi belh awk puan ka belh i thlam cu pe 160 x 120 a kau ah ka ser. Hi thlam hi nifate ah mi an khat i a leng lei a nai ah mi za tampi an i khawm, an dihlak in bia ngaih an duh ngai,” tiah a chim.

GSAM 133Mi Za Tampi nih Biacah An Phuan

GSAM 133.1A karh chinmi lunglutnak tlinter dingah thlam tumpi hna hman an si i nipi caan ah thingkung lakah pumhkhawmhnak tuah a si. Khua sik caan ah biakinn a lian bik hna cheukhat le zapi pumhnak inn hna hman an si, an dihlak in lunglut tein a ngaithlatu hna nih an khah khawh tawk in an khat. Atu ah cun Upa Miller cu kum 1840 hlan bantukin Biacah a phuan ah “a lawng deuh” a dir ti lo. Mi 300 hrawng nih amah an pawl i Ni 2300 caan a donghnak kha zapi sinah an phuan, “Caan a um ti lai lo,” ti le “A biaceihnak suimilam a phan cang,” ti aunak kha an phuan. Cuticun Bawipa nih Biacah vawlei huap a tthanchonak ding caan a phan tikah, a bia a tlin i mi nuai hra bu tampi cu cu auhnak ngaih duh in an thinlung a tho ti kan hmuh.

GSAM 133.2Amerika i hi cawlcanghnak umtuning cu ramdang hna ah zong cubantuk a si. Kum 1840 in a hnu ahcun mi tlawmpal nih an cachuahmi an samnak hmunah mi sawmhnih bu tampi cu cu aunak phuan dingin hmai lei ah an hung chuak bang an si. England ah cun cu rian thotho a ttuanmi mi sawmhnih bu tampi dang hna rel rih loin, England Khrihfabu rian ttuan hna lawng hmanh mi 700 nih Biacah an phuan. Vawlei cung i a hruaitu ram phundang sawmhnih nak tam deuh ah Biacah cu lungtthawnnak in a kal; a zohtu nih, “Hi mi hna hi an i pekchanhnak a nasa tuk,” tiah a ti.

Notes

  1. Biathlam 10:1-7. ↩
  2. Matthai 28:19, 20. ↩
  3. Biathlam 11:19. ↩
  4. Daniel 8:14. ↩
  5. Biathlam 11:18. ↩
  6. Daniel le Biathlam cung Ruahnak hna, cahmai 497, 498 kha zoh. ↩

Note

Back